Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
આ અધ્યાય પૂર્વ આચાર-પ્રકરણ પૂર્ણ થયા પછી તરત દ્રવ્યશુદ્ધિ વિષે પ્રવર્તે છે—અશુદ્ધ થયેલી સામગ્રી કેવી રીતે ફરી વિધિ-યોગ્ય બને. પુષ્કર દ્રવ્યભેદે શુદ્ધિના નિયમો ગણે છે: માટીના વાસણો ફરી આગમાં તપાવી, તાંબું ખાટા/અમ્લયુક્ત પાણીથી, કાંસું અને લોખંડ ક્ષારીય દ્રાવણથી, મોતી જેવા રત્નો ધોઈને શુદ્ધ થાય. વાસણો, પથ્થરની વસ્તુઓ, પાણીમાં જન્મેલા ઉપજ, શાકભાજી, દોરડા, મૂળ, ફળ, વાંસ/વેળુની વસ્તુઓ વગેરેની શુદ્ધિ ઘર અને યજ્ઞ—બન્ને સંદર્ભે બતાવાઈ છે. યજ્ઞમાં પાત્રો પુંછવાથી અને સ્પર્શ-નિયમથી, ચીકણી વસ્તુઓ ગરમ પાણીથી; ઘર ઝાડૂથી સ્વચ્છ ગણાય. કપડાં માટી અને પાણીથી, અનેક કપડાં છાંટવાથી, લાકડું ઘસીને/છાલ ઉતારી; ગાંઠેલા પદાર્થો છાંટવાથી અને દ્રવો ઓવરફ્લો/વહેવા દેતાં શુદ્ધ થાય. પશુના મોઢાની શુદ્ધિ, ભોજન-છીંક-ઊંઘ-પાન-સ્નાન પછીના આચાર, જાહેર માર્ગમાં પ્રવેશ પછી આચમન, રજસ્વલા શુદ્ધિના સમય, વિસર્જન પછી માટીની ગણતરી, તપસ્વીઓના વિશેષ નિયમો, તેમજ રેશમ, લિનન/સણ અને મૃગ-રોમ માટે વિશિષ્ટ શોધકો પણ જણાવ્યા છે. અંતે પુષ્પ અને ફળ પાણી છાંટવાથી શુદ્ધ—બાહ્ય શૌચને યજ્ઞયોગ્યતા અને ધર્મવ્યવસ્થાથી જોડે છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आचाराध्यायो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः द्रव्यचुद्धिः पुष्कर उवाच द्रव्यशुद्धिं प्रवक्ष्यामि पुनःपाकेन मृण्मयं शुद्ध्येन् मूत्रपुरीषाद्यैः स्पृष्टाम्रं सुवर्णकं
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘આચાર’ નામનો એકસો પંચાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘દ્રવ્યશુદ્ધિ’ નામનો એકસો છપ્પનમો અધ્યાય આરંભે છે. પુષ્કર બોલ્યા—હું દ્રવ્યોની શુદ્ધિ કહું છું; માટીનાં પાત્રો ફરીથી પકાવવાથી શુદ્ધ થાય છે; મૂત્ર, પુરીષ વગેરે સ્પર્શિત તાંબું અને સોનું વિધિપૂર્વક શુદ્ધ કરવું જોઈએ।
Verse 2
आवर्तितञ्चान्यथा तु वारिणाम्ल्लेन ताम्रकं क्षारेण कांस्यलोहानां मुक्तादेः क्षालनेन तु
બીજી રીતે તાંબું ખાટા પાણી (અમ્લયુક્ત દ્રવ)થી શુદ્ધ થાય છે; કાંસું અને લોખંડ ક્ષારદ્રાવણથી શુદ્ધ થાય છે; અને મુક્તા વગેરે ધોઈને શુદ્ધ થાય છે।
Verse 3
अब्जानां चैव भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च शाकरज्जुमूलफलवैदलानां तथैव च
અને આ જ નિયમ જલજ ઉત્પન્ન વસ્તુઓ, વાસણો, પથ્થરથી બનેલી સર્વ વસ્તુઓ તથા શાક, દોરી, મૂળ, ફળ અને વાંસ/બેતથી બનેલા પદાર્થો પર પણ સમાન રીતે લાગુ પડે છે।
Verse 4
मार्जनाद्यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि उष्णाम्बुना सस्नेहानां शुद्धिः सम्मार्जनाद्गृहे
યજ્ઞકર્મમાં યજ્ઞપાત્રોની શુદ્ધિ પુંછવાથી (માર્જનથી) અને હાથથી (ઘસવાથી) થાય છે. ચીકણાં પદાર્થો ગરમ પાણીથી શુદ્ધ થાય છે; અને ગૃહમાં શુદ્ધિ યોગ્ય રીતે ઝાડૂ-પોંછા અને સફાઈથી જળવાય છે।
Verse 5
दुष्टानामिति ट शोधनान्म्रक्षणाद्वस्त्रे मृत्तिकाद्भिर्विशोधनं बहुवस्त्रे प्रोक्षणाच्च दारवाणाञ्च तक्षणात्
અપવિત્ર વસ્તુઓની શુદ્ધિ શોધન અને પુંછવાથી થાય છે. વસ્ત્રની શુદ્ધિ માટી વગેરે અને પાણીથી થાય છે; ઘણા વસ્ત્રો પ્રોક્ષણ (છાંટવાથી) શુદ્ધ થાય છે; અને લાકડાની વસ્તુઓ તક્ષણ (ઘસીને/છાલ ઉતારી)થી શુદ્ધ થાય છે।
Verse 6
प्रोक्षणात् संहतानान्तु द्रवाणाञ्च तथोत्प्लवात् शयनासनयानानां शूर्पस्य शकटस्य च
સંહત (એકત્રિત) પદાર્થોની શુદ્ધિ મંત્રપૂત જળના પ્રોક્ષણથી થાય છે; દ્રવ પદાર્થોની પણ તેમ જ જળને ઉપર ચઢાવી/ઉત્પ્લવન કરીને શુદ્ધિ થાય છે. શય્યા, આસન, વાહન, શૂર્પ (છાણણી) અને શકટ (ગાડી) માટે પણ એ જ વિધિ છે।
Verse 7
शुद्धिः सम्प्रोक्षणाज् ज्ञेया पलालेन्धनयोस् तथा शुद्धार्थकानाङ्कल्केन शृङ्गदन्तमयस्य च
શુદ્ધિ સંપ્રોક્ષણ (મંત્રપૂત જળ છાંટવાથી)થી જાણવી; પાલાલ/ભૂસો અને ઇંધન (લાકડું) માટે પણ તેમ જ. શૃંગ અથવા દાંત (હાથીદાંત)થી બનેલી વસ્તુઓની શુદ્ધિ શುದ್ಧ્યર્થ દ્રવ્યોના કલ્ક (લેપ/અવશેષ)થી ઘસવાથી થાય છે।
Verse 8
गोबालैः पलपात्राणामस्थ्नां स्याच्छृङ्गवत्तथा निर्यासानां गुडानाञ्च लवणानां च शोषणात्
ગોબાલ (ગાયના વાળ/રોમ)ના બંધનથી અસ્થિમાંથી પલ-પ્રમાણનાં પાત્રો બનાવી શકાય; તેમ જ શૃંગસદૃશ પણ બનાવી શકાય. નિર્યાસ (રેઝિન), ગોળ અને લવણ (મીઠાં) શોષણ/સુકાવાથી ઘનરૂપ થાય છે।
Verse 9
कुशुम्भकुसुमानाञ्च ऊर्णाकार्पासयोस् तथा शुद्धन्नदीगतं तोयं पुण्यन्तद्वत् प्रसारितं
કુશુમ્ભ (કુસુમ)નાં ફૂલ, ઊન અને કાર્પાસ (કપાસ)—તથા નદીમાંથી લેવાયેલું શુદ્ધ જળ—પ્રસારિત/ફેલાવી ઉપયોગમાં લેવાય તો તે પણ એ જ રીતે પાવન (શુદ્ધિકારક) માનવામાં આવે છે।
Verse 10
मुखवर्जञ्च गौः शुद्धा शुद्धमश्वाजयोर्मुखं नारीणाञ्चैव वत्सानां शकुनीनां शुनो मुखं
ગાયનું મુખ છોડીને ગાય શુદ્ધ માનવામાં આવે છે. ઘોડા અને હાથીનું મુખ પણ શુદ્ધ ગણાય છે. તેમ જ સ્ત્રીઓ, વાછરડાં, પક્ષીઓ અને કૂતરાંનું મુખ પણ શુદ્ધ કહેવાયું છે।
Verse 11
मुखैः प्रस्रवणे वृत्ते मृगयायां सदा शुचि भुक्त्वा क्षुत्वा तथा सुप्त्वा पीत्वा चाम्भो विगाह्य च
શરીરના રંધ્રોમાંથી મલપ્રવાહ થાય ત્યારે તથા શિકારકાળે સદા શુચિ રહેવું જોઈએ; તેમજ ભોજન કર્યા પછી, છીંક્યા પછી, ઊંઘ્યા પછી, પાણી પીધા પછી અને પાણીમાં ડૂબકી લગાવી સ્નાન કર્યા પછી પણ શૌચ રાખવું જોઈએ।
Verse 12
रथ्यामाक्रम्य चाचामेद्वासो विपरिधाय च मार्जारश् चङ्क्रमाच्छुद्धश् चतुर्य्थे ऽह्नि रजस्वला
ગલી/સાર્વજનિક માર્ગ પર પગ મૂક્યા પછી આચમન કરીને શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરવું જોઈએ; તેમજ બિલાડી ચાલીને ગઈ હોય (જે વસ્તુ પર) તે શુદ્ધ ગણાય છે. રજસ્વલા સ્ત્રી ચોથા દિવસે શુદ્ધ થાય છે।
Verse 13
स्नाता स्त्री पञ्चमे योग्या दैवे पित्र्ये च कर्मणि पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः
સ્નાન કર્યા પછી સ્ત્રી પાંચમા દિવસે (આચરણ માટે) યોગ્ય બને છે; તે દૈવકર્મ અને પિતૃકર્મ—બન્ને માટે અધિકારિણી છે. મલત્યાગ પછી શૌચ માટે પાંચ મૃત્તિકા, મૂત્રત્યાગ પછી દસ, અને બન્ને સાથે હોય તો સાત મૃત્તિકા લેવી।
Verse 14
एकां लिङ्गे मृदं दद्यात् करयोस्त्रिद्विमृत्तिकाः ब्रह्मचारिवनस्थानां यतीनाञ्च चतुर्गुणं
લિંગ પર એક ભાગ મૃદ (માટી) લગાવવી; હાથ પર ક્રમે ત્રણ અને બે ભાગ મૃદ. બ્રહ્મચારી, વાનપ્રસ્થ અને યતિ (સંન્યાસી) માટે આ પ્રમાણ ચોગણું કહેવાયું છે।
Verse 15
श्रीफलैर् अंशुपट्टानां क्षौमाणाङ्गौरसर्षपैः शोधनाभ्युक्षणाद्वस्त्रे इति घ , ङ च शुद्धिः पर्युक्ष्य तोयेन मृगलोम्नां प्रकीर्तिता
અંશુપટ્ટ (રેશમી) વસ્ત્રો શ્રીફળ (નારિયેળ) વડે શુદ્ધ થાય છે; અને ક્ષૌમ (અલસી/શણ) વસ્ત્રો ગૌર-સરસવ વડે—શોધન કરીને તથા પવિત્ર જળ છાંટીને—શુદ્ધ થાય છે. મૃગલോമ (હરણના વાળ)ની વસ્તુઓ જળ છાંટવાથી શુદ્ધ કહેવાય છે।
Verse 16
पुष्पाणाञ्च फलानाञ्च प्रोक्षणाज्जलतो ऽखिलं
પુષ્પો તથા ફળો વગેરે સર્વનું જલપ્રોક્ષણ (પાણી છાંટવાથી) સર્વથા શૌચ-શુદ્ધિ થાય છે।
Frequently Asked Questions
It specifies substance-by-substance purification methods (re-firing earthenware; acidulated water for copper; alkali for bronze/iron; washing for pearls; hot water for greasy items; planing for wood; sprinkling for compacted items; overflow for liquids) and gives numeric clay counts for post-excretion cleansing, including increased quantities for brahmacārins, vānaprasthas, and renunciants.
By codifying śauca as actionable discipline in both yajña and household life, it protects ritual efficacy and ethical order; external purification (materials, spaces, bodies) is presented as a prerequisite for eligibility in divine and ancestral rites and as a support for inner restraint and dharmic living.