Adhyaya 171

Verse 1

ति ख शवन्तत्स्पृष्टिनं श्वानमिति घ , ज च मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वेत्यादिः, पूयन्ते पापिनो ऽखिला इत्य् अन्तः पाठः ज , झ पुस्तके नास्ति अथ एकसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच प्रायश्चित्तं रहस्यादि वक्ष्ये शुद्धिकरं पर पौरुषेण तु सूक्तेन मासं जप्यादिनाघहा

હસ્તપ્રતોમાં પાઠભેદ નોંધાયા છે—ક્યાંક ‘શવસ્પર્શિત કૂતરો’ અને ક્યાંક ‘દ્વિજએ મૂત્રોત્સર્ગ કરીને…’ વગેરે; અન્ય પાઠમાં અંતે ‘સર્વ પાપીઓ શુદ્ધ થાય છે’ છે, જ્યારે એક પ્રતમાં આ અંશ નથી. હવે 171મો અધ્યાય ‘પ્રાયશ્ચિત્તો’ આરંભે છે. પુષ્કર બોલ્યા—હું રહસ્યાદિ, પરમ અને શુદ્ધિકર પ્રાયશ્ચિત્ત કહું છું; પૌરુષ સૂક્તનો એક માસ જપ કરવાથી મનુષ્ય પાપમુક્ત થાય છે।

Verse 2

मुच्यते पातकैः सर्वैर् जप्त्वा त्रिरघमर्षणं वेदजप्याद्वायुयमाद् गायत्र्या व्रततो ऽद्यहा

અઘમર્ષણ મંત્રનો ત્રણ વાર જપ કરવાથી સર્વ પાતકોમાંથી મુક્તિ મળે છે; તેમ જ વેદજપ, વાયુ-યમના નિયમો અને ગાયત્રી-વ્રતના પાલનથી પાપનાશ થાય છે।

Verse 3

मुण्डनं सर्वकृच्छ्रेषु स्नानं होमो हरेर्यजिः उत्थितस्तु दिवा तिष्ठेदुपविष्टस् तथा निशि

બધા કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્તોમાં મુંડન, સ્નાન, હોમ અને હરિ (વિષ્ણુ)ની પૂજા વિધાન છે. દિવસે ઊભા રહેવું અને રાત્રે બેઠા રહેવું જોઈએ।

Verse 4

एतद्वीरासनं प्रोक्तं कृच्छ्रकृत्तेन पापहा अष्टभिः प्रत्यहं ग्रासैर् यतिचान्द्रायणं स्मृतं

આને ‘વીરાસન’ કહેવામાં આવ્યું છે; કૃચ્છ્રરૂપે આચરવામાં આવે તો તે પાપહારી પ્રાયશ્ચિત્ત બને છે. અને ‘યતિ-ચાન્દ્રાયણ’ એ એવો નિયમ માનવામાં આવ્યો છે કે જેમાં દરરોજ આઠ ગ્રાસ ભોજન લેવાય છે।

Verse 5

प्रातश् चतुर्भिः सायञ्च शिशुचान्द्रायणं स्मृतं यथाकथञ्चित् पिण्डानाम् चत्वारिंशच्छतद्वयं

‘શિશુ (લઘુ) ચાન્દ્રાયણ’માં પ્રાતઃ ચાર પિંડ અને સાંજે ચાર પિંડ લેવાય; જેમ બને તેમ આચરતાં કુલ પિંડોની સંખ્યા બે સો ચાલીસ થાય છે.

Verse 6

मासेन भक्षयेदेतत् सुरचान्द्रायणं चरेत् त्र्यहमुष्णं पिवेदापस्त्यहमुष्णं पयः पिवेत्

આ નિયત આહાર એક માસમાં ગ્રહણ કરીને ‘સુર-ચાન્દ્રાયણ’ વ્રત આચરવું. ત્રણ દિવસ ગરમ પાણી પીવું અને ત્રણ દિવસ ગરમ દૂધ પીવું.

Verse 7

त्र्याहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत् त्र्यहं तप्तकृच्छ्रमिदं प्रोक्तं शीतैः शीतं प्रकीर्तितं

ત્રણ દિવસ ગરમ ઘી પીીને, પછી ત્રણ દિવસ માત્ર વાયુ પર નિર્વાહ કરવો. આને ‘તપ્તકૃચ્છ્ર’ કહે છે; શીત (ઘી વગેરે)થી કરાય તો તે ‘શીત’ (કૃચ્છ્ર) તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 8

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं

‘અતિકૃચ્છ્ર’ એકવીસ દિવસ દૂધ સાથે આચરવો; તેમાં ગોમૂત્ર, ગોમય, ક્ષીર, દહીં, ઘી અને કુશોદકનો નિયમ છે.

Verse 9

जपतो ऽवधहेति ख , घ , ज च एकरात्रोपवासश् चकृच्छ्रं शान्तपनं स्मृतं एतच्च प्रत्याभ्यस्तं महाशान्तपनं स्मृतं

જે ‘અવધ’—અર્થાત્ ખ, ઘ અને જ—આ અક્ષરોનો જપ કરે અને એક રાત્રિ ઉપવાસ પણ કરે, તેનું કૃચ્છ્ર ‘શાંતપન’ કહેવાય છે. આ જ વિધિ વારંવાર કરાય તો ‘મહાશાંતપન’ કહેવાય છે.

Verse 10

त्र्यहाभ्यस्तमथैकैकमतिशान्तपनं स्मृतं कृच्छ्रं पराकसञ्ज्ञं स्याद्द्वादशाहमभोजनं

ત્રણ દિવસની શિસ્ત વારંવાર કરીને, પછી ક્રમે એક-એક વખત ભોજન કરવું—આને અત્યંત કઠોર ‘શાંતપન’ નામનું કૃચ્છ્ર કહેવામાં આવ્યું છે. ‘પરાક’ નામનું વ્રત બાર દિવસ સંપૂર્ણ નિરાહાર (અભોજન) છે.

Verse 11

एकभक्तं त्र्यहाभ्यस्तं क्रमान्नक्तमयाचितं प्राजापत्यमुपोष्यान्ते पादः स्यात् कृच्छ्रपादकः

એકભક્ત (દિવસે એક વખત ભોજન) ત્રણ દિવસ કર્યા પછી, ક્રમે રાત્રે ભોજન કરવું, પછી યાચના કર્યા વિના મળેલા અન્નથી જીવન ચલાવવું—આ રીતે પ્રાજાપત્ય ઉપવાસ પૂર્ણ થાય છે. અંતે તેનો એક ચોથો ભાગ ‘કૃચ્છ્ર-પાદક’ કહેવાય છે.

Verse 12

फलैर् मासं फलं कृच्छ्रं बिल्वैः श्रीक्च्छ्र ईरितः पद्माक्षैः स्यादामलकैः पुष्पकृच्छ्रं तु पुष्पकैः

એક મહિનો માત્ર ફળોથી જીવન ચલાવવું ‘ફલ-કૃચ્છ્ર’ કહેવાય છે. બિલ્વફળોથી કરાય તો તેને ‘શ્રી-કૃચ્છ્ર’ કહેવામાં આવ્યું છે. પદ્માક્ષ બીજોથી અથવા આમળા ફળોથી, તેમજ પુષ્પોથી કરાય તો તે ‘પુષ્પ-કૃચ્છ્ર’ બને છે.

Verse 13

पत्रकृच्छ्रन्तथा पत्रैस्तोयकृच्छ्रं जलेन तु मूलकृच्छ्रन्तथा मूलैर् दृध्न क्षीरेण तक्रतः

માત્ર પાંદડાંથી કરાય તો ‘પત્ર-કૃચ્છ્ર’; માત્ર પાણીથી ‘તોય-કૃચ્છ્ર’; માત્ર મૂળ (જડ)થી ‘મૂલ-કૃચ્છ્ર’. તેમજ દહીં, દૂધ અને છાશથી ક્રમે અન્ય કૃચ્છ્ર-ભેદ થાય છે.

Verse 14

मासं वायव्यकृच्छ्रं स्यात्पाणिपूरान्नभोजनात् तिलैर् द्वादशरात्रेण कृच्छ्रमाग्नेयमार्तिनुत्

એક મહિનો હાથભર અન્નમાત્ર ભોજન કરવાથી ‘વાયવ્ય-કૃચ્છ્ર’ થાય છે. બાર રાત્રિ તલથી જીવન ચલાવવાથી ‘આગ્નેય-કૃચ્છ્ર’ થાય છે, જે પીડા દૂર કરે છે.

Verse 15

पाक्षं प्रसृत्या लाजानां ब्रह्मकूर्चं तथा भवेत् उपोषितश् चतुर्दृश्यां पञ्चदश्यामनन्तरं

પક્ષકાળ સુધી ‘પ્રસૃતિ’ માપથી લાજા માપવાથી બ્રહ્મકૂર્ચ વ્રત સિદ્ધ થાય છે. ચતુર્દશીએ ઉપવાસ કરીને તરત પછી પંચદશી (પૂર્ણિમા)એ પણ અનુષ્ઠાન/ઉપવાસ કરવો.

Verse 16

पञ्चगव्यं समश्नीयाद्धविष्याशीत्यनन्तरं मासेन द्विर् नरः कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

પ્રથમ પંચગવ્યનું સેવન કરવું, ત્યારબાદ હવિષ્ય-આહાર પર રહેવું. જે પુરુષ એક માસમાં આ બે વાર કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 17

श्रीकामः पुष्टिकामश् च स्वर्गकामो ऽघनष्टये देवताराधनपरः कृच्छ्रकारी स सर्वभाक्

જે શ્રી (સમૃદ્ધિ) ઇચ્છે, જે પુષ્ટિ-બળ ઇચ્છે અને જે સ્વર્ગ ઇચ્છે—પાપનાશ માટે—તે દેવતાઓની આરાધનામાં તત્પર રહે; કૃચ્છ્ર તપ કરનાર સર્વ ફળો/પુણ્યોનો ભાગી બને છે.