
Sukta 2.13
Gṛtsamada (traditional attribution for RV 2.13)
Triṣṭubh (likely; requires metrical verification)
ઋગ્વેદ 2.13 ગૃત્સમદનું ત્રિષ્ટુભ છંદનું સ્તોત્ર છે, જેમાં ઇન્દ્રને ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ના ધારક તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—જે લોકોને વિસ્તારે છે, જીવનદાયી શક્તિઓને મુક્ત કરે છે અને સ્વર્ગની ગર્જનાભરી તેજસ્વિતા પ્રગટ કરે છે. સ્તોત્રમાં ઇન્દ્રની મહિમાને જળ, ઋતુચક્ર અને સોમસદૃશ “પ્રથમ અમૃત” દ્વારા ચિતરાયેલી જનક શક્તિઓ સાથે જોડવામાં આવે છે; અને અંતે સમૂહ યજ્ઞવિધિઓમાં સુવ્યવસ્થિત દાનશીલતા, યશ અને વીરબળ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Mantra 1
ऋतुर्जनित्री तस्या अपस्परि मक्षू जात आविशद्यासु वर्धते । तदाहना अभवत्पिप्युषी पयोंऽशोः पीयूषं प्रथमं तदुक्थ्यम् ॥
ઋતુ—જનિત્રી શક્તિ; તેની આસપાસ આપઃ (જળો). જન્મતાં જ તે ઝડપથી તેમાં પ્રવેશ્યો, જેમાં તે વધે છે. ત્યારે તે દોહણી ગાય બની, સમૃદ્ધિથી ફૂલી ઊઠી; અંશુ (ડાંઠ/સોમદંડ)નું દૂધ—પ્રથમ પીયૂષ (અમૃત)—આ જ સ્તુતિને યોગ્ય છે.
Mantra 2
सध्रीमा यन्ति परि बिभ्रतीः पयो विश्वप्स्न्याय प्र भरन्त भोजनम् । समानो अध्वा प्रवतामनुष्यदे यस्ताकृणोः प्रथमं सास्युक्थ्यः ॥
સધ્રી—એકસૂર થઈ—તેો પરિભ્રમણ કરે છે, દૂધ-રસ (પયઃ) ધારણ કરીને; સર્વપોષક માટે આનંદદાયક ભોજન આગળ ધરે છે. એક જ માર્ગ છે—ઢાળવાળા પ્રવાહ (પ્રવત)ને અનુસરી તેઓ ચાલે છે; જેણે પ્રથમ તેમને એમ રચ્યા, તે તું—સ્તુતિને યોગ્ય છે.
Mantra 3
अन्वेको वदति यद्ददाति तद्रूपा मिनन्तदपा एक ईयते । विश्वा एकस्य विनुदस्तितिक्षते यस्ताकृणोः प्रथमं सास्युक्थ्यः ॥
એક (એકમાત્ર) જે આપે છે તે વિષે અનુગામી બોલે છે; છતાં તે આપેલી ભેટના રૂપોને બદલતો રહે છે. એકલો જ જળોની જેમ પોતે જ ગતિ કરે છે. એકના વિરુદ્ધ થતા સર્વ પ્રતિઘાતો અને ધક્કાઓને તે સહે છે અને સહન કરે છે—જેણે પ્રથમ તે શક્તિઓને ઘડી; એ જ આ સ્તુતિનો સાચો વિષય (ઉકથ્ય) છે.
Mantra 4
प्रजाभ्यः पुष्टिं विभजन्त आसते रयिमिव पृष्ठं प्रभवन्तमायते । असिन्वन्दंष्ट्रैः पितुरत्ति भोजनं यस्ताकृणोः प्रथमं सास्युक्थ्यः ॥
પ્રજાઓને પોષણ વહેંચતા તેઓ બેસે છે—જેમ કોઈ ભાર સહન કરી વધારનાર પીઠ પર ધન મૂકે. અતૃપ્ત (અસિન્ભવ) દાંતોથી પિતાનું ભોજન ખાય છે—જેણે પ્રથમ તે શક્તિઓને ઘડી; એ જ આ સ્તુતિનો સાચો વિષય (ઉકથ્ય) છે.
Mantra 5
अधाकृणोः पृथिवीं संदृशे दिवे यो धौतीनामहिहन्नारिणक्पथः । तं त्वा स्तोमेभिरुदभिर्न वाजिनं देवं देवा अजनन्त्सास्युक्थ्यः ॥
પછી તું પૃથ્વીને દ્યૌ (આકાશ) સાથે દર્શનમાં સમરૂપ કરી; તેજસ્વીઓ માટે અહિ (સર્પ)નો સંહારક બની તું માર્ગો ખોલ્યા. તને—સમૃદ્ધિના અશ્વ સમાન—સ્તોત્રો અને ઊંચે ઉઠેલા જળો દ્વારા દેવોએ દેવરૂપે જનમાવ્યો; એ જ આ સ્તુતિનો સાચો વિષય (ઉકથ્ય) છે.
Mantra 6
यो भोजनं च दयसे च वर्धनमार्द्रादा शुष्कं मधुमद्दुदोहिथ । स शेवधिं नि दधिषे विवस्वति विश्वस्यैक ईशिषे सास्युक्थ्यः ॥
હે દેવ, તું અન્ન પણ આપે છે અને વૃદ્ધિ પણ; ભીના (આર્દ્ર)માંથી તું સૂકું (શુષ્ક) મધુમય રૂપે દોહી કાઢે છે. તેજસ્વી વિવસ્વતમાં તું નિધિ—ખજાનો—સ્થાપે છે; સર્વ પર તું એકલો જ અધિપતિ છે—એ જ આ સ્તુતિનો સાચો વિષય છે.
Mantra 7
यः पुष्पिणीश्च प्रस्वश्च धर्मणाधि दाने व्यवनीरधारयः । यश्चासमा अजनो दिद्युतो दिव उरुरूर्वाँ अभितः सास्युक्थ्यः ॥
જે તું ધર્મ દ્વારા, દાન દ્વારા, પુષ્પિત અને પ્રસવશીલ શક્તિઓને ધારણ કરી; અને લોકોને વિસ્તારી દીધા. અને તું સ્વર્ગની અતુલ દીદ્યુતો—વિજળીઓ—ને સર્વ દિશામાં વિશાળ રૂપે જનમાવી—એ જ આ સ્તુતિનો સાચો વિષય છે.
Mantra 8
यो नार्मरं सहवसुं निहन्तवे पृक्षाय च दासवेशाय चावहः । ऊर्जयन्त्या अपरिविष्टमास्यमुतैवाद्य पुरुकृत्सास्युक्थ्यः ॥
જે તું નાર્મર—બળસમૃદ્ધ—ને નિહંતવા માટે પૃક્ષ અને દાસવેશ માટે સહાય લાવ્યો. ઊર્જાવંતી શક્તિમાંથી તું અવરોધરહિત મુખ પ્રગટાવ્યો; અને હા, આજેય તું બહુ કર્મો કરનાર છે—એ જ આ સ્તુતિનો સાચો વિષય છે.
Mantra 9
शतं वा यस्य दश साकमाद्य एकस्य श्रुष्टौ यद्ध चोदमाविथ । अरज्जौ दस्यून्त्समुनब्दभीतये सुप्राव्यो अभवः सास्युक्थ्यः ॥
સો હોય કે સો, કે દસ સાથે—એકના આહ્વાન પર, પ્રેરણાથી તું આવી પહોંચ્યો. યુદ્ધપંક્તિમાં તું દસ્યુઓને એકસાથે બાંધી દીધા, તેમની ગભરાહટ અને પરાજય માટે; તું સુપ્રાવ્ય—સર્વોત્તમ રક્ષક—બન્યો; એ જ તો સ્તુતિનો સાચો વિષય છે, ઉકથ્ય છે.
Mantra 10
विश्वेदनु रोधना अस्य पौंस्यं ददुरस्मै दधिरे कृत्नवे धनम् । षळस्तभ्ना विष्टिरः पञ्च संदृशः परि परो अभवः सास्युक्थ्यः ॥
તેના પૌરુષને સર્વ સીમાઓ અનુસરી; તેને આપ્યું, અને કર્તા (કૃત્નવ) માટે ધન સ્થાપ્યું. તું છ વિસ્તારોને સ્થિર કર્યા, પાંચ અનુરૂપતાઓને ગોઠવ્યા; તું પરાત્પર—પરથી પણ પર—બન્યો; એ જ તો સ્તુતિનો સાચો વિષય છે, ઉકથ્ય છે.
Mantra 11
सुप्रवाचनं तव वीर वीर्यं यदेकेन क्रतुना विन्दसे वसु । जातूष्ठिरस्य प्र वयः सहस्वतो या चकर्थ सेन्द्र विश्वास्युक्थ्यः ॥
હે વીર, તારો વીર્ય સુપ્રવાચન—સુવર્ણનીય—છે; કારણ કે એક જ ક્રતુ (સંકલ્પ) વડે તું વસુ—સમૃદ્ધિ—શોધી કાઢે છે. જાતૂષ્ઠિર—સદાસ્થિર—અને સહસ્વત—બળવાન—તેની શક્તિ તું આગળ ધપાવે છે; હે ઇન્દ્ર, તું જે કર્યું છે—તે સર્વ રીતે ઉકથ્ય, સ્તુતિપાત્ર છે.
Mantra 12
अरमयः सरपसस्तराय कं तुर्वीतये च वय्याय च स्रुतिम् । नीचा सन्तमुदनयः परावृजं प्रान्धं श्रोणं श्रवयन्त्सास्युक्थ्यः ॥
તમે તારાઃ માટે, કં માટે, તુર્વીતિ માટે અને વય્ય માટે ઝડપી (રથવાળા)ને તૈયાર કર્યા અને માર્ગ/ગતિ નિશ્ચિત કરી. જે નીચે દબાયેલો હતો તેને તમે ઉપર ઉઠાવ્યો; જે પરાવૃત્ત હતો તેને આગળ લાવ્યો; અંધ અને લંગડાને પણ તમે સાંભળવા યોગ્ય બનાવ્યા—એ જ તો સ્તુતિનો સાચો વિષય (ઉક્થ્ય) છે.
Mantra 13
अस्मभ्यं तद्वसो दानाय राधः समर्थयस्व बहु ते वसव्यम् । इन्द्र यच्चित्रं श्रवस्या अनु द्यून्बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
હે વસુ (ઇન્દ્ર), અમારા માટે દાન માટેનું તે રાધઃ—આનંદ-સમૃદ્ધિનું પરિપૂર્ણ બળ—સુવ્યવસ્થિત કર; તારી વસવ્ય (પ્રકાશમય) સંપત્તિ બહુ છે. હે ઇન્દ્ર, તારી કીર્તિનું જે અદ્ભુત ચિત્ર-યશ છે—દિવસો દિવસ તેની અનુસૃતિ કરતાં—અમે વિદથોમાં બૃહત્ (વિશાળ) વાણી બોલીએ, સુવીરાઃ (વીર-શક્તિથી સમૃદ્ધ) બનીને.
Begins with generative, orderly forces—seasonality and waters—introducing a ‘first nectar’ imagery that frames divine power as life-producing and hymn-worthy.
Moves from origin-and-growth imagery to Indra’s law-sustaining action: he upholds flourishing powers, spreads out the worlds, and manifests the unequalled lightnings of heaven.
Indra is acclaimed as the true subject of praise (ukthyaḥ), the one whose cosmic feats make abundance and wide space possible for gods and humans alike.
Concludes with a direct petition: may Indra set in order for us the gift of plenitude and wealth, so that we may speak the Vast (bṛhat) in assemblies, endowed with heroic offspring/energies.
ऋतुर्जनित्री तस्या अपस्परि मक्षू जात आविशद्यासु वर्धते । तदाहना अभवत्पिप्युषी पयोंऽशोः पीयूषं प्रथमं तदुक्थ्यम् ॥यः पुष्पिणीश्च प्रस्वश्च धर्मणाधि दाने व्यवनीरधारयः । यश्चासमा अजनो दिद्युतो दिव उरुरूर्वाँ अभितः सास्युक्थ्यः ॥bṛhad vadema
It praises Indra’s power to uphold cosmic order, expand the worlds, and release life-giving forces, and it asks him for prosperity, strength, and a respected voice in the community.
Indra is closely linked with releasing the waters and with Soma. The hymn uses waters/nectar as symbols of growth, nourishment, and the energizing delight that supports Indra’s victories and gifts.
It expresses the wish to speak the ‘Vast’—a noble, truthful, and powerful utterance—in the ritual assembly, supported by Indra’s wealth and heroic vitality.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.