Adhyaya 154

Verse 1

१७च्द् नैष्ठिको ब्रह्मचारी वा देहान्तं निवसेद्गुरौ अप्_१५३ इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मचर्याश्रमो नाम त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुःपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः विवाहः पुष्कर उवाच विप्रश् चतस्रो विन्देत भार्यास्तिस्रस्तु भूमिपः द्वे च वैश्यो यथाकामं भार्यैकामपि चान्त्यजः

નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી જીવનના અંત સુધી ગુરુ પાસે નિવાસ કરે. આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “બ્રહ્મચર્ય આશ્રમ” નામનો ૧૫૩મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૧૫૪મો અધ્યાય “વિવાહ” આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું—બ્રાહ્મણ ચાર પત્ની, રાજા (ક્ષત્રિય) ત્રણ, વૈશ્ય ઇચ્છાનુસાર બે, અને અંત્યજ એક પત્ની પણ ગ્રહણ કરી શકે.

Verse 2

धर्मकार्याणि सर्वाणि न कार्याण्यसवर्णया पाणिर्ग्राह्यः सवर्णासु गृह्णीयात् क्सत्रिया शरं

ધર્મ મુજબ નિર્ધારિત સર્વ કર્મો અને વિધિઓ અસવર્ણ સ્ત્રી સાથે કરવાં નહીં. વિવાહમાં સમવર્ણ સ્ત્રીઓમાં જ પાણિગ્રહણ કરવું; અને ક્ષત્રિયે શર-અસ્ત્ર ધારણ કરીને પોતાનો સ્વધર્મ પાળવો.

Verse 3

वैश्या प्रतीदमादद्याद्दशां वै चान्त्यजा तथा सकृत् कन्या प्रदातव्या हरंस्तां चौरदण्डभाक्

વૈશ્યા સ્ત્રીએ આ માટે (યોગ્ય) મૂલ્ય સ્વીકારવું; તેમજ અંત્યજા સ્ત્રીએ પણ દસ (એકમ) સ્વીકારવા. કન્યાદાન માત્ર એકવાર જ કરવું; જે તેને હરી લે તે ચોરના દંડનો ભાગી બને છે.

Verse 4

अपत्यविक्रयासक्ते निष्कृतिर् न विधीयते कन्यादानं शचीयोगो विवाहो ऽथ चतुर्थिका

જે સંતાન-વિક્રયમાં આસક્ત છે, તેના માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત નથી. (હવે) કન્યાદાન, શચીયોગ, વિવાહવિધિ અને પછી ‘ચતુર્થિકા’ વ્રતનું વિધાન જણાવાયું છે.

Verse 5

सतीयोग इति ख , छ च विवाहमेतत् कथितं नामकर्मचतुष्टयं नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीवे च पतिते पतौ

ખ અને છ પાઠોમાં આ વિવાહને “સતીયોગ” કહેવામાં આવ્યો છે. પતિ ગુમ થયો હોય, મરી ગયો હોય, પ્રવ્રજિત (સંન્યાસી) થયો હોય, ક్లీવ (નપુંસક) હોય, અથવા ધર્મથી પતિત થયો હોય ત્યારે નામ-કર્મ સંબંધિત ચારવિધ વિધાન લાગુ પડે છે.

Verse 6

पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते मृते तु देवरे देयात् तदभावे यथेच्छया

પાંચ પ્રકારની આપત્તિઓમાં સ્ત્રીને બીજો પતિ સ્વીકારવાની પરવાનગી છે. પતિ મૃત્યુ પામે તો દેવર (કનિષ્ઠ ભાઈ) સાથે લગ્ન કરાવવું; તે ન હોય તો તેની ઇચ્છા મુજબ.

Verse 7

पूर्वात्रितयमाग्नेयं वायव्यं चोत्तरात्रयं रोहिणौ चेति चरणे भगणः शस्यते सदा

પૂર્વના ત્રણ ચરણ અગ્નિ-પ્રકૃતિના અને ઉત્તરનાં ત્રણ ચરણ વાયુ-પ્રકૃતિના ગણાય છે; રોહિણીમાં પણ તેમ જ—ચરણ/પદ વિષયે ‘ભગણ’ વર્ગીકરણ સદા નિર્ધારિત છે.

Verse 8

नैकगोत्रान्तु वरयेन्नैकार्षेयाञ्च भार्गव पितृतः सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पञ्चमात्तथा

હે ભાર્ગવ! સમાન ગોત્રની કન્યાનું વરણ ન કરવું, તેમજ સમાન ઋષિ-પ્રવર (આર્ષેય) વાળીનું પણ નહીં. પિતૃપક્ષે સાતમી પેઢીથી ઉપર અને માતૃપક્ષે પાંચમી પેઢીથી ઉપર જ લગ્ન યોગ્ય છે.

Verse 9

आहूय दानं ब्राह्मः स्यात् कुलशीलयुताय तु पुरुषांस्तारयेत्तज्जो नित्यं कन्यप्रदानतः

વર ને આમંત્રિત કરીને કન્યાદાન કરાય તો તે બ્રાહ્મ વિવાહ કહેવાય; તે સારા કુળ અને શીલ ધરાવતા પુરુષને આપવામાં આવે છે. તે સંયોગથી જન્મેલી સંતાન કન્યાદાનના પુણ્યથી પોતાના પુરુષ પૂર્વજોને સદા તારવે છે.

Verse 10

तथा गोमिथुनादानाद्विवाहस्त्वार्ष उच्यते प्रार्थिता दीयते यस्य प्राजापत्यः स धर्मकृत्

તેમ જ ગોમિથુન (ગાય-બળદની જોડી) દાનથી જે લગ્ન થાય તે આર્ષ વિવાહ કહેવાય. અને જેમાં વિનંતી કરવાથી કન્યા આપવામાં આવે તે પ્રાજાપત્ય; એવો પુરુષ ધર્મકર્તા છે.

Verse 11

शुल्केन चासुरो मन्दो गान्धर्वो वरणान्मिथः राक्षसो युद्धहरणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात्

જ્યાં કન્યાદાન શુલ્ક (વધૂમૂલ્ય) લઈને થાય તે આસુર વિવાહ; બંનેના પરસ્પર વરણથી ગાન્ધર્વ; યુદ્ધમાં બળપૂર્વક હરણથી રાક્ષસ; અને છલથી કન્યા પ્રાપ્ત થાય તો પૈશાચ કહેવાય।

Verse 12

वैवाहिके ऽह्नि कुर्वीत कुम्भकारमृदा शुचीं जलाशये तु तां पूज्य वाद्याद्यैः स्त्रीं गृहत्रयेत्

વિવાહના દિવસે કુંભારની માટીથી એક શુચિ (મંગલ) સ્ત્રી-પ્રતિમા બનાવી, જળાશય પાસે વાદ્યાદિથી તેની પૂજા કરીને; પછી સ્ત્રીને ગૃહમાં લઈ જવી।

Verse 13

प्रशुप्ते केशवे नैव विवाहः कार्य एव हि पोषे चैत्रे कुजदिने रिक्ताविष्टितथो न च

કેશવ (વિષ્ણુ) ‘પ્રશુપ્ત’ અવસ્થામાં હોય ત્યારે વિવાહ કરવો નહિ. તેમજ પૌષ અને ચૈત્ર માસમાં, મંગળવારે, અને રિક્તા તથા આવિષ્ટિ તિથિઓમાં પણ વિવાહ ન કરવો।

Verse 14

न शुक्रजीवे ऽस्तमिते न शशाङ्के ग्रहार्दिते अर्कार्कभौमयुक्ते भे व्यतीपातहते न हि

શુક્ર અને ગુરુ અસ્ત હોય ત્યારે નહિ; ચંદ્રમા ગ્રહોથી પીડિત હોય ત્યારે નહિ; જે નક્ષત્રમાં સૂર્ય, સૂર્યસમાન ક્રૂર ગ્રહ અને મંગળનો યોગ હોય ત્યારે નહિ; અને વ્યતીપાતથી હત કાળમાં તો કદી નહિ—આ સમયમાં કર્મ અયોગ્ય છે।

Verse 15

सोम्यं पित्र्यञ्च वायव्यं सावित्रं रोहिणी तथा वैवाहिकेब्दे इति घ , ङ , ञ , ट च वाद्यौघैर् इति ग , घ , ञ च उत्तरात्रितयं मूलं मैत्रं पौष्णं विवाहभं

વિવાહ માટે સોમ્ય, પિત્ર્ય, વાયવ્ય, સાવિત્ર અને રોહિણી નક્ષત્ર શુભ છે. તેમજ વિવાહ-પ્રકરણમાં ઘ, ઙ, ઞ, ટ અક્ષરોથી સૂચિત નક્ષત્રો; અને ‘વાદ્યૌઘૈઃ’ સૂચનમાં ગ, ઘ, ઞથી ચિહ્નિત નક્ષત્રો પણ. આગળ ત્રણેય ઉત્તરાઓ, મૂળ, મૈત્ર અને પૌષ್ಣ—આ બધાં વિવાહ-નક્ષત્ર કહેવાયા છે।

Verse 16

मानुषाख्यस् तथा लग्नो मानुषाख्यांशकः शुभः तृतीये च तथा षष्ठे दशमैकादशे ऽष्टमे

તેમજ લગ્નને ‘માનુષ’ કહે છે; ‘માનુષ’ અંશક શુભ ગણાય છે—વિશેષ કરીને તૃતીય, ષષ્ઠ, દશમ, એકાદશ અને અષ્ટમ ભાવમાં।

Verse 17

अर्कार्किचन्दतनयाः प्रशस्ता न कुजो ऽष्टमः सप्तान्त्याष्टमवर्गेषु शेषाः शस्ता ग्रहोत्तमाः

સૂર્ય, શનિ અને ચંદ્રપુત્ર (બુધ) પ્રશસ્ત છે; અષ્ટમમાં કુજ (મંગળ) શુભ નથી. સપ્તમ, અંત્ય (દ્વાદશ) અને અષ્ટમ વર્ગ/ભાવમાં બાકીના ઉત્તમ ગ્રહો અનુકૂળ ગણાય છે।

Verse 18

तेषामपि तथा मध्यात् षष्ठः शुक्रो न शस्यते वैवाहिके भे कर्तव्या तथैव च चतुर्थिका

તેમામાં પણ શુક્રવારે આવતી ષષ્ઠી તિથિ પ્રશંસનીય નથી. વિવાહકર્મ શુભ નક્ષત્રમાં ચંદ્ર સ્થિત હોય ત્યારે કરવું; અને ચતુર્થી તિથિ પણ તેવી જ રીતે નિયમ્ય/વર્જ્ય।

Verse 19

न दातव्या ग्रहास्तत्र चतुराद्यास्तथैकगाः पर्ववर्जं स्त्रियं गच्छेत् सत्या दत्ता सदा रतिः

તે સંદર્ભમાં ચતુર્થી વગેરે તિથિઓ તથા ‘એકગ’ (એકાકી/વિષમ) તિથિઓ ન આપવી. પરવદિન સિવાય પત્ની પાસે જવું; સત્યપ્રતિજ્ઞાથી અપાયેલી પત્ની સાથેની રતિ સદા ધર્મ્ય/પુણ્યફળદાયી ગણાય છે।