Prathama Pada
Maṅgalācaraṇa, Naimiṣāraṇya-Sabhā, Sūta-Āhvāna, and Narada Purāṇa-Māhātmya
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಗುರು, ಗಣೇಶ, ವಾಸುದೇವ/ನಾರಾಯಣ, ನರ–ನರೋತ್ತಮ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತೀ ಮಂಗಳಾಚರಣಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮಾ–ವಿಷ್ಣು–ಮಹೇಶರಾಗಿ ಅಂಶಾವತಾರದಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಡೆಸುವ ಆದಿಪುರುಷನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ। ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೌನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸು, ಯಜ್ಞ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ-ಮೋಕ್ಷಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಮನ್ವಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ। ಅವರು ವ್ಯಾಸಶಿಷ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕೃತ ಪುರಾಣವಕ್ತಾ ಸೂತ ರೋಮಹರ್ಷಣನು ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ, ನಾರಾಯಣಸಂಬಂಧಿತ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಯಾಗದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಭೃಥ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ। ‘ಅತಿಥಿ-ಸತ್ಕಾರರೂಪ ಜ್ಞಾನ’ವನ್ನು ಬೇಡಿ, ವಿಷ್ಣುಪ್ರೀತಿಯ ವಿಧಾನ, ಯಥಾವಿಧಿ ಪೂಜೆ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಚಾರ, ಅತಿಥಿಧರ್ಮ, ಫಲಪ್ರದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ। ಸೂತನು ಸನಕಾದಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಿಗಳು ನಾರದನಿಗೆ ಹಾಡಿದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಾನು ಬೋಧಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳಿ, ನಾರದಪುರಾಣದ ವೇದಸಮ್ಮತತೆ, ಪಾಪನಾಶಕ ಶಕ್ತಿ, ಅಧ್ಯಾಯ ಶ್ರವಣ/ಪಠಣದ ಕ್ರಮಫಲಗಳು ಹಾಗೂ ಕಥಾಶ್ರವಣದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ-ಅರ್ಹತೆಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಏಕಾಗ್ರ ಶ್ರವಣದಿಂದ ಭಕ್ತಿ ಉದಯಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ—ಇದೇ ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮದ ಸಾರವೆಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ।
Nārada’s Hymn to Viṣṇu (Nāradasya Viṣṇu-stavaḥ)
ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಸೂತನು ಸನಕಾದಿ ಕುಮಾರರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರರು, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು, ಮೋಕ್ಷಪರರು; ಮೇರುವಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಸಭೆಯ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾವನ ನದಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತಾಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ನಾರದನು ಬಂದು ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ನಾರಾಯಣ, ಅಚ್ಯುತ, ಅನಂತ, ವಾಸುದೇವ, ಜನಾರ್ದನಾದಿ ನಾಮಜಪದೊಂದಿಗೆ ವಿಶಾಲ ವಿಷ್ಣುಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಜ್ಞಾನವೂ ಜ್ಞಾತವೂ, ಯೋಗವೂ ಯೋಗದಿಂದಲೇ ಲಭ್ಯನೂ, ವಿಶ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಸಂಗನೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ; ಕೂರ್ಮ, ವರಾಹ, ನರಸಿಂಹ, ವಾಮನ, ಪರಶುರಾಮ, ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಕಲ್ಕಿ ಮೊದಲಾದ ಅವತಾರಗಳ ಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ನಾಮಸ್ಮರಣೆಯ ಶುದ್ಧಿ-ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ ಮಹಿಮೆ ಪುನಃಪುನಃ ಹೊಗಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಸಂಧ್ಯಾ-ತರ್ಪಣಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಮುನಿಗಳು ಹರಿಕಥೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ನಾರದನು ಭಗವಂತನ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಫಲಪ್ರದ ಕರ್ಮ, ಸತ್ಯಜ್ಞಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಅತಿಥಿ-ಪೂಜಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಬೆಳಗಿನ ಪಠಣದಿಂದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ.
Sṛṣṭi-varṇana, Bhārata-khaṇḍa-mahātmya, and Jagad-bhūgola (Creation, Glory of Bhārata, and World Geography)
ನಾರದನು ಸನಕನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆದಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡಿದನು? ಸನಕನು ವಿಷ್ಣು-ಕೇಂದ್ರಿತ ಅದ್ವೈತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ನಾರಾಯಣನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಪ್ರಳಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ/ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು ಎಂಬ ತ್ರಿರೂಪ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಯಾ/ಶಕ್ತಿ ವಿದ್ಯೆಯೂ ಅವಿದ್ಯೆಯೂ—ಭೇದವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ ಬಂಧನ, ಅಭೇದವಾಗಿ ತಿಳಿದರೆ ಮುಕ್ತಿ. ನಂತರ ಸಾಂಖ್ಯಸಮಾನ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮ (ಪ್ರಕೃತಿ–ಪುರುಷ–ಕಾಲ; ಮಹತ್, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ; ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಮಹಾಭೂತಗಳು) ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಂದಿನ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಏಳು ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳು, ಪಾತಾಳಾದಿ, ಮೇರು, ಲೋಕಾಲೋಕ, ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳು-ಸಮುದ್ರಗಳು, ಹಾಗೂ ಭಾರತವರ್ಷವನ್ನು ಕರ್ಮಭೂಮಿ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮದ ಮಹಿಮೆ—ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹರಿ/ವಾಸುದೇವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ಭಕ್ತರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು, ನಾರಾಯಣ-ಶಿವರನ್ನು ಅಭಿನ್ನವಾಗಿ ನೋಡುವುದು, ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವನ ಹೊರತು ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ।
Bhakti-Śraddhā-Ācāra-Māhātmya and the Commencement of the Mārkaṇḍeya Narrative
ಸನಕನು ನಾರದನಿಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳ ಮೂಲ, ಭಕ್ತಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಪ್ರಾಣ; ಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಯಜ್ಞಗಳೂ ಫಲವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸಣ್ಣ ಕಾರ್ಯವೂ ಸ್ಥಿರ ಪುಣ್ಯ-ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅವನು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಾಶ್ರಮ-ಆಚಾರದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ವಿಧಿತ ಆಚಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನು ‘ಪತಿತ’; ಆಚಾರಭ್ರಷ್ಟನನ್ನು ವೇದಾಂತ ಅಧ್ಯಯನ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ಯಜ್ಞವೂ ರಕ್ಷಿಸಲಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿ ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಸತ್ಸಂಗ ಪೂರ್ವಪುಣ್ಯದಿಂದ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಸಜ್ಜನರು ಸುಭಾಷಿತ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಅಂತರಂಗದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭಗವದ್ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಗತಿ ಕುರಿತು ನಾರದನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸನಕನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನ ಗುಹ್ಯೋಪದೇಶವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ, ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ದೇವರ ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕೃಪಾಶ್ವಾಸನ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೃಕಂಡುವಿನ ತಪಸ್ಸು-ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ವಿಷ್ಣು ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಋಷಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನ್ಮಿಸುವೆನೆಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ; ಹೀಗೆ ಕಥಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ತಾರಕತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Mārkaṇḍeya-varṇanam (The Description of Mārkaṇḍeya)
ನಾರದನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಭಗವಾನ್ ಮೃಕಂಡುವಿನ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಹೇಗೆ ಜನ್ಮಿಸಿದರು? ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಂಡನು? ಸನಕನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮೃಕಂಡು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಹರಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪುತ್ರ ಜನ್ಮಿಸಿದನು; ಅವನ ಉಪನಯನ ನಡೆಯಿತು. ತಂದೆ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ, ನಿಯಮ-ಸಂಯಮ, ಹಾನಿಕರ ವಾಕ್ಯತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಂಗವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದನು. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಅಚ್ಯುತನಿಗಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಪುರಾಣ-ಸಂಹಿತಾ ಸಂಬಂಧಿತ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು; ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಜಲದ ಮೇಲೆ ಎಲೆಯಂತೆ ತೇಲಿ ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತ ಹರಿಯನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದನು. ನಂತರ ನಿಮೇಷದಿಂದ ಕಲ್ಪ, ಮನ್ವಂತರ, ಬ್ರಹ್ಮನ ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಪರಾರ್ಧವರೆಗೆ ಕಾಲಮಾನ ಕ್ರಮ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೃಷ್ಟಿ ಪುನರಾರಂಭವಾದಾಗ ಅವನು ಜನಾರ್ದನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭಗವಾನ್ ಭಾಗವತ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅಹಿಂಸೆ, ಅದ್ವೇಷ, ದಾನ, ಏಕಾದಶಿ, ತುಳಸಿ ಗೌರವ, ತಂದೆ-ತಾಯಿ/ಗೋ/ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸೇವೆ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಶಿವ-ವಿಷ್ಣು ಸಮಭಾವ. ಶಾಲಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನ-ಧರ್ಮದಿಂದ ಅವನು ನಿರ್ವಾಣ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgāmāhātmya)
ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ನಾರದನು ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಜ್ಞ ಸನಕನನ್ನು ‘ಯಾವ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಯಾವ ತೀರ್ಥ ಸರ್ವೋತ್ತಮ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸನಕನು ‘ರಹಸ್ಯ’ ಬ್ರಹ್ಮೋಪದೇಶದೊಂದಿಗೆ ತೀರ್ಥಪ್ರಶಂಸೆಯಾಗಿ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿನ ಗಂಗಾ–ಯಮುನಾ ಸಂಗಮವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರ-ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ದೇವರು-ಋಷಿ-ಮನುವರಿಂದ ಸೇವಿತವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ (ವಿಷ್ಣುಪಾದೋದ್ಭವ) ವಿವರಿಸಿ—ನಾಮಸ್ಮರಣೆ, ಉಚ್ಚಾರಣೆ, ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಸ್ನಾನ, ಒಂದೇ ಹನಿಯಿಂದಲೂ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಾಶಿ/ವಾರಾಣಸಿ (ಅವಿಮುಕ್ತ) ಮಹಿಮೆ, ಮರಣಕಾಲ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಶಿವಪದಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಳಿದರೂ, ಸಂಗಮವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹರಿ–ಶಂಕರ (ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ) ಅಭೇದತತ್ತ್ವ ಬೋಧಿಸಿ ಪಂಥಭೇದವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣಪಠಣ ಮತ್ತು ಪುರಾಣವಕ್ತಾರನ ಸತ್ಕಾರ ಗಂಗಾ/ಪ್ರಯಾಗ ಪುಣ್ಯಸಮಾನವೆಂದು, ಗಂಗಾ–ಗಾಯತ್ರಿ–ತುಳಸಿ ಅಪರೂಪದ ತಾರಕ ಆಧಾರಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Gaṅgā-māhātmya: Bāhu’s Envy, Defeat, Forest Exile, and Aurva’s Dharmic Consolation
ನಾರದನು ಸನಕನನ್ನು ಸಾಗರ ವಂಶ ಮತ್ತು ದೈತ್ಯಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸನಕನು ಮೊದಲು ಗಂಗಾದೇವಿಯ ಪರಮ ಪಾವನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಸಾಗರಕುಲ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿ ವಿಷ್ಣುಧಾಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿಕು ವಂಶದ ರಾಜ ಬಾಹುವಿನ ಕಥೆ: ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾಗಿ ಏಳು ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ವರ್ಣಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅಸೂಯೆ ಬೆಳೆದುಬರುತ್ತವೆ. ಅಸೂಯೆ, ಕಠೋರ ವಾಣಿ, ಕಾಮನೆ, ದಂಭ ಇವು ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಸ್ವಜನರನ್ನೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನಾಗಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ನೀತಿಬೋಧನೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುಕೃಪೆ ದೂರವಾದಾಗ ಹೈಹಯರು ಮತ್ತು ತಾಲಜಂಘರು ಬಾಹುವನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ಗರ್ಭಿಣಿ ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಔರ್ವ ಋಷಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿ ಅಪಮಾನದಿಂದ ಮರಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕಗ್ರಸ್ತ ಗರ್ಭಿಣಿ ರಾಣಿ ಬಾಹುಪ್ರಿಯಾ ಚಿತೆಗೆ ಏರಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗ, ಔರ್ವ ಋಷಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಭವಿಷ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಕರ್ಮಾಧೀನ ಮರಣ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ಬೋಧಿಸಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಹನಾನಂತರ ಬಾಹು ದಿವ್ಯವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ರಾಣಿ ಔರ್ವನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಕರುಣೆಯೂ ಲೋಕಹಿತವೂಳ್ಳ ವಾಕ್ಯವೇ ವಿಷ್ಣುಸಮಾನವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
गङ्गामाहात्म्य — The Greatness of the Gaṅgā
ಸನಕನು ನಾರದನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಬಾಹು ರಾಜನ ಇಬ್ಬರು ರಾಣಿಯರು ಔರ್ವ ಋಷಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಿರಿಯ ರಾಣಿ ವಿಷಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಸಾಧು-ಸೇವೆಯ ಫಲದಿಂದ ಕಿರಿಯ ರಾಣಿ ರಕ್ಷಿತಳಾಗಿ, ಜೀರ್ಣವಾದ ‘ಗರ’ ವಿಷದ ಕಾರಣ ‘ಸಗರ’ನೆಂಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹೆರುತ್ತಾಳೆ. ಔರ್ವನು ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಸಗರನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರಬಲಯುಕ್ತ ಅಸ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಗರನು ವಂಶವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅಕ್ರಮಕಾರರನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ವಸಿಷ್ಠನು ಶತ್ರು ಜನಾಂಗಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಕರ್ಮನಿಯತಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ ಅವನ ಕೋಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಸಗರನು ಅಶ್ವಮೇಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇಂದ್ರನು ಅಶ್ವವನ್ನು ಕದ್ದು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಕಪಿಲ ಮುನಿಯ ಸಮೀಪ ಮರೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಗರನ ಪುತ್ರರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೋಡಿ ಕಪಿಲನ ಎದುರು ಹೋಗಿ, ಅವನ ಅಗ್ನಿತೇಜದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅಂಶುಮಾನನು ವಿನಯ-ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ವರ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಮುಂದೆ ಭಗೀರಥನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಅವತಾರಗೊಳಿಸುವನು; ಗಂಗಾಜಲ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಮೋಕ್ಷ ನೀಡುವುದು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥವರೆಗೆ ವಂಶಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಗಂಗೆಯ ಶಾಪಭಂಗ ಶಕ್ತಿ (ಸೌದಾಸ) ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।
The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgā-māhātmya): Saudāsa/Kalmāṣapāda’s Curse and Release
ನಾರದರು ಸನಕರನ್ನು ರಾಜ ಸೌದಾಸನು ವಸಿಷ್ಠರಿಂದ ಹೇಗೆ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತನಾದನು ಮತ್ತು ನಂತರ ಗಂಗೆಯ ಹನಿಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಪವಿತ್ರನಾದನು ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಸನಕರು ವಿವರಿಸಿದರು: ರೇವಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುವಾಗ, ರಾಜನು ಹುಲಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು; ಅವಳ ಸಂಗಾತಿ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಂಚು ಹೂಡಿದನು. ಅಶ್ವಮೇಧದ ನಂತರ, ರಾಕ್ಷಸನು ವಸಿಷ್ಠರ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ರಾಜನನ್ನು ಮಾಂಸ ಬಡಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ನಿಜವಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ಕೋಪಗೊಂಡು ರಾಜನನ್ನು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಕ್ಷಸನಾಗುವಂತೆ ಶಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ವಿಮೋಚನೆ ದೊರೆಯುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ಶಾಪದ ನೀರು ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು 'ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ'ನಾದನು. ರಾಕ್ಷಸ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೊಬ್ಬ ಗಂಗಾಜಲ ಮತ್ತು ತುಳಸಿಯನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವನು ವಿಮೋಚನೆ ಪಡೆದನು. ರಾಜನು ವಾರಣಾಸಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಗಂಗಾಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಸದಾಶಿವನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು.
The Origin of the Gaṅgā and the Gods’ Defeat Caused by Bali
ನಾರದನು ಸನಕನನ್ನು ಗಂಗೆಯ ಉದ್ಭವದ ಕುರಿತು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಗಂಗೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಾಗ್ರದಿಂದ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿ, ವಕ್ತೃ-ಶ್ರೋತೃಗಳ ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಪವಿತ್ರ ಧಾರೆ. ಸನಕನು ದೇವ-ದೈತ್ಯ ವಂಶಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಕಶ್ಯಪನ ಪತ್ನಿಯರಾದ ಅದಿತಿ ಮತ್ತು ದಿತಿಯಿಂದ ದೇವರುಗಳು ಹಾಗೂ ದೈತ್ಯರು ಜನಿಸಿದರು; ವೈರವೈಮನಸ್ಸು ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ವಿರೋಚನ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿ ಬಲಿವರೆಗೆ ತಲುಪಿತು. ಬಲಿ ಅಪಾರ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಇಂದ್ರಪುರಿಗೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ, ಶಂಖಧ್ವನಿ-ಅಸ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಗಳ ಘೋಷದಿಂದ ಲೋಕವನ್ನೇ ಬೆಚ್ಚಿಬೀಳಿಸುವ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಎಂಟು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ದೇವರುಗಳು ಸೋತು ಓಡಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವೇಷಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಲಿ ಸಮೃದ್ಧನಾಗಿ ವಿಷ್ಣುಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪುತ್ರರ ರಾಜ್ಯಹರಣದಿಂದ ಅದಿತಿ ದುಃಖಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹರಿಯನ್ನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ದೈತ್ಯ ಮಾಯಾವಿಗಳು ದೇಹಪರಿಮಾಣ ಮತ್ತು ಮಾತೃಧರ್ಮದ ವಾದಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸಿ ವಿಫಲರಾದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದಾಗ ದಗ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ. ದೇವರ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆಯಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರ ನೂರು ವರ್ಷ ಅದಿತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.
Vāmana’s Advent, Aditi’s Hymn, Bali’s Gift, and the Mahatmya of Bhū-dāna
ನಾರದನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅರಣ್ಯಾಗ್ನಿ ಅದಿತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಿಡಿತು? ಸನಕನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಹರಿಭಕ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಅವನ ಸ್ಥಳವನ್ನೂ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಪತ್ತು, ರೋಗ, ಕಳ್ಳರು, ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಪಡೆಯಲಾರವು. ವಿಷ್ಣು ಅದಿತಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಅದಿತಿ ಅವನ ನಿರ್ಗುಣ-ಸಗುಣ ಪರಮತ್ವ, ವಿಶ್ವರೂಪ, ವೇದಮಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಶಿವೈಕ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ವಿಶಾಲ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಭಗವಾನ್ ಅವಳ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಅವತರಿಸುವೆನೆಂದು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿ, ‘ಅವನನ್ನು ಧರಿಸುವ’ ಭಕ್ತರ ಆಂತರಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ನಿಷ್ಠೆ/ಪತಿವ್ರತ, ಗುರುಸೇವೆ, ತೀರ್ಥಾಸಕ್ತಿ, ತುಳಸಿ ಪೂಜೆ, ನಾಮಸಂಕೀರ್ತನೆ, ಗೋಸಂರಕ್ಷಣೆ. ಅದಿತಿಗೆ ವಾಮನ ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಶ್ಯಪನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಲಿಯ ಸೋಮಯಾಗದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರ ದಾನಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಬಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ದಾನವೇ ಧರ್ಮವೆಂದು ದೃಢನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ವಾಮನ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೇಡಿ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಭೂದಾನದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ—ಭದ್ರಮತಿ-ಸುಘೋಷ ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಫಲಗಳ ಕ್ರಮ—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿಷ್ಣು ವಿರಾಟನಾಗಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಪಾದೋದಕದಿಂದ ಗಂಗೆಯು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಬಲಿ ಬಂಧಿತನಾದರೂ ರಸಾತಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ದ್ವಾರಪಾಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಈ ಕಥಾಶ್ರವಣದ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ।
Dharma-ākhyāna (Discourse on Dharma): Worthy Charity, Fruitless Gifts, and the Merit of Building Ponds
ಗಂಗೆಯ ಪಾಪನಾಶಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾರದರು ದಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಪಾತ್ರನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸನಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸನಕರು ಅವಿನಾಶಿ ಫಲಕ್ಕಾಗಿ ದಾನವನ್ನು ಅರ್ಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು, ಪ್ರತಿಗ್ರಹ (ದಾನ ಸ್ವೀಕಾರ) ಕುರಿತು ನಿಯಮ-ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ದಂಭ, ಅಸೂಯೆ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ/ಅಧರ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯ, ಅಶುದ್ಧ ಯಾಜಕತೆ, ಧರ್ಮಕರ್ಮಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷವಿರುವವರಿಗೆ ನೀಡಿದ ದಾನ ‘ನಿಷ್ಫಲ’ವೆಂದು ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯಿದೆ. ಉದ್ದೇಶಭೇದದಿಂದ ದಾನದ ಶ್ರೇಣಿ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ವಿಷ್ಣು-ಪೂಜಾರೂಪವಾಗಿ ನೀಡಿದುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಕಾಮನೆಯಿಂದ, ಅಥವಾ ಕೋಪ/ಅವಮಾನದಿಂದ, ಅಥವಾ ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ನೀಡಿದುದು ಮಧ್ಯಮ/ಅಧಮ. ಧನವನ್ನು ಪರೋಪಕಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸುವುದೇ ಉತ್ತಮ; ಪರಾರ್ಥವಾಗಿ ಬದುಕುವುದೇ ನಿಜ ಜೀವನದ ಲಕ್ಷಣ. ಮುಂದೆ ಧರ್ಮರಾಜ ಭಗೀರಥನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಕೆರೆ/ಜಲಾಶಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಮಹಾಪುಣ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ತೋಡುವುದು, ಕೆಸರು ತೆಗೆಯುವುದು, ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟುವುದು, ಮರ ನೆಡುವುದು, ಇತರರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜಲಕಾರ್ಯಗಳು ಪಾಪ ನಾಶ ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Dharmānukathana (Narration of Dharma)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಾಜನು ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶವಾಗಿ ಫಲವು ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುವ ಧರ್ಮಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವ ಅಥವಾ ಹರಿಯ ಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಾಣ, ಮಣ್ಣಿನ ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯವೂ ಸಹ, ಅನೇಕ ಕಲ್ಪಗಳು ವಿಷ್ಣುಲೋಕವಾಸವನ್ನು ನೀಡಿ, ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಪುರ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಏರಿಕೆ ಮಾಡಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯೋಗಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆ, ಇಟ್ಟಿಗೆ, ಕಲ್ಲು, ಸ್ಫಟಿಕ, ತಾಮ್ರ, ಚಿನ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿರ್ಮಾಣವಸ್ತುಗಳ ಭೇದದಿಂದಲೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಲೇಪನ, ನೀರು ಛಿಟಕಿಸುವುದು, ಅಲಂಕಾರ, ರಕ್ಷಣೆ-ಪಾಲನೆ ಸೇವೆಗಳಿಂದಲೂ ಪುಣ್ಯ ಬಹುಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆರೆ, ಜಲಾಶಯ, ಬಾವಿ, ಟ್ಯಾಂಕ್, ಕಾಲುವೆ, ಗ್ರಾಮ, ಆಶ್ರಮ, ತೋಟ-ಉಪವನ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳು ಲೋಕಹಿತದಂತೆ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ; ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಬಡವ-ಧನಿಕರಿಗೆ ಸಮಫಲ ಎಂಬ ನ್ಯಾಯ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತುಳಸಿ ನೆಡುವುದು-ನೀರಿಡುವುದು, ಎಲೆ ದಾನ, ಶಾಲಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಣೆ, ಊರ್ಧ್ವಪುಂಡ್ರ ಧಾರಣೆ ಮಹಾಪಾಪನಾಶ ಮಾಡಿ ನಾರಾಯಣಧಾಮದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾಸ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹಾಲು, ತುಪ್ಪ, ಪಂಚಾಮೃತ, ತೆಂಗಿನ ನೀರು, ಕಬ್ಬಿನ ರಸ, ಶೋಧಿತ ನೀರು, ಸುಗಂಧ ಜಲಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ; ಏಕಾದಶಿ, ದ್ವಾದಶಿ, ಪೂರ್ಣಿಮೆ, ಗ್ರಹಣ, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ನಕ್ಷತ್ರ-ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಫಲ. ದಾನಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನ್ನ-ಜಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಗೋವು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆ ಮೋಕ್ಷದಾಯಿನಿ; ರತ್ನ-ವಾಹನ ದಾನಗಳಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಲೋಕಫಲ. ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಗಂಟೆ, ಶಂಖ, ದೀಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಂದಿರಕಲೆ-ಸೇವೆ ಮೋಕ್ಷಮುಖ ಸೇವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಸಾಧನ, ಫಲ ಎಲ್ಲವೂ ವಿಷ್ಣುವೇ ಎಂಬ ವಿಷ್ಣುಮಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Dharmopadeśa-Śānti: Rules of Impurity, Expiations, and Ancestor Rites
ಧರ್ಮರಾಜನು ರಾಜನಿಗೆ ಶ್ರುತಿ–ಸ್ಮೃತಿ ಆಧಾರಿತ ಶೌಚ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕೃತಿ/ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೋಜನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಾಂಡಾಲ/ಪತಿತ ಸ್ಪರ್ಶ, ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ ದೋಷ, ಮಲಮೂತ್ರ, ವಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿಯಿಂದ ಅಶೌಚವಾದರೆ ತ್ರಿ-ಸಂಧ್ಯಾ ಸ್ನಾನ, ಪಂಚಗವ್ಯ, ಉಪವಾಸ, ಘೃತಾಹುತಿ, ವ್ಯಾಪಕ ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯಜ ಸ್ಪರ್ಶ, ರಜಸ್ವಲಾ, ಪ್ರಸವ ಸೂತಕಗಳಲ್ಲಿ—ಬ್ರಹ್ಮಕೂರ್ಚಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ನಂತರವೂ—ಸ್ನಾನ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮೈಥುನಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಋತು/ಅಋತು ಭೇದ, ಅಯೋಗ್ಯ ಸಂಯೋಗದ ದೋಷಗಳು, ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಮಹಾಪಾತಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶವೇ ಏಕೈಕ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖ. ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಅಥವಾ ಅಪಘಾತಮರಣರಾದವರು ಶಾಶ್ವತ ಬಹಿಷ್ಕೃತರಲ್ಲ; ಚಾಂದ್ರಾಯಣ/ಕೃಚ್ಛ್ರಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಸಾಧ್ಯ. ಗೋಹಿಂಸೆಯ ನೀತಿ, ಶಸ್ತ್ರಭೇದಾನುಸಾರ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಟ್ಟಗಳು, ಮುಂಡನ-ಶಿಖಾ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜನ್ಯಾಯವೂ ವರ್ಣಿತ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟ–ಪೂರ್ತ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳು, ಪಂಚಗವ್ಯ ತಯಾರಿಕೆ, ಸೂತಕ/ಗರ್ಭಪಾತ ಅಶೌಚಕಾಲ, ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಗೋತ್ರಾಂತರ, ಹಾಗೂ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣ ವಿಧಿ-ಪ್ರಕಾರಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Pāpa-bheda, Naraka-yātanā, Mahāpātaka-vicāra, Atonement Limits, Daśa-vidhā Bhakti, and Gaṅgā as Final Remedy
ಸನಕನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಾಜ ಯಮನು ರಾಜ ಭಗೀರಥನಿಗೆ ಪಾಪಭೇದಗಳು, ನರಕಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಭೀಕರ ಯಾತನೆಗಳು (ಅಗ್ನಿ, ಛೇದನ, ಶೀತದಂಡ, ಮಲಾದಿ ಶಿಕ್ಷೆಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಉಪಕರಣಗಳು) ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ನಾಲ್ಕು ಮಹಾಪಾತಕಗಳು—ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ, ಸುರಾಪಾನ, ಸ್ತೇಯ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಣಚೌರ್ಯ), ಗುರುತಲ್ಪಗಮನ—ಮತ್ತು ಪಾಪಿಗಳ ಸಂಗವನ್ನು ಐದನೆಯದಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಸಮಾನಪಾಪಗಳ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನೂ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಯೋಗ್ಯ–ಅಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಭೇದ, ಹಾಗೆಯೇ ಈರ್ಷೆ, ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಸುಳ್ಳು ಸಾಕ್ಷಿ, ದಾನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿ, ಅತಿಕರ, ದೇವಾಲಯದೂಷಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ನರಕವಾಸ ಹಾಗೂ ಅಧಮ ಜನ್ಮಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಫಲ, ಗಂಗೆಯ ತಾರಕ ಮಹಿಮೆ, ಭಕ್ತಿಯ ದಶವಿಧ ರೂಪಗಳು (ತಾಮಸ-ರಾಜಸ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕ್ರಮ), ಹರಿ-ಶಿವ ಅಭೇದ ಮತ್ತು ಪಿತೃಮೋಕ್ಷಾರ್ಥ ಭಗೀರಥನ ಗಂಗಾನಯನ ಸಂಕಲ್ಪವು ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ.
Bhāgīratha’s Bringing of the Gaṅgā
ನಾರದನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಭಗೀರಥನು ಹೇಗೆ ಮುಂದುವರಿದನು? ಗಂಗೆಯು ಹೇಗೆ ಇಳಿದುಬಂತು? ಸನಕನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ತಪಸ್ವಿ-ರಾಜ ಭಗೀರಥನು ಭೃಗು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮಾನವೋನ್ನತಿಯ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೃಗು ಸತ್ಯವನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ, ಜೀವಹಿತಕರವಾದ ವಚನವೆಂದು ವಿವರಿಸಿ, ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ದುಷ್ಟಸಂಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ, ವೈಷ್ಣವ ಸ್ಮರಣವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಜಪದಿಂದ ಅಷ್ಟಾಕ್ಷರಿ “ಓಂ ನಮೋ ನಾರಾಯಣಾಯ” ಹಾಗೂ ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರಿ “ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ವಾಸುದೇವಾಯ”, ಜೊತೆಗೆ ನಾರಾಯಣ ಧ್ಯಾನ. ಭಗೀರಥನು ಹಿಮವಂತನಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ತೀವ್ರತೆಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಭಯಪಟ್ಟು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಷ್ಣು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿ ಶಂಭು (ಶಿವ) ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಗೀರಥನು ಈಶಾನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದಾಗ ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಶಿವನ ಜಟೆಯಿಂದ ಗಂಗೆಯು ಹೊರಳಿ ಭಗೀರಥನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಸಾಗರಪುತ್ರರು ನಾಶವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿ ಅವರನ್ನು ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಕಥೆಯ ಶ್ರವಣ/ಪಠಣ ಗಂಗಾಸ್ನಾನದ ಪುಣ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಕ್ತೆಯನ್ನು ವಿಷ್ಣುಧಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
Dvādaśī-vrata: Month-by-month Viṣṇu Worship and the Year-End Udyāpana
ಸೂತನು ಉಪನ್ಯಾಸದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡಲು, ಹಿಂದಿನ ಗಂಗಾ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ನಾರದನು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವ ಹಾಗೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿ–ನಿವೃತ್ತಿಗಳ ಸಮನ್ವಯ ಮಾಡುವ ಹರಿ-ವ್ರತಗಳನ್ನು ಸನಕನಿಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸನಕನು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಿಂದ ಕಾರ್ತಿಕದವರೆಗೆ ತಿಂಗಳಕ್ರಮವಾಗಿ ದ್ವಾದಶೀ-ವ್ರತಚಕ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಉಪವಾಸ, ಶೌಚನಿಯಮಗಳು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣದ ಹಾಲು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ, ಕೇಶವ-ನಾರಾಯಣ-ಮಾಧವ-ಗೋವಿಂದ-ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ-ವಾಮನ-ಶ್ರೀಧರ-ಹೃಷೀಕೇಶ-ಪದ್ಮನಾಭ- ದಾಮೋದರ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಮಮಂತ್ರ, 108 ಆಹುತಿಗಳ ಹೋಮ, ಜಾಗರಣೆ, ಹಾಗೂ ಎಳ್ಳು, ಕೃಶರಾ, ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಜೇನು, ಅಪೂಪ, ವಸ್ತ್ರ, ಚಿನ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ ದಾನ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಕೃಷ್ಣ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಉದ್ಯಾಪನ—ಮಂಡಪ ನಿರ್ಮಾಣ, ಸರ್ವತೋಭದ್ರ ರೇಖಾಚಿತ್ರ, ಹನ್ನೆರಡು ಕುಂಭಗಳು, ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ನಾರಾಯಣ ಪ್ರತಿಮೆ ಅಥವಾ ಸಮಮೌಲ್ಯ, ಪಂಚಾಮೃತಾಭಿಷೇಕ, ಪುರಾಣಶ್ರವಣ, ಮಹಾ ಎಳ್ಳು-ಹೋಮ, ಹನ್ನೆರಡು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರಿಗೆ ದಾನ. ಫಲಶ್ರುತಿ ಪಾಪನಾಶ, ವಂಶೋನ್ನತಿ, ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ, ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ; ಕೇಳಿ/ಪಠಿಸಿದರೂ ವಾಜಪೇಯ ಸಮ ಪುಣ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Pūrṇimā-vrata (Lakṣmī–Nārāyaṇa-vrata): Observance, Moon Arghya, and Annual Udyāpana
ಸನಕನು ನಾರದನಿಗೆ ‘ಪೂರ್ಣಿಮಾ-ವ್ರತ’ವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪಾಪನಾಶಕ, ಶೋಕಹರ, ದುಷ್ಟಸ್ವಪ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಅಶುಭ ಗ್ರಹಪ್ರಭಾವಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದು. ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಶುಕ್ಲ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಿಂದ ವ್ರತೀ ದಂತಧಾವನ, ಸ್ನಾನ, ಶ್ವೇತವಸ್ತ್ರ, ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ನಾರಾಯಣಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಕಲ್ಪ ತೆಗೆದು ಲಕ್ಷ್ಮೀ–ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಉಪಚಾರಗಳು, ಕೀರ್ತನೆ/ಪಠಣ ಮತ್ತು ಗೃಹ್ಯವಿಧಿಯಾಗಿ ಚತುರಸ್ರ ಸ್ಥಂಡಿಲದಲ್ಲಿ ಘೃತ-ತಿಲ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಪುರುಷಸೂಕ್ತಾನುಸಾರ ಅರ್ಪಿಸಿ, ನಂತರ ಶಾಂತಿಸೂಕ್ತದಿಂದ ಶಮನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಉಪವಾಸವಿಟ್ಟು ಶ್ವೇತಪುಷ್ಪ ಹಾಗೂ ಅಕ್ಷತದಿಂದ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ನೀಡಿ, ಪಾಷಂಡರನ್ನು ದೂರವಿಟ್ಟು ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಪುನಃ ಪೂಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ನಂತರ ಗೃಹಸ್ಥಭೋಜನ. ಈ ವ್ರತವನ್ನು ತಿಂಗಳಿಗೆ ತಿಂಗಳು ಒಂದು ವರ್ಷ ಆಚರಿಸಿ, ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಾಪನವಾಗಿ ಮಂಟಪಸಜ್ಜೆ, ಸರ್ವತೋಭದ್ರ ವಿನ್ಯಾಸ, ಕುಂಭಸ್ಥಾಪನೆ, ಪಂಚಾಮೃತಾಭಿಷೇಕ, ಗುರುಗೆ ಪ್ರತಿಮೆ-ದಕ್ಷಿಣೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ತಿಲದಾನ ಮತ್ತು ತಿಲಹೋಮ—ಸಮೃದ್ಧಿ ನೀಡಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ।
Dhvajāropaṇa and Dhvajāgopaṇa: Procedure, Stotra, and Phala (Merit) of Raising Viṣṇu’s Flag
ಸನಕನು ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವಿನ ಧ್ವಜಾರೋಪಣ ಹಾಗೂ ಧ್ವಜಗೋಪನದ ಪವಿತ್ರ ವ್ರತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಪಾಪಹರವಾಗಿದ್ದು ದಾನ-ತೀರ್ಥಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಸಮ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ದಶಮಿಯಲ್ಲಿ ಶೌಚ-ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಏಕಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯಮ ಹಾಗೂ ನಿರಂತರ ನಾರಾಯಣಸ್ಮರಣೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ, ನಂದೀಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿ, ಗಾಯತ್ರಿಯಿಂದ ಧ್ವಜ-ದಂಡಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರ; ಸೂರ್ಯ, ಗರುಡ (ವೈನತೇಯ), ಚಂದ್ರ ಪೂಜೆ, ಮತ್ತು ಧ್ವಜದಂಡದಲ್ಲಿ ಧಾತಾ-ವಿಧಾತಾರ್ಚನೆ. ಗೃಹ್ಯಾಗ್ನಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪುರುಷಸೂಕ್ತ, ವಿಷ್ಣುಸ್ತೋತ್ರ, ಇರಾವತೀ ಮೊದಲಾದವುಗಳೊಂದಿಗೆ 108 ಪಾಯಸಾಹುತಿಗಳು, ಗರುಡ ಹಾಗೂ ಸೌರ-ಶಾಂತಿ ಹೋಮಗಳು, ನಂತರ ಹರಿಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ. ಸಂಗೀತ-ಸ್ತೋತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಧ್ವಜವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ದೇವಾಲಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರಪಠಣ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸತ್ಕಾರ, ಭೋಜನ, ಪಾರಣ; ಫಲವಾಗಿ ಶೀಘ್ರ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಧ್ವಜ ನಿಂತಿರುವವರೆಗೆ ಸಹಸ್ರ ಯುಗಗಳ ಸಾರೂಪ್ಯ, ಮತ್ತು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಹರ್ಷಿಸುವವರಿಗೂ ಪುಣ್ಯಲಾಭವೆಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Dhvaja-Dhāraṇa Mahātmyam: Sumati–Satyamatī, Humility, and Deliverance by Hari’s Messengers
ನಾರದನು ಸನಕನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಧ್ವಜಧಾರಣದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾದ ಸುಮತಿಯ ಮಹಿಮೆ ಏನು? ಸನಕನು ಕೃತಯುಗದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಸತ್ಪದ್ವೀಪದ ರಾಜ ಸುಮತಿ ಮತ್ತು ರಾಣಿ ಸತ್ಯಮತೀ ಆದರ್ಶ ವೈಷ್ಣವ ಆಡಳಿತಗಾರರು—ಸತ್ಯನಿಷ್ಠರು, ಅತಿಥಿಸೇವಕರು, ಅಹಂಕಾರರಹಿತರು, ಹರಿಕಥಾರಸಿಕರು, ಅನ್ನ-ಜಲ ದಾನ ಹಾಗೂ ಕೆರೆ, ತೋಟ, ಬಾವಿ ಮುಂತಾದ ಲೋಕಹಿತ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸುಮತಿ ದ್ವಾದಶಿಯಂದು ವಿಷ್ಣುಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ಮನೋಹರ ಧ್ವಜವನ್ನು ಏರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿ ವಿಭಾಂಡಕ ಬಂದು ರಾಜನ ವಿನಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ವಿನಯದಿಂದ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ-ಮೋಕ್ಷ ಸಿದ್ಧಿ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಧ್ವಜಧಾರಣ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ನೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಅವರ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧ ಏಕೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸುಮತಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಮಹಾಪಾಪ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯವಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಜೀರ್ಣ ವಿಷ್ಣುಮಂದಿರದ ಬಳಿ ವಾಸಿಸಿ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೂ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸೇವೆ—ದುರಸ್ತಿ, ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನೀರು ಛಿಟಕಿಸುವುದು, ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವುದು; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮಂದಿರಪ್ರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ. ಆಗ ಯಮದೂತರ ವಿರುದ್ಧ ಹರಿದೂತರು—ಹರಿಸೇವೆ ಮತ್ತು ಆಕಸ್ಮಿಕ ಭಕ್ತಿಯೂ ಪಾಪವನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸಿ ದಂಪತಿಯನ್ನು ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಸಮೃದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಮರಳಿ ಬರುವರು; ಈ ಪಾಪನಾಶಕ ಕಥೆಯ ಶ್ರವಣ-ಕೀರ್ತನೆಯ ಫಲವನ್ನು ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
The Pañcarātra Vow (Haripañcaka Vrata): Observance from Śukla Ekādaśī to Pūrṇimā
ಸನಕನು ನಾರದನಿಗೆ ಅಪರೂಪದ ಹರಿಪಂಚಕ/ಪಾಂಚರಾತ್ರ ವ್ರತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯಿಂದ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯವರೆಗೆ ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳ ವಿಷ್ಣುವ್ರತ; ಇದು ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ-ಮೋಕ್ಷ ಫಲಪ್ರದ. ಶೌಚ, ದಂತಧಾವನ-ಸ್ನಾನ, ದೇವಪೂಜೆ, ಪಂಚಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು, ಏಕಭುಕ್ತ ನಿಯಮ; ಏಕಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ, ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಎದ್ದು ಗೃಹದಲ್ಲಿ ಹರಿ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಮೃತ ಅಭಿಷೇಕ. ಗಂಧ-ಪುಷ್ಪ-ಧೂಪ-ದೀಪ-ನೈವೇದ್ಯ-ತಾಂಬೂಲ ಉಪಚಾರಗಳು, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ವಾಸುದೇವ/ಜನಾರ್ದನನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಪ್ರಧಾನ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು; ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳ ನಿರಾಹಾರ ಸಂಕಲ್ಪ, ಏಕಾದಶಿ ಜಾಗರಣೆ ಮತ್ತು ದ್ವಾದಶಿ-ಚತುರ್ದಶಿ ತನಕ ಮುಂದುವರಿಕೆ. ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀರಾಭಿಷೇಕ, ತಿಲಹೋಮ, ತಿಲದಾನ; ಆರನೇ ದಿನ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮಗಳ ನಂತರ ಪಂಚಗವ್ಯ ಸೇವನೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ಜೇನು-ತುಪ್ಪಯುಕ್ತ ಪಾಯಸ, ಹಣ್ಣು, ಸುಗಂಧ ಜಲಕಲಶ, ಐದು ರತ್ನಗಳೊಡನೆ ಘಟ ಇತ್ಯಾದಿ ದಾನ, ವರ್ಷಚಕ್ರದ ಬಳಿಕ ಉದ್ಯಾಪನ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪುಣ್ಯ, ಮೋಕ್ಷ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರವಣಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ವಿಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Māsopavāsa (Month-long Fast) and Repeated Parāka Observances: Procedure and Fruits
ಸನಕನು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಆಷಾಢದಿಂದ ಆಶ್ವಿನವರೆಗೆ ಇರುವ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಬೇಕಾದ ‘ಪಾಪನಾಶಕ’ ವೈಷ್ಣವ ವ್ರತವಿಧಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವ್ರತಧಾರಿ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಿ ಪಂಚಗವ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿ, ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಕ್ರೋಧವರ್ಜಿತನಾಗಿ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿ ತಿಂಗಳ ಉಪವಾಸದ ಸಂಕಲ್ಪ ತೆಗೆದು, ಪಾರಣೆ ಭಗವದಾಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಬೇಕು. ಹರಿಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಪಂಚಾಮೃತಸ್ನಾನ, ಅಖಂಡ ದೀಪ, ಅಪಾಮಾರ್ಗ ದಂತಧಾವನ ಹಾಗೂ ವಿಧಿಸ್ನಾನ, ಪೂಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿ, ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಪುನಃಪುನಃ ಮಾಸೋಪವಾಸ/ಪರಾಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿಸುವ ಫಲಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಸಾದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಮಾನಂದ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಿಗೆ, ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾರಾಯಣಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರವಣ-ಕೀರ್ತನಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಮೋಕ್ಷ ಸುಲಭವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Ekādaśī Vrata-Vidhi and the Galava–Bhadrashīla Itihāsa (Dharmakīrti before Yama)
ಸನಕನು ಸರ್ವರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿಯ ವ್ರತವಾದ ಏಕಾದಶಿಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಏಕಾದಶಿಯನ್ನು ಪರಮ ಪುಣ್ಯತಿಥಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ದಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉಪವಾಸ, ಮತ್ತು ದಶಮಿ ಹಾಗೂ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಭೋಜನ—ಇಂತೆ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ನಾನ, ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ, ಮಂತ್ರ-ಸಂಕಲ್ಪ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಪುರಾಣಶ್ರವಣ, ನಂತರ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡಿ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಟ್ಟು, ಆಮೇಲೆ ನಿಯಮಿತ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭೋಜನ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕುಸಂಗ ಮತ್ತು ದಂಭವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗಾಲವ ಋಷಿಯ ಪುತ್ರ ಭದ್ರಶೀಲನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಧರ್ಮಕೀರ್ತಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ರೇವಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಏಕಾದಶಿ ಉಪವಾಸ-ಜಾಗರಣ ನಡೆದ ಕಾರಣ ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನು ಪಾಪಮುಕ್ತನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಮನು ದೂತರಿಗೆ ನಾರಾಯಣಭಕ್ತರನ್ನು ದೂರವಿಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಏಕಾದಶಿ ಮತ್ತು ನಾಮಸ್ಮರಣೆಯ ರಕ್ಷಕ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ।
Varṇāśrama-ācāra: Common Virtues, Varṇa Duties, and the Four Āśramas
ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸನಕನು ಹಿಂದೆಯೇ ಹರಿಯ ಪವಿತ್ರ ವ್ರತದಿನದ ಕುರಿತು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ನಂತರ ನಾರದನು ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಕರ ವ್ರತದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು; ಬಳಿಕ ವರ್ಣನಿಯಮಗಳು, ಆಶ್ರಮಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ವಿಧಾನಗಳನ್ನೂ ವಿವರವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ಸನಕನು ಉತ್ತರಿಸಿ—ಅಕ್ಷಯ ಹರಿಯ ಆರಾಧನೆ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾನುಕೂಲ ಆಚರಣೆಯಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದನು. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಉಪನಯನದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಮೂರು ದ್ವಿಜವರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಸ್ವಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಗೃಹ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದನು; ಸ್ಮೃತಿಗೆ ವಿರೋಧವಾಗದಿದ್ದರೆ ದೇಶಾಚಾರವನ್ನು ಅನುಮತಿಸಿದನು. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಜ್ಯ/ನಿಯಂತ್ರಿತ ಆಚರಣೆಗಳು, ಕೆಲವು ಯಜ್ಞಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಸ್ವಧರ್ಮತ್ಯಾಗದಿಂದ ಪಾಖಂಡಕ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಅಪಾಯವಿದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯ-ವೈಶ್ಯ-ಶೂದ್ರರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು, ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣಗಳು—ಸರಳತೆ, ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಕ್ಷಮೆ, ವಿನಯ—ವಿವರಿಸಿ, ಆಶ್ರಮಕ್ರಮವೇ ಪರಮಧರ್ಮಸಾಧನ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಅನಾವೃತ್ತಿ ಪರಮಪದಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು।
Varṇāśrama Saṁskāras, Upanayana Windows, Brahmacārin Ācāra, and Anadhyāya Prohibitions
ಸನಕನು ನಾರದನಿಗೆ ವೈದಿಕ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಚಾರವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪರಧರ್ಮನಿಂದೆ, ಗರ್ಭಾಧಾನಾದಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆ-ಜನನ ವಿಧಿಗಳು (ಸೀಮಂತ, ಜಾತಕರ್ಮ, ನಾಂದಿ/ವೃದ್ಧಿ-ಶ್ರಾದ್ಧ), ನಾಮಕರಣ ನಿಯಮಗಳು, ಚೂಡಾಕರಣ ಕಾಲ ಮತ್ತು ತಪ್ಪಿದರೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ। ವರ್ಣಾನುಸಾರ ಉಪನಯನ ವಯಸ್ಸು, ಮುಖ್ಯ ಅವಧಿ ತಪ್ಪಿದರೆ ದಂಡ, ಮತ್ತು ಮೇಖಲಾ, ಅಜಿನ, ದಂಡ, ವಸ್ತ್ರಗಳ ಸರಿಯಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ। ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ಆಚರಣೆ—ಗುರುಕುಲವಾಸ, ಭಿಕ್ಷಾಜೀವನ, ನಿತ್ಯ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞ-ತರ್ಪಣ, ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳು, ನಮಸ್ಕಾರದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ, ಯಾರಿಗೆ ಗೌರವ/ಯಾರನ್ನು ದೂರವಿಡಬೇಕು ಎಂಬ ವಿವೇಕ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶುಭಾಶುಭ ಕಾಲಗಳು, ದಾನಫಲದ ತಿಥಿಗಳು (ಮನ್ವಾದಿ, ಯುಗಾದಿ, ಅಕ್ಷಯ ದಿನಗಳು), ಅನಧ್ಯಾಯ ನಿಯಮಗಳು; ನಿಷಿದ್ಧ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಕಲ್ಯಾಣನಾಶಕ ಮಹಾಪಾಪವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಅವಶ್ಯ ಮಾರ್ಗ, ವೇದವು ವಿಷ್ಣುರೂಪ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ।
Gṛhastha-praveśa: Vivāha-bheda, Ācāra-śauca, Śrāddha-kāla, and Vaiṣṇava-lakṣaṇa
ಸನಕ–ನಾರದ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾದ ಬಳಿಕ ಗುರುಸೇವೆ, ಅನುಮತಿ, ಅಗ್ನಿ-ಸ್ಥಾಪನೆ, ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಿ ವಿವಾಹದ ಮೂಲಕ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯೋಗ್ಯ ವರ–ವಧು ಆಯ್ಕೆಯ ಗುಣಗಳು, ಸಗೋತ್ರಾದಿ ಬಂಧನ ಮಿತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅಯೋಗ್ಯ ದೋಷಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಎಂಟು ವಿವಾಹಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಕೆಲವು ನಿಂದನೀಯ, ಕೆಲವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅನುಮತಿಸಬಹುದೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಾಹ್ಯ–ಆಂತರ ಆಚರಣೆ—ವಸ್ತ್ರಧಾರಣೆ, ಶೌಚ, ವಾಕ್ಸಂಯಮ, ಗುರುಸತ್ಕಾರ, ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಸಂಗ ತ್ಯಾಗ—ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಪವಿತ್ರ ಸ್ಪರ್ಶಗಳ ನಂತರ ಶುದ್ಧಿಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಶುಭಾಶುಭ ಸೂಚನೆಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ. ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ, ನಿತ್ಯ–ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಯಜ್ಞಗಳು ಹಾಗೂ ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲ ವಿಸ್ತಾರ—ಗ್ರಹಣ, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಪ್ರೇತಪಕ್ಷ, ಮನ್ವಾದಿ, ಅಷ್ಟಕಾ, ತೀರ್ಥಸಂದರ್ಭ—ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವ ಲಕ್ಷಣ ಸ್ಪಷ್ಟ: ಊರ್ಧ್ವಪುಂಡ್ರವಿಲ್ಲದ ಕರ್ಮ ಫಲರಹಿತ, ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ತುಳಸಿ/ತಿಲಕ ನಿಷೇಧ ನಿರಾಧಾರ, ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಕೃಪೆಯೇ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿಗೆ ಭರವಸೆ ಎಂದು ಸಾರಲಾಗಿದೆ.
Gṛhastha-nitya-karman: Śauca, Sandhyā-vidhi, Pañca-yajña, and Āśrama-krama
ಸನಕನು ನಾರದನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಮುಹೂರ್ತದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಗೃಹಸ್ಥನ ನಿತ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಲವಿಸರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕಿನಿಯಮ ಮತ್ತು ಸಂಯಮ, ನಿಷಿದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳು, ಹಾಗೂ ಬಾಹ್ಯ-ಆಂತರ ಶೌಚದ ತತ್ತ್ವ. ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಿ, ಗ್ರಾಹ್ಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮೂಲಗಳು, ಶೋಧನಪ್ರಯೋಗಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸಂಖ್ಯೆ, ಆಶ್ರಮಭೇದದಿಂದ ಗುಣಕಗಳು, ರೋಗ/ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಡಿಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಂದರ್ಭಗಳ ನಿಯಮಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಂತರ ಆಚಮನದ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ರಮ, ದಂತಧಾವನಕ್ಕೆ ದಾತುನ ಆಯ್ಕೆ ಮಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ, ನದಿಗಳು-ತೀರ್ಥಗಳು-ಮೋಕ್ಷದ ನಗರಗಳ ಆವಾಹನದಿಂದ ಸ್ನಾನ, ಮತ್ತು ಸಂಧ್ಯಾವಿಧಿ—ಸಂಕಲ್ಪ, ವ್ಯಾಹೃತಿ-ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ನ್ಯಾಸ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಮಾರ್ಜನ, ಅಘಮರ್ಷಣ, ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ, ಗಾಯತ್ರಿ/ಸಾವಿತ್ರಿ/ಸರಸ್ವತಿ ಧ್ಯಾನ. ಸಂಧ್ಯಾ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದ ದೋಷ, ಆಶ್ರಮಾನುಸಾರ ಸ್ನಾನನಿಯಮ, ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞ, ವೈಶ್ವದೇವ, ಅತಿಥಿ-ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪಂಚಮಹಾಯಜ್ಞಗಳ ವಿಧಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ತಪಸ್ಸು, ಯತಿ ಆಚಾರ, ನಾರಾಯಣಕೇಂದ್ರಿತ ವೇದಾಂತಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮಪದಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಫಲ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Śrāddha-prayoga: Niyama, Brāhmaṇa-parīkṣā, Kutapa-kāla, Tithi-nyāya, and Vaiṣṇava-phala
ಸನಕನು ನಾರದನಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧದ ‘ಪರಮ ಪ್ರಯೋಗ’을 ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುನ್ನಾಳಿನ ನಿಯಮಗಳು—ಒಮ್ಮೆ ಭೋಜನ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಭೂಮಿಶಯನ, ಪ್ರಯಾಣ/ಕ್ರೋಧ/ಮೈಥುನ ತ್ಯಾಗ; ಆಹ್ವಾನಿತರ ಸಂಯಮಭಂಗಕ್ಕೆ ಘೋರ ಪಾಪವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ನಂತರ ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ—ಶ್ರೋತ್ರಿಯ, ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತ, ಸ್ಮೃತಿ-ವೇದಾಂತಪಾರಂಗತ, ದಯಾಳು; ಅಯೋಗ್ಯ—ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ, ಅಶುದ್ಧ ವೃತ್ತಿ, ದುಶ್ಚರಿತ್ರ, ವೇದ/ಮಂತ್ರ ಮಾರಾಟ ಇತ್ಯಾದಿ. ಕುತಪಕಾಲ ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಎಂದು ನಿಗದಿ ಮಾಡಿ ಕ್ಷಯಾಹ, ವಿದ್ಯಾ, ಕ್ಷಯ-ವೃದ್ಧಿ ತಿಥಿ, ಪರಾ-ತಿಥಿ ನಿರ್ಣಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ವಿಧಿ—ವಿಶ್ವದೇವ ಮತ್ತು ಪಿತೃ ಆಹ್ವಾನ, ಮಂಡಲಾಕೃತಿಗಳು, ಪಾದ್ಯ-ಆಚಮನೀಯ, ಎಳ್ಳು ಚಿಮ್ಮಿಕೆ, ಅರ್ಘ್ಯಪಾತ್ರ, ಮಂತ್ರಸೂಚನೆ, ಪೂಜೆ, ಹವಿಷ್ಹೋಮ (ಅಗ್ನಿ ಇಲ್ಲದರೆ ತಾಳ-ಹೋಮ), ಮೌನದಿಂದ ಭೋಜನಕ್ರಮ, ಗಾಯತ್ರಿ ಜಪಸಂಖ್ಯೆ, ಪುರುಷಸೂಕ್ತ/ತ್ರಿಮಧು/ತ್ರಿಸುಪರ್ಣ/ಪಾವಮಾನ ಪಠಣ, ಪಿಂಡದಾನ, ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ, ಅಕ್ಷಯೋದಕ, ದಕ್ಷಿಣೆ, ವಿಸರ್ಜನಮಂತ್ರಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಪತ್ಕಾಲೀನ ಪರ್ಯಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ನಿರ್ಣಯ—ಸರ್ವವೂ ವಿಷ್ಣುವ್ಯಾಪ್ತ; ಸಮ್ಯಕ್ ಶ್ರಾದ್ಧ ಪಾಪನಾಶಕವಾಗಿ ವಂಶವೃದ್ಧಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ।
Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
ಸನಕನು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಶ್ರೌತ‑ಸ್ಮಾರ್ತ ಕರ್ಮಗಳು, ವ್ರತಗಳು ಮತ್ತು ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ತಿಥಿ‑ನಿರ್ಣಯ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಪವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ತಿಥಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಪರವಿದ್ಧಾ‑ಪೂರ್ವವಿದ್ಧಾ, ಪೂರ್ವಾಹ್ನ‑ಅಪರಾಹ್ನ, ಪ್ರದೋಷಕಾಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷಯ‑ವೃದ್ಧಿ ತಿಥಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವೀಕಾರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಿಥಿ‑ನಕ್ಷತ್ರಾಧಾರಿತ ವ್ರತಗಳ ತೀರ್ಮಾನ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಏಕಾದಶೀ‑ದ್ವಾದಶೀ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ದಶಮೀ ದೋಷ, ದ್ವಿ‑ಏಕಾದಶೀ, ಪಾರಣ ಸಮಯ, ಗೃಹಸ್ಥ‑ಸನ್ಯಾಸಿ ಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿವರಣೆ ಇದೆ. ನಂತರ ಗ್ರಹಣಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ನಿಷೇಧ, ಗ್ರಹಣಾವಧಿಯೆಲ್ಲ ಜಪ‑ಹೋಮ, ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ/ಸೂರ್ಯ ಗ್ರಹಣಗಳಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಆಹುತಿ ವಿಧಾನದ ಸೂಚನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯ ಪುಣ್ಯಕಾಲವನ್ನು ರಾಶಿಯಂತೆ ಘಟಿಕಾಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಕರ್ಕಟದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮತ್ತು ಮಕರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಾಯನ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಧಿನಿಷ್ಠ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಕೇಶವನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮಪದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
Prāyaścitta for Mahāpātakas and the Sin-destroying Power of Viṣṇu-smaraṇa
ಸನಕನು ನಾರದನಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವು ವಿಧಿಗಳ ಅನಿವಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣತೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲದ ಕರ್ಮಗಳು ಫಲಹೀನ, ನಿಜವಾದ ಶುದ್ಧಿ ನಾರಾಯಣಾಭಿಮುಖ ಭಾವದಿಂದಲೇ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮಹಾಪಾತಕಗಳು—ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ, ಸುರಾಪಾನ, ಸುವರ್ಣಸ್ತೇಯ, ಗುರುತಲ್ಪಗಮನ—ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಅಂಥ ಪಾತಕಿಗಳ ಸಂಗವೂ ಐದನೇ ದೋಷವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಸಹವಾಸದ ಅವಧಿಯಂತೆ ಪತನದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವಧೆಗೆ ಕಪಾಲಧಾರಣ ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥವಾಸ, ಭಿಕ್ಷೆ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ಬಹುವರ್ಷ ವ್ರತಗಳು; ರಾಜದಂಡದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ-ಮಕ್ಕಳು-ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಶಮನಗಳೂ ವಿವರವಾಗಿವೆ. ಸುರೆಯ ವಿಧಗಳು, ಪಾತ್ರಗಳು, ಔಷಧೀಯ ಅಪವಾದಗಳು, ಚಾಂದ್ರಾಯಣದಿಂದ ಪುನರ್ದೀಕ್ಷೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಳ್ಳತನದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ, ತ್ರಸರೇಣುವಿನಿಂದ ಸುವರ್ಣದವರೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಮಾಣಗಳು, ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರೀಜಪದ ಮಿತಿಗಳು ನಿಗದಿಯಾಗಿದೆ. ಅಕ್ರಮ ಸಂಭೋಗ, ಪಶುಹಿಂಸೆ, ಅಶೌಚಸ್ಪರ್ಶ, ಆಹಾರ-ವಾಣಿ ನಿಷೇಧಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮವಾಗಿ ಹರಿಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಸ್ಮರಣದ ಮಹಿಮೆ—ಒಮ್ಮೆ ಸ್ಮರಣವೂ ಪಾಪರಾಶಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Yamapatha (The Road of Yama), Dāna-Phala, and the Imperishable Fruition of Karma
ನಾರದನು ಯಮಾಧೀನವಾದ ಮರಣಾನಂತರದ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಬೇಕೆಂದು ಸನಕನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸನಕನು ಧರ್ಮಿಷ್ಠರು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಾನಶೀಲರು—ಸುಖವಾಗಿ ಸಾಗುವರೆಂದೂ, ಪಾಪಿಗಳು ದೀರ್ಘ ದೂರ, ಕಠಿಣ ನೆಲ, ದಾಹ, ಯಮದೂತರ ಹೊಡೆತ, ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತಹ ಭೀಕರ ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವರೆಂದೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಧರ್ಮಜೀವನದ ಸಾಂತ್ವನ ಮತ್ತು ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅನ್ನ, ಜಲ, ಹಾಲು-ತುಪ್ಪ, ದೀಪ, ವಸ್ತ್ರ, ಧನದ ದಾನವು ತದನುಗುಣ ಭೋಗ-ಸಮೃದ್ಧಿ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಗೋ, ಭೂಮಿ, ಮನೆ, ವಾಹನ, ಪಶುಗಳಂತಹ ಮಹಾದಾನಗಳು ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ; ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಹಾಗೂ ಋಷಿಸೇವೆ, ದಯೆ, ಜ್ಞಾನદાન, ಪುರಾಣಪಠಣದಿಂದ ಪಥವು ಉನ್ನತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಯಮನು ಪುಣ್ಯವಂತರನ್ನು ದಿವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸಿ ಉಳಿದ ಪಾಪದ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪಾಪಿಗಳು ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನ ಲೆಕ್ಕದಂತೆ ತೀರ್ಪು ಪಡೆದು ನರಕಗಳಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ನಂತರ ಸ್ಥಾವರ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಸಾಧ್ಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಂಶಯವನ್ನು ಸನಕನು ನಾರಾಯಣನ ಅವ್ಯಯ ಸ್ವರೂಪ, ಗುಣಾನುಸಾರ ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣು-ರುದ್ರ ರೂಪಪ್ರಕಟಣೆ, ಪುನಃಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಸದ ಕರ್ಮವು ಕಲ್ಪಾಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ನಾಶವಾಗದು ಎಂಬ ಬೋಧನೆಯಿಂದ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ।
Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti
ಸನಕನು ನಾರದನಿಗೆ ಬಂಧನದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜೀವರು ಪುಣ್ಯಲೋಕಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಪಾಪಫಲದ ದುಃಖದಿಂದ ಪತನಗೊಂಡು, ಸ್ಥಾವರ (ವೃಕ್ಷ-ತೃಣ-ಪರ್ವತ)ದಿಂದ ಕೃಮಿ, ಪಶು ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದು ಕೊನೆಗೆ ಮಾನವಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಸ್ಯವೃದ್ಧಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ದೇಹಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಫಲಭೋಗವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗರ್ಭವಾಸದ ವಿವರ—ಶುಕ್ರದೊಂದಿಗೆ ಜೀವಪ್ರವೇಶ, ಕಲಲಾದಿ ಭ್ರೂಣಾವಸ್ಥೆಗಳು, ಗರ್ಭಯಾತನೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ನರಕಸ್ಮೃತಿ; ಜನನ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ, ಮರೆವು ಅಜ್ಞಾನಜನ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಅಸಹಾಯಕ ಶೈಶವ, ನಿಯಮರಹಿತ ಬಾಲ್ಯ, ಲೋಭ-ಕಾಮಪ್ರೇರಿತ ಯೌವನ, ಚಿಂತಾಭರಿತ ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನ, ಜರಾ ಮತ್ತು ಮರಣ, ಯಮದೂತರ ಬಂಧನ ಹಾಗೂ ಪುನಃ ನರಕಾನುಭವ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖವು ಕರ್ಮಕ್ಷಯದಿಂದ ಶುದ್ಧಿಕರವೆಂದು, ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಪರಮಜ್ಞಾನಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಜಗತ್ಕಾರಣ-ಲಯಸ್ವರೂಪ ಹರೀ/ನಾರಾಯಣನ ಭಕ್ತಿ-ಪೂಜೆಯೇ ಸಂಸಾರಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ನೇರ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation
ನಾರದನು ಸನಕನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಜೀವಿಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಂಸಾರಪಾಶ ಹೇಗೆ ಕತ್ತರಿಸಬೇಕು? ಸನಕನು ನಾರದನ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ವಿಷ್ಣು/ನಾರಾಯಣನೇ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಲಯಕರ್ತ, ಮೋಕ್ಷದಾತ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಭಕ್ತಿ, ಶರಣಾಗತಿ, ದಿವ್ಯರೂಪಾರಾಧನೆಯ ಮೂಲಕವೂ, ತತ್ತ್ವತಃ ಅದ್ವೈತ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ. ನಂತರ ನಾರದನು ಯೋಗಸಿದ್ಧಿ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸನಕನು—ಮುಕ್ತಿ ಜ್ಞಾನದಿಂದ; ಆದರೆ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲ ಭಕ್ತಿ. ದಾನ, ಯಜ್ಞ, ತೀರ್ಥಾದಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಭಕ್ತಿ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯೋಗ ಎರಡು ವಿಧ—ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ; ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕೆ ಶುದ್ಧಕರ್ಮಾಧಾರ ಅಗತ್ಯ, ಕೇಶವನ ಪ್ರತಿಮಾಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸಾ-ಆಧಾರಿತ ನೀತಿಗೆ ಒತ್ತು. ಪಾಪಕ್ಷಯವಾದ ಮೇಲೆ ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ ವಿವೇಕದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಪರ/ಅಪರ ಆತ್ಮ, ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಮಾಯೆ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ (ಮಹಾವಾಕ್ಯಗಳು) ಮೂಲಕ ವಿಮೋಚಕ ಬೋಧ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗ—ಯಮ, ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ (ನಾಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಚತುರ್ವಿಧ ಶ್ವಾಸ), ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧಾರಣೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ವಿಷ್ಣುರೂಪಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಣವ ‘ಓಂ’ ಚಿಂತನೆ ಪರಮ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
The Characteristics of Devotion to Hari
ಯೋಗದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಭಗವಂತನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ನಾರದನು ಸನಕನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸನಕನು—ನಾರಾಯಣನ ಏಕಾಗ್ರ ಭಜನೆಯಿಂದಲೇ ಮೋಕ್ಷ; ಭಕ್ತರು ವೈರವೂ ವಿಪತ್ತೂಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ದರ್ಶನ, ಪೂಜೆ, ನಾಮಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗುರು ಮತ್ತು ಕೇಶವನ ಪರಮ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ ಘೋಷಿಸಿ, ಅಸಾರವಾದ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಹರಿ-ಉಪಾಸನೆಯೇ ಏಕೈಕ ಸ್ಥಿರ ಸತ್ಯವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ಅಸ್ತೇಯ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಅಪರಿಗ್ರಹ, ವಿನಯ, ಕರುಣೆ, ಸತ್ಸಂಗ, ನಿರಂತರ ನಾಮಜಪದೊಂದಿಗೆ ಜಾಗ್ರತ್–ಸ್ವಪ್ನ–ಸುಷುಪ್ತಿ ವಿಚಾರದಿಂದ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಉಪಾಧಿಗಳಾತೀತ ಅಂತర్యಾಮಿ ನಿಯಂತನಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೀವನ ಕ್ಷಣಭಂಗುರವೆಂದು ತ್ವರಿತ ಭಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಅಸೂಯೆ, ಕ್ರೋಧ, ಕಾಮಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ಮಂದಿರ ಸೇವೆಯನ್ನು (ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮಾಡುವುದನ್ನೂ) ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭಕ್ತಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಭೇದಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲೆಯೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜನಾರ್ದನನ ಸ್ಮರಣೆ, ಆರಾಧನೆ, ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದ ಸಂಸಾರಬಂಧಗಳು ಕಡಿದು ಪರಮಪದ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ.
The Exposition of Spiritual Knowledge (Jñāna-pradarśanam)
ಸನಕನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣ/ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತಕ್ಷಣ ಪಾಪನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಸಾಧಕರ ಅರ್ಹತಾಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶಾಂತರು ಷಡ್ರಿಪುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ; ಶುದ್ಧಕರ್ಮಿಗಳು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಅಚ್ಯುತನನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ; ಲೋಭ-ಮೋಹಗ್ರಸ್ತರು ಪ್ರಭುವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ನೀಡುವ ಪುರಾತನ ಕಥೆ—ವೇದಮಾಳಿ ಎಂಬ ವೇದಪಾರಂಗತ ಹರಿಭಕ್ತನು ಕುಟುಂಬಲೋಭದಿಂದ ಅಧರ್ಮ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ನಿಷಿದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳು, ಮದ್ಯ, ವ್ರತಗಳವರೆಗೂ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿ ಅಶುದ್ಧ ದಾನಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಶೆಯ ಅತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವೈರಾಗ್ಯ ಪಡೆದು ಧನವನ್ನು ಹಂಚಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಕಾರ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿ ನರ-ನಾರಾಯಣ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ವಿ ಮುನಿ ಜಾನಂತಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಆತಿಥ್ಯ ಪಡೆದು ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಜಾನಂತಿ ನಿರಂತರ ವಿಷ್ಣುಸ್ಮರಣೆ, ಪರನಿಂದಾ ತ್ಯಾಗ, ದಯೆ, ಷಡ್ದೋಷಗಳ ಪರಿತ್ಯಾಗ, ಅತಿಥಿ ಪೂಜೆ, ನಿಷ್ಕಾಮ ಪುಷ್ಪ-ಪತ್ರಾರ್ಚನೆ, ದೇವ-ಋಷಿ-ಪಿತೃ ತರ್ಪಣ, ಅಗ್ನಿಸೇವೆ, ಮಂದಿರ ಸ್ವಚ್ಛತೆ/ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ/ದೀಪದಾನ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ-ಸ್ತೋತ್ರಪಠಣ, ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯ ಪುರಾಣ-ವೇದಾಂತ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನು ಯಾರು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮನೋಜಾತ ಅಹಂಕಾರ, ನಿರ್ಗುಣ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ‘ತತ್ತ್ವಮಸಿ’ ಮಹಾವಾಕ್ಯದ ಬೋಧದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಉಂಟಾಗಿ, ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ಕರ್ಮಬಂಧನವನ್ನು ಛೇದಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ।
Yajñamālī–Sumālī Upākhyāna: Merit-Transfer through Temple Plastering (Lepa) and the Redemption of a Sinner
ಸನಕನು ನಾರದನಿಗೆ ವೇದಮಾಲೆಯ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪುತ್ರರಾದ ಯಜ್ಞಮಾಲೀ ಮತ್ತು ಸುಮಾಲೀ ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಜೀವನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞಮಾಲೀ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಹಂಚಿ ದಾನಧರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ, ತಂದೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಿ, ವಿಷ್ಣು ಮಂದಿರಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಸುಮಾಲೀ ಸಂಗೀತ, ಮದ್ಯ, ವೇಶ್ಯಾಸಂಗ, ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನ ಮೊದಲಾದ ದುರ್ವ್ಯಸನಗಳಲ್ಲಿ ಧನ ವ್ಯರ್ಥಮಾಡಿ, ನಂತರ ಕಳ್ಳತನ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಆಹಾರವರೆಗೂ ಪತನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ತಾಗ ಯಜ್ಞಮಾಲೀನನ್ನು ವಿಷ್ಣುದೂತರು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ; ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾಲೀನನ್ನು ಯಮದೂತರು ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಪ್ರೇತವಾಗಿ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಕರುಣೆಯಿಂದ ಸಖ್ಯಧರ್ಮ (ಸಪ್ತಪದಿ) ಸ್ಮರಿಸಿ, ಇಂತಹ ಪಾಪಭಾರಿಯ ಮುಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುದೂತರು ಯಜ್ಞಮಾಲಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಹರಿಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಕೆಸರನ್ನು ತೆಗದು ಲೇಪನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಆ ಲೇಪಕರ್ಮದ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಪರರಿಗೆ ದಾನಿಸಬಹುದು. ಯಜ್ಞಮಾಲೀ ಆ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಸುಮಾಲಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದಾಗ ಯಮದೂತರು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ದಿವ್ಯ ರಥ ಬಂದು ಇಬ್ಬರೂ ವಿಷ್ಣುಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞಮಾಲೀ ಪರಮ ಮೋಕ್ಷ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಸುಮಾಲೀ ನಂತರ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದು ಹರಿಭಕ್ತನಾದ ಸದಾಚಾರಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ, ಗಂಗಾಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಪರಮಪದವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ, ಹರಿಭಕ್ತಸಂಗ ಮತ್ತು ಹರಿನಾಮಸ್ಮರಣೆ ಮಹಾಪಾಪಗಳನ್ನೂ ಕರಗಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಕ್ತಿತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Hari-nāma Mahimā and Caraṇāmṛta: The Redemption of the Hunter Gulika (Uttaṅka Itihāsa)
ಸನಕನು ಕಮಲಾಪತಿ/ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ—ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಮಕಾರಮೋಹದಿಂದ ಭ್ರಮಿತರಾದವರ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಹರಿನಾಮ ಒಂದೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಧರ್ಮಸೀಮೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ: ಹರಿಪೂಜೆ ಇಲ್ಲದ ಮನೆ ಶ್ಮಶಾನಸಮಾನ; ವೇದದ್ವೇಷ ಹಾಗೂ ಗೋ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ್ವೇಷ ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವ; ದ್ವೇಷದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪೂಜೆ ಸ್ವವಿನಾಶಕಾರಿ; ನಿಜ ಭಕ್ತರು ಲೋಕಹಿತಪರರು ಮತ್ತು ‘ವಿಷ್ಣುಮಯರು’. ನಂತರ ಕೃತಯುಗದ ಇತಿಹಾಸ—ಹಿಂಸಕ ಪಾಪಿ ಗುಲಿಕ ಕೇಶವಮಂದಿರವನ್ನು ದೋಚಲು ಯತ್ನಿಸಿ ವೈಷ್ಣವ ಮುನಿ ಉತ್ತಂಕನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತಂಕನು ಅವನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಕ್ಷಮೆ, ಮಮಕಾರದ ವ್ಯರ್ಥತೆ, ದೈವದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಕುರಿತು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಮರಣಾನಂತರ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳೇ ಜೊತೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಸಂಗ ಮತ್ತು ಹರಿಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಗುಲಿಕ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟು ಪಾಪ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮರಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಪ್ರಕ್ಷಾಲನಜಲ/ಚರಣಾಮೃತದಿಂದ ಅವನು ಪುನರ್ಜೀವನ ಪಡೆದು ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪಾಪಮುಕ್ತನಾಗಿ ವಿಷ್ಣುಧಾಮವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ; ಉತ್ತಂಕನು ಮಹಾವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಭಕ್ತಿಕೇಂದ್ರಿತ ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮೋಪದೇಶವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
The Greatness of Viṣṇu (Uttaṅka’s Hymn, Hari’s Manifestation, and the Boon of Bhakti)
ನಾರದನು ಸನಕನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಯಾವ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಜನಾರ್ದನನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು ಮತ್ತು ಉತ್ತಂಕನಿಗೆ ಯಾವ ವರ ದೊರಕಿತು? ಸನಕನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಹರಿಭಕ್ತ ಉತ್ತಂಕನು ಭಗವಂತನ ಪಾದೋದಕದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಆದಿಕಾರಣ, ಅಂತರಾತ್ಮ, ಮಾಯಾ-ಗುಣಾತೀತ ಪರತತ್ತ್ವ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಆಧಾರವಾಗಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿ ಸాక్షಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಉತ್ತಂಕನು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅಶ್ರು ಸುರಿಸಿ, ಪ್ರಭುವಿನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಸ್ನಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ವರ ನೀಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ಉತ್ತಂಕನು ಎಲ್ಲ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಭು ಅದನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ, ಶಂಖಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅಪರೂಪದ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾ-ಯೋಗದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ ನರ-ನಾರಾಯಣ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮೋಕ್ಷ ಪಡೆಯಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಪಠಣ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷ।
The Greatness of Viṣṇu (Viṣṇor Māhātmya)
ಸನಕನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹರಿ-ಕಥೆ, ಹರಿ-ನಾಮ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಸಂಗದ ರಕ್ಷಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಮಕೀರ್ತನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾದ ಭಕ್ತರು ಹೊರಗಿನ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಪೂಜ್ಯರು; ಗೋವಿಂದನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಮರಣೆ, ಪೂಜೆ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ನಮಸ್ಕಾರವೂ ಸಂಸಾರಸಾಗರ ದಾಟಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪುರಾತನ ಕಥೆ—ಚಂದ್ರವಂಶದ ರಾಜ ಜಯಧ್ವಜನು ರೇವಾ/ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಮಂದಿರವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ ದೀಪದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಪುರೋಹಿತ ವೀತಿಹೋತ್ರ ಈ ಎರಡು ಆಚರಣೆಗಳ ವಿಶೇಷ ಫಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಪಂಡಿತನಾದರೂ ಪತಿತನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ರೈವತನು ನಿಷಿದ್ಧ ಜೀವನೋಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ದುಃಖಕರವಾಗಿ ಸತ್ತು, ಪಾಪಿ ಚಂಡಾಲ ದಂಡಕೇತು ಆಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರಾತ್ರಿ ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಖಾಲಿ ವಿಷ್ಣು ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ದೀಪವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶುದ್ಧ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾವಲುಗಾರರು ಕೊಂದರೂ ವಿಷ್ಣುದೂತರು ಅವರನ್ನು ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ, ದೀರ್ಘಕಾಲದ ನಂತರ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಮರಳುತ್ತಾರೆ. ಜಯಧ್ವಜನು—ಸಂಕಲ್ಪಯುಕ್ತ ಭಕ್ತಿಯ ಫಲ ಅಪಾರ; ಜಗನ್ನಾಥ/ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ, ಸತ್ಸಂಗ, ತುಳಸಿ ಸೇವೆ, ಶಾಲಗ್ರಾಮ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪೀಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವ ಭಕ್ತರ ಗೌರವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಾನೆ।
Manvantaras and Indras; Sudharmā’s Liberation through Viṣṇu-Pradakṣiṇā; Supremacy of Hari-Bhakti
ಸನಕನು ಶ್ರವಣ-ಕೀರ್ತನೆಗಳಿಂದ ಪಾಪನಾಶ ಮಾಡುವ ವೈಷ್ಣವ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುರಾತನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ದಿವ್ಯಭೋಗಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ವ ಬ್ರಹ್ಮ-ಕಲ್ಪದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೃಹಸ್ಪತಿ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನಮಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಇಂದ್ರಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಿಂದ ಅವತರಿಸಿದ ಸುಧರ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಧರ್ಮನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಕಲ್ಪವೃತ್ತಾಂತ ಮತ್ತು ಸುಧರ್ಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸುಧರ್ಮನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನ (1000 ಚತುರ್ಯುಗಗಳು) ವಿವರಿಸಿ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುವರು, ಅವರ ಇಂದ್ರರು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ದೇವಗಣಗಳನ್ನು ಮನ್ವಂತರಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ, ಜಗದಾಡಳಿತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜನ್ಮ—ವಿಷ್ಣು ಮಂದಿರದ ಬಳಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಪಿ ಗಿಡುಗನಾಗಿದ್ದೆ; ಒಂದು ನಾಯಿ ನನ್ನನ್ನು ಹೊತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತ ತಿರುಗಿದುದರಿಂದ ಅನಾಯಾಸ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ನಡೆದು, ಇಬ್ಬರೂ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಫಲ—ಯಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ಮಹಾಪುಣ್ಯ; ನಾರಾಯಣ ಸ್ಮರಣೆ-ಪೂಜೆ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಕಡಿದು ವಿಷ್ಣುಧಾಮ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಈ ಉಪದೇಶದ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಫಲದಾಯಕ.
Yuga-Dharma Framework, Kali-Yuga Diagnosis, and the Hari-Nāma Remedy (Transition to Vedānta Inquiry)
ನಾರದನು ಯುಗಗಳ ಲಕ್ಷಣ, ಅವಧಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸನಕನಿಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸನಕನು ಸಂಧ್ಯಾ–ಸಂಧ್ಯಾಂಶಗಳೊಡನೆ ಚತುರ್ಯುಗ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಕೃತದಿಂದ ಕಲಿವರೆಗೆ ಧರ್ಮದ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷಯ, ಯುಗಾನುಸಾರ ಹರಿಯ ವರ್ಣಭೇದ, ಹಾಗೂ ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ವೇದವಿಭಾಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಲಿಯುಗದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣ—ವ್ರತ-ಯಾಗಗಳ ಹ್ರಾಸ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ದಂಭ, ರಾಜಕೀಯ ದಮನ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಾತ್ರಗಳ ಗೊಂದಲ, ದುರ್ಭಿಕ್ಷ–ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪಾಖಂಡದ ಏರಿಕೆ. ಆದರೂ ಹರಿಭಕ್ತರಿಗೆ ಕಲಿ ಹಾನಿ ಮಾಡಲಾರದು ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಯುಗಧರ್ಮಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಲಿಯಲ್ಲಿ ದಾನ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಿನಾಮ-ಸಂಕೀರ್ತನವೇ ಪರಮ ಔಷಧ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹರಿ (ಮತ್ತು ಶಿವ) ನಾಮಲಿತಾನಿಗಳು ರಕ್ಷಕವೂ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕವೂ ಎಂದು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷಯ ಯುಗಧರ್ಮದಿಂದ ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ನಾರದನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಉದಾಹರಣೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಸನಕನು ಅವನನ್ನು ಸನಂದನನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ವೇದಾಂತ ವಿಚಾರಣೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.