Sukta 24

Mantra 1

सेमामविड्ढि प्रभृतिं य ईशिषेऽया विधेम नवया महा गिरा । यथा नो मीढ्वान्त्स्तवते सखा तव बृहस्पते सीषधः सोत नो मतिम् ॥

હે બૃહસ્પતિ, તું જે અધિપતિ છે, તે અમારી આ અર્પણ-મૂળ (પ્રભૃતિ)ને જાણી લે. આ નવી અને મહાન વાણીથી અમે તારી ઉપાસના કરીએ, જેથી તારો ઉદાર સખા અમારા માટે તારી સ્તુતિ કરે. હે બૃહસ્પતિ, તેને પ્રેરિત કર અને અમારા માટે પ્રેરિત મતિ (પ્રજ્ઞા)ને નિચોડી આપ.

Mantra 2

यो नन्त्वान्यनमन्न्योजसोतादर्दर्मन्युना शम्बराणि वि । प्राच्यावयदच्युता ब्रह्मणस्पतिरा चाविशद्वसुमन्तं वि पर्वतम् ॥

જે પોતાના બળથી વિરોધ કરનાર અવરોધોને નમાવી દે છે, અને મન્યુ (ઉત્કટ પ્રેરણા)ની શક્તિથી શમ્બરનાં દુર્ગોને ચકનાચૂર કરે છે—એ બ્રહ્મણસ્પતિએ અચલને પણ ઝુકાવ્યો અને વસુ-ભર્યા પર્વતમાં પ્રવેશ કરીને તેને ફાડી ખુલ્લો કર્યો.

Mantra 3

तद्देवानां देवतमाय कर्त्वमश्रथ्नन्दृळ्हाव्रदन्त वीळिता । उद्गा आजदभिनद्ब्रह्मणा वलमगूहत्तमो व्यचक्षयत्स्वः ॥

આ દેવોમાં સર્વાધિક દિવ્ય માટેનું કર્મ હતું: તેમણે કઠોર બંધનને ઢીલું કર્યું અને દૃઢ પ્રતિરોધોને તોડી નાખ્યા. ગાયો ઉપર ઊઠી આવી; બ્રહ્મ (વાણી) વડે તેણે વલને ચીરી નાખ્યો; અંધકારને દૂર હાંકી સ્વઃ—સૂર્યલોકને પ્રગટ કર્યો.

Mantra 4

अश्मास्यमवतं ब्रह्मणस्पतिर्मधुधारमभि यमोजसातृणत् । तमेव विश्वे पपिरे स्वर्दृशो बहु साकं सिसिचुरुत्समुद्रिणम् ॥

બ્રહ્મણસ્પતિએ પોતાના ઓજસથી પથ્થર-મુખવાળા કૂવા—મધુધારા ઝરણાને—ભરી દીધો. સૂર્યને જોનારા સર્વે જણે તેમાંથી પાન કર્યું; અને સૌએ સાથે મળીને તેને બહુ પ્રમાણમાં ઉંડે ઉછળતા, સમુદ્રસમાન ઉદ્ગમરૂપે વહાવી દીધો.

Mantra 5

सना ता का चिद्भुवना भवीत्वा माद्भिः शरद्भिर्दुरो वरन्त वः । अयतन्ता चरतो अन्यदन्यदिद्या चकार वयुना ब्रह्मणस्पतिः ॥

પ્રાચીન કાળથી, ભુવનો પોતાના સ્વરૂપે સ્થિર થતાં, ઋતુઓના પ્રવાહમાં તમારાં દ્વાર બંધ રાખવામાં આવ્યાં. જુદા જુદા માર્ગે ગતિ કરતાં, પ્રત્યેક પોતપોતાના પંથે ચાલતાં, બ્રહ્મણસ્પતિએ ઋતનું યથાર્થ વિવેક કર્યું અને કર્મ-વ્યવસ્થાને યોગ્ય રીતે ગોઠવી.

Mantra 6

अभिनक्षन्तो अभि ये तमानशुर्निधिं पणीनां परमं गुहा हितम् । ते विद्वांसः प्रतिचक्ष्यानृता पुनर्यत उ आयन्तदुदीयुराविशम् ॥

જે આગળ ધસી ગયા અને ગુહામાં છુપાયેલ પણીજનનું પરમ નિધિ પ્રાપ્ત કર્યું—તે વિદ્વાનો અસત્ય તરફ પાછું નજર કરી, જ્યાંથી આવ્યા હતા ત્યાંથી ફરી વળ્યા; અને ઉપર ઊઠીને ખુલ્લી વિશાળતા (આવિશ)માં પ્રવેશ્યા.

Mantra 7

ऋतावानः प्रतिचक्ष्यानृता पुनरात आ तस्थुः कवयो महस्पथः । ते बाहुभ्यां धमितमग्निमश्मनि नकिः षो अस्त्यरणो जहुर्हि तम् ॥

ઋતવાન—ઋતના ધારક—અસત્ય તરફ પાછું નજર કરી, ફરી મહાન પથ પર સ્થિર થયા, મહાપથના કવિઓ. તેમણે પોતાના બાહુબળથી પથ્થરમાં ઘસીને અગ્નિને પ્રજ્વલિત કર્યો; તેને અટકાવનાર કોઈ નથી—કારણ કે તેમણે તેને સાચે જ બહાર પ્રગટ કર્યો છે.

Mantra 8

ऋतज्येन क्षिप्रेण ब्रह्मणस्पतिर्यत्र वष्टि प्र तदश्नोति धन्वना । तस्य साध्वीरिषवो याभिरस्यति नृचक्षसो दृशये कर्णयोनयः ॥

ઋતની ધનુષ્ય-ડોરીથી—તીવ્ર અને ઝડપી—બ્રહ્મણસ્પતિ જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં પહોંચે છે અને તેને ધનુષ્યથી આગળ ધપાવે છે. તેની સીધી સાધ્વી ઇષુઓ, જેઓથી તે બાણ છોડે છે, મનુષ્યોના દર્શન માટે છે—કર્ણમાંથી જન્મેલી, તે દૃષ્ટિને પ્રગટ કરે છે.

Mantra 9

स संनयः स विनयः पुरोहितः स सुष्टुतः स युधि ब्रह्मणस्पतिः । चाक्ष्मो यद्वाजं भरते मती धनादित्सूर्यस्तपति तप्यतुर्वृथा ॥

તે જ નેતા છે, તે જ વિનયી માર્ગદર્શક, પુરોહિત—અગ્રસ્થાપિત; તે જ સુસ્તુત—સુપ્રશંસિત; યુદ્ધમાં તે જ બ્રહ્મણસ્પતિ છે. જ્યારે તે પ્રેરિત મતિથી વાજ—બળની પૂર્ણતા—ધનરૂપે લાવે છે, ત્યારે તે લાભ સામે સૂર્યનું તાપવું પણ વ્યર્થ તપે છે.

Mantra 10

विभु प्रभु प्रथमं मेहनावतो बृहस्पतेः सुविदत्राणि राध्या । इमा सातानि वेन्यस्य वाजिनो येन जना उभये भुञ्जते विशः ॥

હે બૃહસ્પતે, મહાન્ વિભુ, પ્રભુ, મેહનાવાન્ (જનક-શક્તિથી સમૃદ્ધ) — તારા પ્રથમ પ્રાપ્તવ્ય સિદ્ધિઓ વિશાળ અને સર્વાધિપત્યવાળી છે; તારા સુવિદત્ર (સુદાન-દાતા), વેન્ય (ઇચ્છનીય) વાજિન (બળવાન/સમૃદ્ધિ-વાહક)ના આ રાધ્ય (સાધ્ય) વિજય-સાધનો છે. જેના દ્વારા પ્રજાઓ અને વિશઃ (જનસમૂહો) આંતરિક અને બાહ્ય — બંને કલ્યાણ ભોગવે છે.

Mantra 11

योऽवरे वृजने विश्वथा विभुर्महामु रण्वः शवसा ववक्षिथ । स देवो देवान्प्रति पप्रथे पृथु विश्वेदु ता परिभूर्ब्रह्मणस्पतिः ॥

જે અવર વ્રજન (નીચલા ક્ષેત્ર)માં પણ સર્વથા સર્વત્ર વિભુ છે, તે મહાન, રણ્વ (મનોહર) — જે શવસાથી (બળથી) વધ્યો છે; તે દેવ, દેવો સામે પણ વિશાળપણે પ્રસરી ગયો છે. આ સર્વ લોકમંડળોને પરિભૂ (આવરીને અતિક્રમણ કરનાર) એવા બ્રહ્મણસ્પતિ સર્વત્ર વ્યાપી ઊભા છે.

Mantra 12

विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्र मिनन्ति व्रतं वाम् । अच्छेन्द्राब्रह्मणस्पती हविर्नोऽन्नं युजेव वाजिना जिगातम् ॥

હે મઘવાનૌ, ઇન્દ્ર અને બ્રહ્મણસ્પતિ — તમારું વ્રત (વિધિ/નિયમિત કાર્ય) સર્વથા સત્ય છે; આપઃ (જળો) પણ તમારું નિયત કર્મ ક્ષીણ કરી શકતા નથી. હે ઇન્દ્રા-બ્રહ્મણસ્પતી, અમારી હવિઃ (આહુતિ) અને અન્ન (પોષક આહાર) લઈને અમારી પાસે આવો — સમૃદ્ધિના રથને જોડાયેલા બે બળવાન અશ્વો જેમ.

Mantra 13

उताशिष्ठा अनु शृण्वन्ति वह्नयः सभेयो विप्रो भरते मती धना । वीळुद्वेषा अनु वश ऋणमाददिः स ह वाजी समिथे ब्रह्मणस्पतिः ॥

અને અતિશક્તિશાળી અગ્નિ-વાહકો તેની આજ્ઞા સાંભળે છે; સભામાં યોગ્ય એવો પ્રેરિત વિપ્ર ધન સમાન મતિઓ (વિચારો) પ્રગટ કરે છે. તેની ઇચ્છાને અનુસરી તે શત્રુભાવના બંધનમાંથી ઋણ (બાકી) દૂર કરે છે; સમર-સભામાં વિજયી એવો એ જ બ્રહ્મણસ્પતિ છે.

Mantra 14

ब्रह्मणस्पतेरभवद्यथावशं सत्यो मन्युर्महि कर्मा करिष्यतः । यो गा उदाजत्स दिवे वि चाभजन्महीव रीतिः शवसासरत्पृथक् ॥

બ્રહ્મણસ્પતિમાંથી, તેની અધિપત્યશક્તિ અનુસાર, સત્ય મન્યુ (ધર્મક્રોધ) ઉદ્ભવ્યો—મહાન કર્મ કરવા તત્પર. જેણે ગાયો (કિરણો)ને ઉપર ઉઠાવ્યાં, તેણે તેમને દ્યૌ માટે વિભાજિત કર્યા; મહાન પ્રવાહ-માર્ગ જેવી તેની શક્તિ આગળ ધસી નીકળી, ગૂંચવણમાંથી માર્ગોને અલગ કરી.

Mantra 15

ब्रह्मणस्पते सुयमस्य विश्वहा रायः स्याम रथ्यो वयस्वतः । वीरेषु वीराँ उप पृङ्धि नस्त्वं यदीशानो ब्रह्मणा वेषि मे हवम् ॥

હે બ્રહ્મણસ્પતિ, સર્વકાળે અમારી ગતિ સુયમ (સુશાસિત) કર; રથ સમા આગળ ધપાવનારા ધનોમાં અમે સમૃદ્ધ રહીએ, પ્રાણબળથી ભરપૂર રહીએ. વીરોએમાં અમારે ઉપર વીર્યનો વધારો કર; કારણ કે તું ઈશાન છે—બ્રહ્મ (વચન) દ્વારા મારા હવન (આહ્વાન) પર આવનાર.

Mantra 16

ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यन्ता सूक्तस्य बोधि तनयं च जिन्व । विश्वं तद्भद्रं यदवन्ति देवा बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥

હે બ્રહ્મણસ્પતિ, તું આ સુક્તનો માર્ગદર્શક છે; તેને જાગૃતપણે ગ્રહણ કર અને અમારી સંતતિને પણ પોષ. જે સર્વ મંગલ છે તે દેવો રક્ષે છે; સુવીર બની અમે વિદથમાં ‘બૃહત્’નું ઉચ્ચારણ કરીએ.