
Sukta 2.12
Gṛtsamada (Bhārgava)
Jagatī (RV 2.12 is classically Jagatī; verify per critical edition—many verses are Jagatī with refrain-like close)
ઋગ્વેદ ૨.૧૨ ઇન્દ્ર માટેનું પ્રબળ સ્તુતિગીત છે, જેમાં વારંવાર જણાવાય છે કે સૃષ્ટિની સ્થિરતા, સંઘર્ષમાં વિજય, તથા ધન અને બળની પ્રાપ્તિ પાછળનો નિર્ણાયક બળ ઇન્દ્ર જ છે. તેમાં ઇન્દ્રની આદિ-સર્વોચ્ચતા સ્મરાય છે—તેના પરાક્રમે દ્યાવા-પૃથિવી કંપે છે—અને તેને એવો દેવ દર્શાવાય છે જેને યુદ્ધ-સંઘર્ષમાં સર્વ પક્ષો પોકારે છે; સાથે જ સોમ પિષનાર અને યજ્ઞકર્તા પ્રત્યે તેની અડગ સહાયની પુષ્ટિ થાય છે.
Mantra 1
यो जात एव प्रथमो मनस्वान्देवो देवान्क्रतुना पर्यभूषत् । यस्य शुष्माद्रोदसी अभ्यसेतां नृम्णस्य मह्ना स जनास इन्द्रः ॥
જે જન્મતાં જ પ્રથમ થયો—મનસ્વી, તેજસ્વી દેવ—જેણે ક્રતુથી દેવોને સર્વત્ર આવરી લીધા; જેના શુષ્મથી દ્યાવાપૃથિવી કંપી ઊઠ્યાં—નૃમ્ણની મહત્તાથી: હે જનોએ, એ જ ઇન્દ્ર છે.
Mantra 2
यः पृथिवीं व्यथमानामदृंहद्यः पर्वतान्प्रकुपिताँ अरम्णात् । यो अन्तरिक्षं विममे वरीयो यो द्यामस्तभ्नात्स जनास इन्द्रः ॥
જેણે કંપતી પૃથિવીને દૃઢ કરી, ઉથલપાથલ પર્વતોને સ્થિર કર્યા; જેણે અંતરિક્ષને વધુ વિશાળ રીતે માપ્યું, જેણે દ્યૌને ટેકો આપ્યો—હે જનોએ, એ જ ઇન્દ્ર છે.
Mantra 3
यो हत्वाहिमरिणात्सप्त सिन्धून्यो गा उदाजदपधा वलस्य । यो अश्मनोरन्तरग्निं जजान संवृक्समत्सु स जनास इन्द्रः ॥
જેણે અહિ (વૃત્ર) સર્પને સંહાર્યો અને સાત સિંધુઓને મુક્ત કર્યા; જેણે વલની ગુહામાં છુપાયેલી ગાયો (કિરણો)ને ઉપર હંકારી કાઢી; જેણે સંઘર્ષોમાં બે પથ્થરોની વચ્ચે અગ્નિને જનમાવ્યો—હે જનોએ, એ જ ઇન્દ્ર છે.
Mantra 4
येनेमा विश्वा च्यवना कृतानि यो दासं वर्णमधरं गुहाकः । श्वघ्नीव यो जिगीवाँल्लक्षमाददर्यः पुष्टानि स जनास इन्द्रः ॥
જેનાથી આ સર્વ ચ્યવનો (ઉખેડાણાં) સિદ્ધ થયા; જેણે ગુહામાં છુપાયેલા દાસ-વર્ણને નીચો કર્યો; જે શ્વઘ્ની સમાન—વિજયી—લક્ષ્ય/ચિહ્ન (ઇનામ) હરી ગયો, અને આર્યે પુષ્ટિઓ (પોષણ) જીત્યાં—હે જનોએ, એ જ ઇન્દ્ર છે.
Mantra 5
यं स्मा पृच्छन्ति कुह सेति घोरमुतेमाहुर्नैषो अस्तीत्येनम् । सो अर्यः पुष्टीर्विज इवा मिनाति श्रदस्मै धत्त स जनास इन्द्रः ॥
તે ભયંકર વિષે તેઓ પૂછે છે—‘ક્યાં છે એ?’—અને એના વિષે એમ પણ કહે છે—‘એ તો નથી જ’; છતાં એ આર્ય, જુગારી જેમ વિરોધીના વિજય-ધનને છીનવી લે, તેમ શત્રુની પુષ્ટિઓને ક્ષીણ કરે છે. એમાં શ્રદ્ધા ધરો: હે જનોએ, એ જ ઇન્દ્ર છે.
Mantra 6
यो रध्रस्य चोदिता यः कृशस्य यो ब्रह्मणो नाधमानस्य कीरेः । युक्तग्राव्णो योऽविता सुशिप्रः सुतसोमस्य स जनास इन्द्रः ॥
જે તૂટેલા (રધ્ર) અને દુર્બળને પ્રેરિત કરે છે; જે પ્રયત્નશીલ કીરે—ગાયક-યાજક—નો સહાયક છે; જે જોડાયેલા પિષણ-પથ્થરો (યુક્તગ્રાવણ) સાથે, સુંદર-ઓઠવાળો (સુશિપ્ર) બની, પિષાયેલ સોમ (સુતસોમ) નો રક્ષક છે—હે જનોએ, તે ઇન્દ્ર છે.
Mantra 7
यस्याश्वासः प्रदिशि यस्य गावो यस्य ग्रामा यस्य विश्वे रथासः । यः सूर्यं य उषसं जजान यो अपां नेता स जनास इन्द्रः ॥
જેના અશ્વો સર્વ દિશાઓમાં છે; જેના ગાવો (કિરણો) છે; જેના ગ્રામો (શક્તિ-સમૂહો) છે; જેના સર્વ રથો છે; જેણે સૂર્યને અને જેણે ઉષાને જનમ આપ્યો; જે અપાં નેતા—જળોના નેતા—છે—હે જનોએ, તે ઇન્દ્ર છે.
Mantra 8
यं क्रन्दसी संयती विह्वयेते परेऽवर उभया अमित्राः । समानं चिद्रथमातस्थिवांसा नाना हवेते स जनास इन्द्रः ॥
જેનને બે ગર્જનારા (ક્રન્દસી) સંઘર્ષમાં પોકારે છે—ઉપરનાં અને નીચેનાં, બંને શત્રુબળો; એક જ રથ પર ચઢેલા હોવા છતાં તેઓ તેને જુદા જુદા નામે આહ્વાન કરે છે—હે જનોએ, તે ઇન્દ્ર છે.
Mantra 9
यस्मान्न ऋते विजयन्ते जनासो यं युध्यमाना अवसे हवन्ते । यो विश्वस्य प्रतिमानं बभूव यो अच्युतच्युत्स जनास इन्द्रः ॥
જેનાં વિના મનુષ્યો વિજય પામતા નથી; જેને, સંઘર્ષમાં જોડાયેલા, સહાય માટે આહ્વાન કરે છે; જે સર્વ જગતનું પ્રમાણ અને માનદંડ બની ગયો છે; જે અચલ ગણાતા ને પણ ચ્યૂત કરી દે—હે જનોએ, એ ઇન્દ્ર છે.
Mantra 10
यः शश्वतो मह्येनो दधानानमन्यमानाञ्छर्वा जघान । यः शर्धते नानुददाति शृध्यां यो दस्योर्हन्ता स जनास इन्द्रः ॥
જે મહા અપરાધમાં દીર્ઘકાળ અડગ રહી સ્વેચ્છાચારી બનેલાઓને પોતાના શસ્ત્રોથી સંહાર્યા; જે ઉગ્ર પડકારનારને વિજયની ભૂમિ કદી સોંપતો નથી; જે દસ્યુનો હન્તા છે—હે જનોએ, એ ઇન્દ્ર છે.
Mantra 11
यः शम्बरं पर्वतेषु क्षियन्तं चत्वारिंश्यां शरद्यन्वविन्दत् । ओजायमानं यो अहिं जघान दानुं शयानं स जनास इन्द्रः ॥
જે પર્વતોમાં વસતા શમ્બરને ચાલીસ શરદઋતુઓ સુધી શોધી કાઢ્યો; જે બળે ફૂલતા અહિને સંહાર્યો—છુપાઈ પડેલો દાનુને શયનાવસ્થામાં—હે જનોએ, એ ઇન્દ્ર છે.
Mantra 12
यः सप्तरश्मिर्वृषभस्तुविष्मानवासृजत्सर्तवे सप्त सिन्धून् । यो रौहिणमस्फुरद्वज्रबाहुर्द्यामारोहन्तं स जनास इन्द्रः ॥
જે સાત કિરણોવાળો, મહાબળવાન વૃષભ, વહેવા માટે સાત સિંધુઓને મુક્ત કરે છે; જે વજ્રબાહુ બની, સ્વર્ગ તરફ ચઢતા રૌહિણને આઘાતે પાડી દે છે—હે જનોએ, એ જ ઇન્દ્ર છે.
Mantra 13
द्यावा चिदस्मै पृथिवी नमेते शुष्माच्चिदस्य पर्वता भयन्ते । यः सोमपा निचितो वज्रबाहुर्यो वज्रहस्तः स जनास इन्द्रः ॥
તેને તો દ્યાવા અને પૃથિવી પણ નમે છે; તેના શુષ્મથી પર્વતો પણ ભય પામે છે. જે સોમપા, નિચિત, વજ્રબાહુ, વજ્રહસ્ત છે—હે જનોએ, એ જ ઇન્દ્ર છે.
Mantra 14
यः सुन्वन्तमवति यः पचन्तं यः शंसन्तं यः शशमानमूती । यस्य ब्रह्म वर्धनं यस्य सोमो यस्येदं राधः स जनास इन्द्रः ॥
જે સોમસવન કરનારને રક્ષે છે, જે પકાવનારને રક્ષે છે, જે સ્તુતિ કરનારને રક્ષે છે, અને પોતાની ઊતિથી આત્મસંયમ માટે પ્રયત્નશીલને પણ રક્ષે છે; જેના માટે બ્રહ્મ (પ્રેરિત વાણી) વૃદ્ધિ છે, જેના માટે સોમ છે, જેના માટે આ રાધઃ (સમૃદ્ધિ) છે—હે જનોએ, એ જ ઇન્દ્ર છે.
Mantra 15
यः सुन्वते पचते दुध्र आ चिद्वाजं दर्दर्षि स किलासि सत्यः । वयं त इन्द्र विश्वह प्रियासः सुवीरासो विदथमा वदेम ॥
જે સોમ પિષે છે અને યજ્ઞમાં પકાવે છે, તેને તું—even ત્યારે પણ—બળની પૂર્ણતા (વાજ) પહોંચાડે છે; નિશ્ચયે તું સત્ય, સત્યસ્વરૂપ છે. હે ઇન્દ્ર, અમે સર્વદા તને પ્રિય છીએ; અમે સુવીર—વીરપુત્રો અને વીરશક્તિથી સમૃદ્ધ—થઈ, વિદથ (સભા/યજ્ઞસભા)માં વાણી ઉચ્ચારીએ.
Indra is proclaimed as the first-born in might and the one whose force makes Heaven and Earth tremble (a declaration of cosmic primacy).
Verse by verse, the hymn identifies Indra through his unmistakable functions: the power behind victory, the one invoked amid conflict, and the reliable giver of strength and prizes to worshippers.
The hymn reaches a peak in portraying Indra as the single sought-after power even by opposed forces—higher and lower, hostile and friendly—who nonetheless call upon him when tensions meet.
It closes by grounding Indra’s greatness in concrete reciprocity: he brings vāja to the presser and cook, he is ‘satya,’ and the singers ask to speak with heroic strength in the assembly.
sa janāsa indraḥ
samānaṃ cid ratham ātasthivāṃsā
sa kilāsi satyaḥ
It declares that Indra is the supreme power behind victory, stability, and the release of strength, and that he reliably rewards those who offer Soma and perform the sacrifice.
The refrain-like ending (“he, O peoples, is Indra”) functions as a liturgical identification: each verse gives a sign of Indra’s power, then confirms his unmistakable identity.
Indra can be read as the awakened will that breaks inner obstacles; when opposing impulses clash within us, the hymn points to a higher strength that restores clarity, courage, and effective action.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.