
Sukta 2.28
Gṛtsamada (Bhārgava)
Triṣṭubh
ઋગ્વેદ ૨.૨૮ ગૃત્સમદ (ભાર્ગવ) દ્વારા વરુણને અર્પિત ત્રિષ્ટુભ છંદનું સૂક્ત છે, જેમાં તેને ઋત (બ્રહ્માંડ અને નૈતિક વ્યવસ્થા)ને ધારણ કરનાર સર્વાધિકારી આદિત્ય તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. કવિ રક્ષા, સારો યશ, અને ભય તથા અપરાધભાવ/દોષમાંથી મુક્તિ માગે છે; વરુણને વિનંતી કરે છે કે પાપ અને દુઃખને “દોરાથી વાછરડું છૂટે તેમ” ઢીલું કરીને છોડે, અને ઉપાસકને સમૃદ્ધિ તથા સત્યના સુમાર્ગે સુસંચાલિત રાખે.
Mantra 1
इदं कवेरादित्यस्य स्वराजो विश्वानि सान्त्यभ्यस्तु मह्ना । अति यो मन्द्रो यजथाय देवः सुकीर्तिं भिक्षे वरुणस्य भूरेः ॥
આ આદિત્યના સ્વરાજ ઋષિનું વચન છે; તેની મહિમાથી જે જે શાંતિઓ/સંવાદિતાઓ છે તે સર્વને આવરી લે. યજ્ઞાર્થે આનંદિત દેવ સર્વ અવરોધોને વટાવી જાય—એ માટે હું વરુણ, બહુપ્રદ (ભૂરિ) પાસેથી સુકીર્તિ, આંતરિક સદ્નામ, ભિક્ષા રૂપે માગું છું.
Mantra 2
तव व्रते सुभगासः स्याम स्वाध्यो वरुण तुष्टुवांसः । उपायन उषसां गोमतीनामग्नयो न जरमाणा अनु द्यून् ॥
હે વરુણ, તારા વ્રતમાં અમે સુભાગી બનીએ; સ્વાધ્યાયી—પોતાની શિસ્તમાં સ્થિર—થઈ તારી સ્તુતિ કરીએ. ગોમતી ઉષાઓ—કિરણોથી સમૃદ્ધ પ્રભાતો—ની પાસે અમે ઉપાયન કરીએ; અને અજર અગ્નિઓની જેમ આત્મામાં વૃદ્ધ ન થતાં દિવસોનું અનુસરણ કરીએ.
Mantra 3
तव स्याम पुरुवीरस्य शर्मन्नुरुशंसस्य वरुण प्रणेतः । यूयं नः पुत्रा अदितेरदब्धा अभि क्षमध्वं युज्याय देवाः ॥
હે વરુણ, પુરુવીર—અનેક વીરોના—અને ઉરુશંસ—વિસ્તૃત સ્તુતિ પામેલા—પ્રણેતા, તારા શર્મન્ (આશ્રય)માં અમે રહીએ. હે દેવો, અદિતિના અદબ્ધ પુત્રો, અમારા પર ક્ષમા/કૃપા કરો; યોગ્ય યોગ (યુજ્યા) માટે અમને ધારણ કરો, જેથી સત્ય કર્મમાં શક્તિઓ જોડાય.
Mantra 4
प्र सीमादित्यो असृजद्विधर्ताँ ऋतं सिन्धवो वरुणस्य यन्ति । न श्राम्यन्ति न वि मुचन्त्येते वयो न पप्तू रघुया परिज्मन् ॥
વિધાતા આદિત્યએ તેમને આગળ ધપાવ્યા છે; નદીઓ ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા)માં વહે છે, તેઓ વરુણના માર્ગે ચાલે છે. તેઓ થાકતા નથી, પોતાનો પ્રવાહ છોડતા નથી; પક્ષીઓની જેમ તેઓ ઝડપી ઉડે છે—પરિભ્રમણયાત્રામાં, ગતિની અંદર રહેલા નિયમને અનુસરતા.
Mantra 5
वि मच्छ्रथाय रशनामिवाग ऋध्याम ते वरुण खामृतस्य । मा तन्तुश्छेदि वयतो धियं मे मा मात्रा शार्यपसः पुर ऋतोः ॥
મારા પરથી પાપને પટ્ટો ઢીલો કરાય તેમ ઢીલો કર; હે વરુણ, ઋતના વિશાળ આકાશમાં અમે સમૃદ્ધ થાઈએ. મારી વણાતી-વિચારધારા (ધિ)નો તંતુ કપાઈ ન જાય; ઋત પૂર્ણ થાય તે પહેલાં કર્મનું માપ તૂટે નહીં.
Mantra 6
अपो सु म्यक्ष वरुण भियसं मत्सम्राळृतावोऽनु मा गृभाय । दामेव वत्साद्वि मुमुग्ध्यंहो नहि त्वदारे निमिषश्चनेशे ॥
હે વરુણ, સમ્રાટ, મારી પાસેથી ભય દૂર કર; ઋતના માર્ગમાં મને પકડી ન લે. દોરાથી વાછરડું છૂટે તેમ, મારા પરથી અંહો (અપરાધ)ની પીડા ઢીલી કર; કારણ કે તારા વિના, એક ક્ષણ માટે પણ, દુઃખિતને કશી સત્તા રહેતી નથી.
Mantra 7
मा नो वधैर्वरुण ये त इष्टावेनः कृण्वन्तमसुर भ्रीणन्ति । मा ज्योतिषः प्रवसथानि गन्म वि षू मृधः शिश्रथो जीवसे नः ॥
હે વરુણ, અમને સંહારના પ્રહારો વડે ન મારશો—હે અસુર, જ્યારે તારી ઇષ્ટા/સેવામાં રહેલા લોકો દોષ કરનાર પર આક્ષેપ કરે છે. પ્રકાશથી દૂર એવા પરલોકીય નિવાસોમાં અમે ન જઈએ; શત્રુબળોને સર્વથા ઢીલા પાડી દે, જેથી અમે જીવીએ.
Mantra 8
नमः पुरा ते वरुणोत नूनमुतापरं तुविजात ब्रवाम । त्वे हि कं पर्वते न श्रितान्यप्रच्युतानि दूळभ व्रतानि ॥
હે વરુણ, પ્રાચીન કાળથી તને નમસ્કાર; હવે પણ, અને આગળ પણ, હે મહાશક્તિથી જન્મેલા, હું તને સ્તુતિથી કહું છું. કારણ કે તારા અંદર, પર્વત પર સ્થિર આધાર જેમ, અચલ અને દુર્લંઘ્ય એવા વ્રતો (ઋતના નિયમો) સ્થિર થયેલા છે.
Mantra 9
पर ऋणा सावीरध मत्कृतानि माहं राजन्नन्यकृतेन भोजम् । अव्युष्टा इन्नु भूयसीरुषास आ नो जीवान्वरुण तासु शाधि ॥
મારા કરેલા ઋણ-બોજને દૂર કરી દે, અને પછી મારા દોષોને પણ; હે રાજન, બીજાએ કરેલા કર્મ માટે હું ભોગ ન ભોગવું. અમારા માટે ઉષાઓ (પ્રભાતો) વધુ ને વધુ અવિરોધિત રહે; હે વરુણ, અમને જીવન તરફ દોરી દે—એ જાગૃતિઓમાં અમને યોગ્ય સિદ્ધિમાં સ્થાપિત કર.
Mantra 10
यो मे राजन्युज्यो वा सखा वा स्वप्ने भयं भीरवे मह्यमाह । स्तेनो वा यो दिप्सति नो वृको वा त्वं तस्माद्वरुण पाह्यस्मान् ॥
હે રાજા વરુણ! મારો સેવાબદ્ધ (યુજ્ય) હોય કે સખા—જો સ્વપ્નમાં પણ મારા ભીરુ હૃદયમાં ભય ભરે; અથવા ચોર જે અમારી આંતરિક સંપત્તિ (રત્ન) ચોરવા ઇચ્છે, કે વાઘિયા-વરુ (વૃક) સમી ભક્ષક શક્તિ—તેમાંથી તું અમને બચાવ, વરુણ; અમારું રક્ષણ કર.
Mantra 11
माहं मघोनो वरुण प्रियस्य भूरिदाव्न आ विदं शूनमापेः । मा रायो राजन्त्सुयमादव स्थां बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
હે વરુણ! દાનશીલ મઘવનના પ્રિય સાન્નિધ્યથી હું વંચિત ન થાઉં; બહુદાતા પાસે પહોંચીને પણ શૂન્યતા અને અપેક્ષામાં ન પડી જાઉં. હે રાજા! સમ્યક્-નિયંત્રિત (સુયમ) સમૃદ્ધિના માર્ગથી હું ખસી ન જાઉં; સભામાં અમે બૃહત્—વિશાળ તત્ત્વ—ઉચ્ચારીએ, આંતરિક વીરસંતાન (સુવીર) સમેત.
The hymn opens with elevated praise: the seer’s word addresses the self-ruling Āditya, asking that the utterance encompass all harmonies and win “fair fame” through Varuṇa’s abundance (2.28.1).
Petitions deepen into a personal, ethical register—Varuṇa is invoked as the sovereign of ṛta who must not seize the worshipper, but guide him; the poet acknowledges fear and the weight of wrong and asks for loosening and protection.
A vivid liberation image crystallizes the prayer: as a calf is released from its tether, so may Varuṇa release the worshipper from anguish and sin; without Varuṇa, even a moment offers no mastery over suffering (2.28.6).
The hymn resolves in a plea not to fall into want or lose Varuṇa’s dear, bounteous presence; it ends with aspiration to remain on the well-guided path of plenitude and to speak the Vast in the assembly with inner heroic strength (2.28.11).
इदं कवेरादित्यस्य स्वराजो विश्वानि सान्त्यभ्यस्तु मह्ना । अति यो मन्द्रो यजथाय देवः सुकीर्तिं भिक्षे वरुणस्य भूरेः ॥dāmeva vatsād vi mumugdhy aṃhaḥ
bṛhad vadema vidathe suvīrāḥ
It asks Varuṇa to protect the worshipper, remove fear, loosen the bonds of wrongdoing, and keep one aligned with ṛta—the right order and truth.
The image expresses Varuṇa’s power to “unbind”: just as a calf is released from its tether, the devotee asks to be released from anguish, guilt, and the consequences of error.
Both. It is used in worship, but its language is strongly ethical and inward—Varuṇa is invoked as the all-seeing guardian of truth who corrects, forgives, and restores inner and outer harmony.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.