Sukta 4
Sukta 2.4
Gṛtsamada (traditional for RV 2.4)
Triṣṭubh (probable; needs metrical verification)
આ સૂક્ત તેજસ્વી અગ્નિ જાતવેદસને “કુળોનો અતિથિ” તરીકે આહ્વાન કરે છે, અને તેને મિત્ર સમાન—સ્થિર, વિશ્વસનીય તથા માનવોમાં નિવાસ કરવા યોગ્ય—દિવ્ય મધ્યસ્થ રૂપે સ્થાપિત કરે છે. તેમાં અગ્નિના અનેકવર્ણી તેજનું સ્તુતિગાન થાય છે અને તેની એ વિસંગતિનું પણ કે તે સદૈવ યુવાનપણું નવેસરથી ધારણ કરે છે. અંતે પ્રાર્થના થાય છે કે અગ્નિના દ્વારા ગૃત્સમદાઓ સીમાઓને વટાવી ઊઠે અને વીરબળ, રક્ષા તથા પ્રાણવર્ધક વૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે.
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
हुवे वः सुद्योत्मानं सुवृक्तिं विशामग्निमतिथिं सुप्रयसम् । मित्र इव यो दिधिषाय्यो भूद्देव आदेवे जने जातवेदाः ॥
હું તમને સુપ્રકાશમાન અગ્નિને આહ્વાન કરું છું—સુવક્તિથી યુક્ત, પ્રજાઓનો અતિથિ, દાનની સમૃદ્ધિથી ભરપૂર. મિત્રની જેમ, જે દૃઢપણે સ્થાપિત થવા યોગ્ય બને છે; જે હજી દેવસમાન ન થયેલાઓમાં દેવ છે—જાતવેદા, જન્મથી જ જ્ઞાનવાળો.
Mantra 2
इमं विधन्तो अपां सधस्थे द्वितादधुर्भृगवो विक्ष्वायोः । एष विश्वान्यभ्यस्तु भूमा देवानामग्निररतिर्जीराश्वः ॥
આ અગ્નિને વિધિ કરનારોએ જળોના સામાન્ય આસનમાં સ્થાપ્યો; ભૃગુઓએ તેને ફરી જીવતા લોકોની પ્રજાઓમાં સ્થિર કર્યો. સર્વ જીવો માટે આ અગ્નિ—ઝડપથી ગતિ કરનાર, ઝડપી અશ્વોવાળો—વિસ્તૃત ભૂમિ સમ આધાર બને; દેવતાઓ માટે આધાર અને આશ્રય બને.
Mantra 3
अग्निं देवासो मानुषीषु विक्षु प्रियं धुः क्षेष्यन्तो न मित्रम् । स दीदयदुशतीरूर्म्या आ दक्षाय्यो यो दास्वते दम आ ॥
દેવતાઓએ માનવ પ્રજાઓમાં અગ્નિને—પોતાના પ્રિયને—સ્થાપ્યો, જેમ મિત્ર સમ મિત્રને પોષે. તે ઇચ્છાભર્યા આનંદની તરંગો સાથે તેજસ્વી થાય; જે દક્ષતાથી વધારવા યોગ્ય છે, તે દાતા પાસે, ગૃહમાં, આવે.
Mantra 4
अस्य रण्वा स्वस्येव पुष्टिः संदृष्टिरस्य हियानस्य दक्षोः । वि यो भरिभ्रदोषधीषु जिह्वामत्यो न रथ्यो दोधवीति वारान् ॥
અસ્ય રણ્વા સ્વસ્યેવા પુષ્ટિઃ—તેનો આનંદ જાણે પોતાની જ પોષણશક્તિ હોય; ઉતાવળે ધાવનારનું દક્ષત્વ સ્પષ્ટ દૃશ્ય છે. ભાર વહેનાર ઔષધિઓમાં પોતાની જિહ્વા વિસ્તારે છે; રથના અશ્વ સમો તે આવરણો ઝાડીને માર્ગો ખુલ્લા કરે છે.
Mantra 5
आ यन्मे अभ्वं वनदः पनन्तोशिग्भ्यो नामिमीत वर्णम् । स चित्रेण चिकिते रंसु भासा जुजुर्वाँ यो मुहुरा युवा भूत् ॥
જ્યારે મારા માટે વનમાં ગર્જનારા, ગતિમાન તેઓ—ઉત્સુક જ્વાલાઓ સમા—વિશાળતા અને વર્ણ માપી આપે છે, ત્યારે તે ચિત્રવર્ણી ભાસાથી રંસુ થઈને ઓળખે છે; જુજુરવાન, છતાં ફરી ફરી યુવાન બને છે.
Mantra 6
आ यो वना तातृषाणो न भाति वार्ण पथा रथ्येव स्वानीत् । कृष्णाध्वा तपू रण्वश्चिकेत द्यौरिव स्मयमानो नभोभिः ॥
જે તૃષિત થઈ વનમાં તેજે નહીં, તે છતાં રથમાર્ગ સમા પથ પર—પોતાના સ્વરનું અનુસરણ કરતાં—આગે વધે છે. કૃષ્ણ અધ્વા પર તેની તપસ્ રણ્વાને ઓળખે છે; મેઘોથી સ્મિત કરતી દ્યૌ સમો તે પોતાને પ્રગટ કરે છે.
Mantra 7
स यो व्यस्थादभि दक्षदुर्वीं पशुर्नैति स्वयुरगोपाः । अग्निः शोचिष्माँ अतसान्युष्णन्कृष्णव्यथिरस्वदयन्न भूम ॥
જે (અગ્નિ) અલગ ઊભો રહી વિશાળ પૃથ્વીને ભેદીને દહે છે—ત્યાં કોઈ પશુ નથી જતું, સ્વયં ચાલતું અને અગુપ્ત. અગ્નિ, જ્વાલામય, તંતુઓને તપાવતો, કાળી પ્રતિરોધકતા સુધીને રસાસ્વાદ કરાવે છે; તે ભૂમિને મધુરતા તરફ ઘડે છે.
Mantra 8
नू ते पूर्वस्यावसो अधीतौ तृतीये विदथे मन्म शंसि । अस्मे अग्ने संयद्वीरं बृहन्तं क्षुमन्तं वाजं स्वपत्यं रयिं दाः ॥
હવે, તારા પ્રાચીન સહાયના પ્રવાહમાં, ત્રીજા વિદથમાં હું મારી મંત્ર-વાણી પ્રગટ કરું છું. હે અગ્નિ, અમને સંયત વીરોની સમૂહ-શક્તિ આપ—વિશાળ, તેજસ્વી સમૃદ્ધિ; વાજ (વિજયી પૂર્ણતાનો બળ) સાથે સુપત્ય (સુશાસન/સુપ્રભુત્વ) અને રયિ—અંતરંગ ધનની સંપત્તિ—આપ.
Mantra 9
त्वया यथा गृत्समदासो अग्ने गुहा वन्वन्त उपराँ अभि ष्युः । सुवीरासो अभिमातिषाहः स्मत्सूरिभ्यो गृणते तद्वयो धाः ॥
તારા દ્વારા, હે અગ્નિ, જેમ ગૃત્સમદો ગુહ્ય સ્થાનોમાં પ્રયત્ન કરતાં ઉપરની સીમાઓને પાર ઊઠ્યા, તેમ અમે સુવીર બનીએ, અભિમાતિ-સાહ (વિરોધી દબાણોના વિજેતા) બનીએ; સ્તુતિ કરનારા સૂરીઓ માટે, અમને તે વયઃ—જીવનબળની સમૃદ્ધિ અને વૃદ્ધિ—સ્થાપિત કર.
Inside Sukta 4
How it unfolds
- Where it opens
A direct call to the radiant Agni—perfect in speech and the peoples’ guest—asking him to be firmly established among humans like Mitra (RV 2.4.1).
- Development
Agni’s dynamic epithets unfold: his expansive, many-colored brilliance and his power to measure out vastness and ‘color,’ renewing youth again and again even as he ages (e.g., RV 2.4.5).
- Climax
Agni is invoked as the force by which the Gṛtsamadas, striving in hidden places, rise beyond upper limits—an image of breakthrough from concealment to higher attainment (RV 2.4.9a).
- Where it settles
The hymn ends in a practical blessing: heroic offspring/strength, victory over hostile pressures, and the establishment of vayas—vital plenitude and growth—for the praising seers and patrons (RV 2.4.9b).
The deity: Agni
- Cosmic functionMediator between humans and gods: he receives offerings, carries them to the devas, and maintains ṛta by kindling sacrifice, light, and ordered exchange.
- Inner significanceThe awakened inner fire of discernment and aspiration—speech made true (suvṛkti), the power that transforms raw intention into effective offering, and the renewing will that becomes ‘young again’ through repeated consecration.
The seer
- Gṛtsamada (Bhārgava)Bhṛgu lineage (Bhārgava); traditionally of the Gṛtsamada family within Mandala 2 · Principal seer of Rigveda Mandala 2, renowned for powerful Agni hymns that frame Agni as the clan-guest (atithi) and as Jātavedas, the knower of all births.
Famous verses
viśām agnim atithim
jujurvān yo muhur ā yuvā bhūt
त्वया यथा गृत्समदासो अग्ने गुहा वन्वन्त उपराँ अभि ष्युः । सुवीरासो अभिमातिषाहः स्मत्सूरिभ्यो गृणते तद्वयो धाः ॥Attributes of the deity
- Radiant and many-hued (citra bhāsā)
- Guest-priest of the clans (atithi)
- Bearer of offerings and messenger
- Knower of births (Jātavedas)
- Establishing, treaty-like reliability (Mitra-iva didhiṣāyya)
- Renewing youth amid age (muhur ā yuvā bhūt)
Also by this seer
- Primary authorship attributed to most of Rigveda Mandala 2 (many Agni-centered sūktas)
- Associated with the Bhṛgu-Aṅgiras fire tradition in later Vedic memory
- Hymnic style noted for strong ritual address and clan-centered theology of Agni
The rite, step by step
- Prepare the altar/vedi and ritual space; seat the fire as the clan-guest (Agni as atithi).
- Kindle or rekindle Agni with proper formulas, establishing him ‘like Mitra’—stable and welcome among the people.
- Recite the hymn while offering oblations, praising Agni’s radiance and his capacity to renew and expand vital power.
- Conclude with a petition for protection against hostile pressures and for vayas (vital growth, strength, increase) for the praising seers and patrons.
Offerings
- Ghee (ājya) oblations
- Kindling sticks/samidhs
- Optional soma-related offerings in a broader rite context (where applicable)
Frequently Asked Questions
The hymn is addressed to Agni, especially in the form Jātavedas—Agni as the one who knows all births and carries offerings to the gods.
Because the sacrificial fire is welcomed into every household and clan like an honored guest; once kindled, he presides over the rite and mediates between humans and the devas.
It asks that through Agni the worshippers gain heroic strength, overcome hostile pressures, and receive vayas—vital growth, nourishment, and flourishing for those who praise.
Ask anything about Sukta 4 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
