
Sukta 2.20
Gṛtsamada (traditional for RV 2.20)
Indra
Triṣṭubh (probable)
ઋગ્વેદ ૨.૨૦ ઇન્દ્રને અર્પિત ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિસૂક્ત છે. કવિ પોતાની પ્રેરિત શક્તિને સુયોજિત રથ સમી અર્પે છે અને ઇન્દ્રની રક્ષા, વિજય તથા ઉદાર પુરસ્કારની યાચના કરે છે. તેમાં અંગિરસો સાથે જોડાયેલા ઇન્દ્રના પ્રાચીન પરાક્રમો—માર્ગ ખોલવો, શિલા/દુર્ગો ભેદવા અને પ્રકાશ મુક્ત કરવો—સ્મરાય છે; ત્યારબાદ સ્પષ્ટ યજ્ઞીય વિનંતી થાય છે: ગાયક માટે અને સભા માટે સમૃદ્ધ દક્ષિણા ‘દોહી’ કાઢવામાં આવે, અને વિદથમાં વીર સંતતિ તથા મહાન વાણી સાથે સમુદાય સમૃદ્ધ થાય.
Mantra 1
वयं ते वय इन्द्र विद्धि षु णः प्र भरामहे वाजयुर्न रथम् । विपन्यवो दीध्यतो मनीषा सुम्नमियक्षन्तस्त्वावतो नॄन् ॥
હે ઇન્દ્ર, તારા માટે અમારું બળ જાણ; અમે તેને આગળ ધરીએ છીએ—બળની સમૃદ્ધિ ઇચ્છતા રથ સમાન. પ્રકાશમય વાણીના શોધક એવા અમે, મનિષા (વિચાર)થી પ્રજ્વલિત થઈ, તારી સુમ્ન (કૃપા) જીતવા ઇચ્છીએ છીએ—તારા આશ્રયથી સ્થિર પુરુષો.
Mantra 2
त्वं न इन्द्र त्वाभिरूती त्वायतो अभिष्टिपासि जनान् । त्वमिनो दाशुषो वरूतेत्थाधीरभि यो नक्षति त्वा ॥
હે ઇન્દ્ર, તું તારી સહાયોથી તારી તરફ ગતિ કરનારા જનને રક્ષે છે—ઇચ્છિત કલ્યાણનો અભિષ્ટિપા (રક્ષક). દાન આપનારનો તું આશ્રય છે; તેથી જ સમ્યક્ ધી (સુચિત દૃષ્ટિ) સાથે તું તેની પાસે આવે છે, જે તને પામવા હાથ લંબાવે છે.
Mantra 3
स नो युवेन्द्रो जोहूत्रः सखा शिवो नरामस्तु पाता । यः शंसन्तं यः शशमानमूती पचन्तं च स्तुवन्तं च प्रणेषत् ॥
યુવાન ઇન્દ્ર અમારો માટે જોહૂત્ર—આહ્વાન કરનાર મિત્ર—થાઓ; નરોનો શિવ (કલ્યાણકારી) રક્ષક થાઓ. જે સ્તુતિ ઉચ્ચારે છે, જે પરિશ્રમ કરે છે, જે પકવે/તૈયાર કરે છે અને જે પ્રશંસા કરે છે—તેમને તે પોતાની ઊતિ (સહાય) વડે આગળ દોરી જાય છે.
Mantra 4
तमु स्तुष इन्द्रं तं गृणीषे यस्मिन्पुरा वावृधुः शाशदुश्च । स वस्वः कामं पीपरदियानो ब्रह्मण्यतो नूतनस्यायोः ॥
તેને જ હું સ્તવું છું—ઇન્દ્રને; તેને જ હું ગાઉં છું—જેનામાં પ્રાચીનો વધ્યા અને સ્થિર નિવાસ પામ્યા. સતત ગતિમાન રહી, તે બ્રહ્મણ્ય (બ્રહ્મ-સાધક) એવા નૂતન આર્યના વસુ (ધન-સંપત્તિ) માટેની કામના પૂર્ણ કરે છે.
Mantra 5
सो अङ्गिरसामुचथा जुजुष्वान्ब्रह्मा तूतोदिन्द्रो गातुमिष्णन् । मुष्णन्नुषसः सूर्येण स्तवानश्नस्य चिच्छिश्नथत्पूर्व्याणि ॥
અઙ્ગિરસોના ઉચથા (સ્તુતિ-ગીતો) સ્વીકારી, બ્રહ્મા (મંત્ર-રચયિતા) ઇન્દ્રે માર્ગને ખોલી દીધો, ગતિને પ્રેરિત કરી. સૂર્ય વડે ઉષાઓને ‘ચોરી’ લઈ જઈ, સ્તવન કરતાં, તેણે પર્વત-શિલાના પ્રાચીન દુર્ગો પણ ચકનાચૂર કર્યા.
Mantra 6
स ह श्रुत इन्द्रो नाम देव ऊर्ध्वो भुवन्मनुषे दस्मतमः । अव प्रियमर्शसानस्य साह्वाञ्छिरो भरद्दासस्य स्वधावान् ॥
એ જ પ્રસિદ્ધ છે—ઇન્દ્ર નામે—ઉચ્ચે ઉદ્ભવતો દેવ, મનુષ્ય માટે અતિ અદ્ભુત. સ્વધાવાન (સ્વશક્તિસંપન્ન) ઇન્દ્રે, પોતાના માટે પ્રિય હોવા છતાં હિંસક એવા દાસ અર્શસાના નું શિર નીચે દબાવી (ભૂમિ પર) પાડી દીધું.
Mantra 7
स वृत्रहेन्द्रः कृष्णयोनीः पुरंदरो दासीरैरयद्वि । अजनयन्मनवे क्षामपश्च सत्रा शंसं यजमानस्य तूतोत् ॥
વૃત્રહા ઇન્દ્ર, દુર્ગભેદી પુરંદર, કૃષ્ણયોની (અંધકારનિવાસી) દાસી શક્તિઓને વિખેરી દૂર હંકારી. મનુ માટે તેણે ખેતરો (ક્ષામ્) અને જળો (અપઃ) પ્રગટ કર્યા; અને યજમાનના સ્તુતિ-શંસને સદા પ્રેરિત કરતો રહ્યો.
Mantra 8
तस्मै तवस्यमनु दायि सत्रेन्द्राय देवेभिरर्णसातौ । प्रति यदस्य वज्रं बाह्वोर्धुर्हत्वी दस्यून्पुर आयसीर्नि तारीत् ॥
તેને—ઇન્દ્રને—દેવો સાથેની સામૂહિક લડાઈમાં, પ્રવાહ (અર્ણસ) જીતવા માટે, બળ આપવામાં આવ્યું. જ્યારે તેના બાહુઓમાં વજ્ર સ્થાપિત થયો, ત્યારે તેણે દસ્યુઓને હણી, લોખંડનાં દુર્ગો (આયસી પુરઃ) ને નીચે પાડી દીધાં.
Mantra 9
नूनं सा ते प्रति वरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
હવે નિશ્ચયે, હે ઇન્દ્ર, ગાયક (જરિત્ર) માટે તારા પ્રતિ ઉત્તરરૂપે તે સમૃદ્ધ, દાનમય દક્ષિણા—મઘવતી—દોહાઈ નીકળે. સ્તોતાઓને દાન આપ; અમારો ભગ (સૌભાગ્યનો હિસ્સો) દગ્ધ ન થાય, ક્ષીણ ન થાય. સુવીરાઓ બની અમે વિદથ (સભા/યજ્ઞસભા)માં બૃહત્ વાણી ઉચ્ચારીએ.
It asks Indra to recognize the singers’ inspired praise, protect and empower them, and grant success and prosperity—especially the generous dakṣiṇā (reward/gift) for the ritual poet and priests.
These are remembered as Indra’s ancient victory-deeds: by accepting sacred chants and breaking obstructions, he ‘opens the path’ and releases light and order. The poet cites this as proof Indra can remove present obstacles too.
It means: “May we speak a great and powerful word in the assembly, possessing good and heroic offspring (or heroic strength).” It is a closing wish for strong speech, public success, and lasting vitality.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.