Sukta 16
Sukta 2.16
Gṛtsamada Bhārgava (RV 2.16)
Indra
Triṣṭubh (probable; verify with Anukramaṇī)
ઋગ્વેદ 2.16 સાત પદ્યોનું ત્રિષ્ટુભ છંદનું સૂક્ત છે, જેમાં ગૃત્સમદ સળગાવેલા અગ્નિમાં આહુતિ સમે સાવધાનીથી “વહેંચાયેલું” સ્તુતિગાન અર્પે છે અને પ્રાચીન છતાં સદા યુવાન ઇન્દ્રને સોમપિષણો પાસે આવવા આમંત્રિત કરે છે. આ સૂક્ત ઇન્દ્રને સાહસી વૃષભ તરીકે મહિમાવંત કરે છે, જે પ્રજાઓના સંકલ્પ (ક્રતુ)ને સ્વીકારે છે, અને તેને તેજસ્વી બળ સાથે સોમપાન કરવા પ્રેરિત કરે છે, જેથી તે ઉપાસકો પર ધન અને રક્ષણ વરસાવે.
Mantras
Mantra 1
प्र वः सतां ज्येष्ठतमाय सुष्टुतिमग्नाविव समिधाने हविर्भरे । इन्द्रमजुर्यं जरयन्तमुक्षितं सनाद्युवानमवसे हवामहे ॥
હે ઇન્દ્ર—સત્યોમાં સર્વથી જ્યેષ્ઠ—તમારા માટે હું સુંદર સ્તુતિ આગળ ધરી રહ્યો છું; જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં સમિધા સાથે હવિ અર્પાય છે તેમ. અજર, સદા નવયૌવન, બળથી પરિપૂર્ણ, પ્રાચીન છતાં યુવાન એવા ઇન્દ્રને અમે સહાય અને રક્ષણ માટે આવાહન કરીએ છીએ.
Mantra 2
यस्मादिन्द्राद्बृहतः किं चनेमृते विश्वान्यस्मिन्त्सम्भृताधि वीर्या । जठरे सोमं तन्वी सहो महो हस्ते वज्रं भरति शीर्षणि क्रतुम् ॥
વિશાળ એવા ઇન્દ્રથી કોઈ પણ—જરાય પણ—અલગ રહી શકતું નથી; સર્વ વીર્ય (શક્તિઓ) તેમાં જ સંઘટિત અને સ્થાપિત છે. તેના જઠરમાં સોમ છે; તેના તનુમાં સહો અને મહો—બળ અને મહત્તા—છે; તેના હસ્તમાં વજ્ર છે, અને તેના શીર્ષમાં ક્રતુ—કાર્યસાધક પ્રજ્ઞા/સંકલ્પ—નિવાસ કરે છે.
Mantra 3
न क्षोणीभ्यां परिभ्वे त इन्द्रियं न समुद्रैः पर्वतैरिन्द्र ते रथः । न ते वज्रमन्वश्नोति कश्चन यदाशुभिः पतसि योजना पुरु ॥
હે ઇન્દ્ર, ધરતી અને દ્યૌ—બે લોક—તમારું ઇન્દ્રિય (પરાક્રમ) પરિભવ કરી શકતા નથી; સમુદ્રો અને પર્વતો પણ, હે ઇન્દ્ર, તમારા રથને રોકી શકતા નથી. જ્યારે તમે તમારા આશુ (ઝડપિયા) સાથે અનેક યોજનો પાર ઉડી જાઓ છો, ત્યારે કોઈ પણ તમારો વજ્ર પછાડી શકતું નથી.
Mantra 4
विश्वे ह्यस्मै यजताय धृष्णवे क्रतुं भरन्ति वृषभाय सश्चते । वृषा यजस्व हविषा विदुष्टरः पिबेन्द्र सोमं वृषभेण भानुना ॥
વિશ્વે જ તેને—યજનીય, ધૃષ્ણુ વૃષભને—ક્રતુ (સંકલ્પશક્તિ) અર્પે છે અને તેની સાથે જોડાય છે. હે વૃષભ, હવિષા વડે યજ; હે સર્વથી વધુ જાણનાર, ઇન્દ્ર, તારા વૃષભસમાન તેજ (ભાનુ) સાથે સોમ પાન કર.
Mantra 5
वृष्णः कोशः पवते मध्व ऊर्मिर्वृषभान्नाय वृषभाय पातवे । वृषणाध्वर्यू वृषभासो अद्रयो वृषणं सोमं वृषभाय सुष्वति ॥
વૃષ્ણનો કોશ મધુરૂપ ઊર્મિ સાથે વહે છે—વૃષભ માટે અન્નરૂપે, વૃષભ માટે પાન માટે. વૃષણ અધ્વર્યૂઓ, વૃષભસમાન અદ્રિઓ (પિષણપથ્થરો), વૃષભ માટે વૃષણ સોમને સુષ્વતિ (દબાવે/પિષે) છે.
Mantra 6
वृषा ते वज्र उत ते वृषा रथो वृषणा हरी वृषभाण्यायुधा । वृष्णो मदस्य वृषभ त्वमीशिष इन्द्र सोमस्य वृषभस्य तृप्णुहि ॥
વૃષભ છે તારો વજ્ર, અને વૃષભ છે તારો રથ; વૃષભ છે તારા બે હરિ (અશ્વ), અને વૃષભસમાન છે તારા આયુધો. હે વૃષભ, વૃષ્ણના મદ (ઉલ્લાસ) પર તું અધિકાર રાખે છે; હે ઇન્દ્ર, વૃષભસમાન સોમથી તૃપ્ત થા.
Mantra 7
प्र ते नावं न समने वचस्युवं ब्रह्मणा यामि सवनेषु दाधृषिः । कुविन्नो अस्य वचसो निबोधिषदिन्द्रमुत्सं न वसुनः सिचामहे ॥
હે ધીર (સ્થિર) ઇન્દ્ર! જેમ પાર ઉતરવા માટે નાવ, તેમ ઉચ્ચાર ઇચ્છતું વચન લઈને, બ્રહ્મ (મંત્ર) સાથે, સોમ-સવનોમાં હું તારી પાસે આવું છું. કદાચ તે અમારી આ વાણીનું ધ્યાન ધરે; ધનના ઝરણા સમા ઇન્દ્રને અમે વહાવી (અર્પી) શકીએ.
Frequently Asked Questions
It invites Indra to come to the Soma-pressings, drink Soma, and then grant protection and riches to the worshippers who praise him.
It highlights Indra’s timeless power: he is ever-present from of old, yet always fresh and renewing in strength when invoked and offered Soma.
The “boat” suggests the mantra helps the worshipper cross difficulties by reaching Indra, and the “fountain” portrays Indra as an overflowing source of wealth and blessings when he responds to the hymn.
Ask anything about Sukta 16 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.