Sukta 10
Sukta 2.10
Gṛtsamada (Bhārgava)
Agni
Triṣṭubh
અગ્નિને અર્પિત આ ટૂંકા ત્રિષ્ટુભ સૂક્તમાં તેને યજ્ઞમાં પ્રથમ અને પિતૃતુલ્ય ઉપસ્થિતિ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—ઇળાના પવિત્ર આસને પ્રજ્વલિત, પરિપૂર્ણતા અને વિવેકથી તેજસ્વી. તેમાં અગ્નિના સર્વવ્યાપી, બ્રહ્માંડીય વિસ્તાર પર ભાર મૂકાય છે—તે લોકોને પોતાના અધિકારમાં લે છે—અને સાથે તેને એવો શુદ્ધિકર્તા દર્શાવવામાં આવે છે જે ‘ઘસીને તેજસ્વી’ બને છે અને ઘીથી અભિષિક્ત થાય છે. અંતે કવિ અર્પણનો યોગ્ય રીતે વહેંચાયેલો ભાગ માગે છે અને અગ્નિને મનુની પરંપરા મુજબના દૂત તરીકે આવાહન કરે છે—વાણીના દર્પણ (લાડલ) વડે બોલાવવામાં આવેલ, મધુરતા અને સમૃદ્ધિ માટે.
Mantras
Mantra 1
जोहूत्रो अग्निः प्रथमः पितेवेळस्पदे मनुषा यत्समिद्धः । श्रियं वसानो अमृतो विचेता मर्मृजेन्यः श्रवस्यः स वाजी ॥
બહુ-હોત્ર (વારંવાર આહ્વાન પામનાર) અગ્નિ પ્રથમ છે—પિતાની જેમ—જ્યારે મનુષ્યો તેને ઇળાસ્પદે (ઇળાનું સ્થાન) પ્રજ્વલિત કરે છે. શ્રિયં વસાનઃ—સમૃદ્ધિની કાંતિ ધારણ કરતો—અમૃત, વિચેતાઃ (વિચારશીલ) તે મર્મૃજેન્યઃ (ઘસીને તેજસ્વી કરવાને યોગ્ય) શુદ્ધિકર્તા છે; સ વાજી—વિજયી બળ અને શ્રવસ્યઃ (કીર્તિ-યોગ્ય યશ) લાવનાર.
Mantra 2
श्रूया अग्निश्चित्रभानुर्हवं मे विश्वाभिर्गीर्भिरमृतो विचेताः । श्यावा रथं वहतो रोहिता वोतारुषाह चक्रे विभृत्रः ॥
ચિત્રભાનુ (વિવિધ તેજવાળો) અગ્નિ મારી હવને સાંભળે—અમૃત વિચેતાઃ—મારી સર્વ ગીર્ભિઃ (પ્રેરિત સ્તુતિઓ) સાથે. બે શ્યાવા અને બે રોહિતા તેના રથને વહે છે—તેના યુક્ત બળો—તારુષાહ (દૃઢ વહનશીલ) બની, વિભૃત્રઃ (સ્થિર આધાર આપનાર) રૂપે તેને ધારે છે.
Mantra 3
उत्तानायामजनयन्त्सुषूतं भुवदग्निः पुरुपेशासु गर्भः । शिरिणायां चिदक्तुना महोभिरपरीवृतो वसति प्रचेताः ॥
ઉત્તાનાયાં (વિસ્તારેલી અવસ્થામાં) તેમણે સુજાત—સુષૂત—ને જન્માવ્યો; અગ્નિ બહુરૂપ પેશાઓમાં ગર્ભરૂપ થયો. કઠિન ધરામાં પણ, રાત્રિ દ્વારા અને મહાશક્તિઓથી, પ્રચેતાઃ (સચેત) તે અપરિવૃત—અનાવૃત—રૂપે વસે છે, માર્ગને જાગૃત રહીને.
Mantra 4
जिघर्म्यग्निं हविषा घृतेन प्रतिक्षियन्तं भुवनानि विश्वा । पृथुं तिरश्चा वयसा बृहन्तं व्यचिष्ठमन्नै रभसं दृशानम् ॥
હવિષ અને ઘૃતથી હું અગ્નિને અભિષેક કરું છું—તેને, જે સર્વ ભુવનોને પ્રતિ ક્ષિયંત (અધિકાર/નિવાસ) કરે છે. પૃથુ—વિશાળ—અને તિરશ્ચા—આડું વ્યાપતો—વયસાથી બૃહંત, વ્યચિષ્ઠ—સર્વત્ર વ્યાપક—અન્નોથી રભસ—તીવ્ર—રૂપે દૃશ્યમાન.
Mantra 5
आ विश्वतः प्रत्यञ्चं जिघर्म्यरक्षसा मनसा तज्जुषेत । मर्यश्रीः स्पृहयद्वर्णो अग्निर्नाभिमृशे तन्वा जर्भुराणः ॥
વિશ્વતઃ હું પ્રત્યઞ્ચ—અંતર્મુખ—તેને મારી તરફ ખેંચી લઉં છું, રક્ષસ-બળથી રહિત મનથી; તે (તત્) ભોગ્ય થવા સંમત થાય. મર્યશ્રી—યુવાન તેજવાળો—અગ્નિ, પ્રકાશના વર્ણની સ્પૃહા ધરાવતો, પોતાની તનુથી નાભિ-કેન્દ્રને સ્પર્શે છે, જર્ભુરાણ—અવિરત કાર્યરત—થઈ શુદ્ધિ અને આકાર આપે છે.
Mantra 6
ज्ञेया भागं सहसानो वरेण त्वादूतासो मनुवद्वदेम । अनूनमग्निं जुह्वा वचस्या मधुपृचं धनसा जोहवीमि ॥
સહસાથી વિજયી બળ દ્વારા પસંદ કરેલા શ્રેયનો ભાગ સાચે જાણી અને વિવેચિત થાઓ. તને દૂત બનાવી અમે મનુની રીત પ્રમાણે વાણી બોલીએ. વાણીરૂપ જુહૂથી હું અચ્યુત અગ્નિને આહ્વાન કરું છું—મધુથી મિશ્રિત, અને સત્તાના ધનમાં સમૃદ્ધિ આપનાર.
Frequently Asked Questions
It presents Agni as the first power of the sacrifice—father-like, purifying, and discerning—who also pervades the cosmos and carries offerings as the divine messenger.
Ghee (ghṛta) is a primary Vedic oblation that strengthens and brightens the fire; symbolically it ‘feeds’ Agni so he can convey the offering and illuminate the rite.
Manu represents the archetypal human sacrificer and lawgiver of right ritual; invoking Agni ‘manuvat’ means following the ancient, proper tradition of speech and offering.
Ask anything about Sukta 10 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.