Sukta 40
Sukta 2.40
Gṛtsamada (and/or the Gṛtsamada lineage)
Soma-Pūṣan (dual)
Triṣṭubh (likely for RV 2.40)
આ છ-પંક્તિનું ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર દ્વિદેવતા સોમ અને પૂષણને સંયુક્ત રીતે સમૃદ્ધિના જનક અને રક્ષક તરીકે આહ્વાન કરે છે—જે લોકોમાં તથા ઉપાસકમાં અમૃતત્વ અને કલ્યાણની “નાભિ” (કેન્દ્ર) સ્થાપે છે. સ્તોત્ર તેમની પાસે વિનંતી કરે છે કે તેઓ વૃદ્ધિના મધ્ય સ્ત્રોતને વિસ્તારે—ધન, પોષણ અને ફળદાયક શક્તિઓ—અને સાથે જ પ્રજ્ઞાને પ્રેરિત કરી રક્ષણ આપે; અંતે આશીર્વાદરૂપ સમાપ્તિમાં અદિતિની રક્ષાત્મક હાજરીનો પણ સમાવેશ થાય છે.
Mantras
Mantra 1
सोमापूषणा जनना रयीणां जनना दिवो जनना पृथिव्याः । जातौ विश्वस्य भुवनस्य गोपौ देवा अकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् ॥
હે સોમ અને પૂષન, રયિઓ (સમૃદ્ધિઓ)ના જનક, દ્યૌ (આકાશ)ના જનક, પૃથિવીના જનક—સમસ્ત ભવન (જગત-બનાવટ)ના બે ગોપા (રક્ષક) રૂપે જન્મેલા; દેવોએ તમને અમૃતના નાભિ-કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપ્યાં.
Mantra 2
इमौ देवौ जायमानौ जुषन्तेमौ तमांसि गूहतामजुष्टा । आभ्यामिन्द्रः पक्वमामास्वन्तः सोमापूषभ्यां जनदुस्रियासु ॥
આ બે દેવ જન્મ લેતાં જ આનંદ પામે છે; આ બે અજુષ્ટ (અસ્વીકારક) અંધકારોને ગુપ્ત કરે છે. આ બે દ્વારા ઇન્દ્ર કાચામાંથી પક્વને અંદરથી પ્રગટ કરે છે; સોમ-પૂષન દ્વારા તે ઉસ્રિયા (પ્રકાશમય) ગાયો—પ્રકાશના ઝુંડ—ઉત્પન્ન કરે છે.
Mantra 3
सोमापूषणा रजसो विमानं सप्तचक्रं रथमविश्वमिन्वम् । विषूवृतं मनसा युज्यमानं तं जिन्वथो वृषणा पञ्चरश्मिम् ॥
હે સોમ અને પૂષણ! તમે રજસ્ (મધ્યલોક)નું માપ કરતું, સાત ચક્રવાળું, સર્વને ગતિ આપતું રથ પ્રેરો છો. મનથી જોડાયેલું, વિશાળ વળાંક લેતું—હે બળવાનોઃ તે પંચરશ્મિ (પાંચ લગામવાળું) બળ તમે ચલાવો છો.
Mantra 4
दिव्यन्यः सदनं चक्र उच्चा पृथिव्यामन्यो अध्यन्तरिक्षे । तावस्मभ्यं पुरुवारं पुरुक्षुं रायस्पोषं वि ष्यतां नाभिमस्मे ॥
એકનો આસન દિવ્ય લોકમાં ઊંચે સ્થિર છે; બીજાનો પૃથ્વી પર અને અંતરિક્ષમાં. એ બંને અમારે માટે વૃદ્ધિનું નાભિકેન્દ્ર—ધનસમૃદ્ધિનો પોષ, બહુવાર (ઘણા દ્વારવાળો), પુરુક્ષુ (ઘણી ઇચ્છિત શક્તિઓવાળો), અનેક વૃદ્ધિઓથી ફળદાયી—અમારા અંદર વિસ્તારો.
Mantra 5
विश्वान्यन्यो भुवना जजान विश्वमन्यो अभिचक्षाण एति । सोमापूषणाववतं धियं मे युवाभ्यां विश्वाः पृतना जयेम ॥
એકએ સર્વ ભૂવનોને જન્મ આપ્યો છે; બીજો સર્વને નિહાળી આગળ વધે છે. હે સોમ-પૂષણ! મારી ધી (વિચાર-પ્રેરણા)ને આધાર આપો; તમારાં બંનેના બળથી અમે સર્વ યુદ્ધો જીતીએ.
Mantra 6
धियं पूषा जिन्वतु विश्वमिन्वो रयिं सोमो रयिपतिर्दधातु । अवतु देव्यदितिरनर्वा बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
વિશ્વને પ્રેરનાર પૂષા અમારી ધી (અંતર્દૃષ્ટિ)ને પ્રબળ કરે; રયિના સ્વામી સોમ અમારા અંદર રયિ (સમૃદ્ધિ) સ્થાપે. અચૂક, દિવ્ય અદિતિ અમને રક્ષે; સુવીરાઓથી સમૃદ્ધ થઈ અમે વિદથ (સભા/યજ્ઞસભા)માં બૃહત્—વિશાળ સત્ય—ઉચ્ચારીએ.
Frequently Asked Questions
Soma represents the sacred, invigorating essence that supports vitality and immortality, while Pūṣan is the nourishing protector and guide of right paths. Invoked together, they unite inner inspiration with outward nourishment and safe, fruitful increase.
It means “the navel (center/hub) of immortality.” The hymn imagines Soma–Pūṣan as a central source from which life, prosperity, and divine vitality radiate into the worlds and into the worshipper.
It asks for prosperity and nourishment (rāyas-poṣa), the quickening of insight (dhī), protection (especially through Aditi), and the strength to speak truthfully and expansively (“the Vast”) in the communal assembly.
Ask anything about Sukta 40 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.