Adhyaya 153
Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)
આ અધ્યાયમાં ગૃહસ્થાચાર પછી બ્રહ્મચર્ય-આશ્રમધર્મનું વર્ણન છે; ધર્મને જીવનચક્રની શિક્ષણ-વ્યવસ્થા તરીકે દર્શાવી સમાજની સતતતા અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિનું રક્ષણ કરનારું કહે છે. શરૂઆતમાં ઋતુ-રાત્રિઓના નિયમો તથા ગર્ભાધાન અને ગર્ભસંસ્કાર સંબંધિત વિધિઓ આવે છે. પછી જન્મસંસ્કાર—સીમંત, જાતકર્મ, નામકર્મ—અને વર્ણાનુસાર નામકરણની પરંપરા જણાવાય છે. આગળ ચૂડાકર્મ વગેરે અને વર્ણ તથા વયમર્યાદા મુજબ ઉપનયનનો સમય નિર્ધારિત છે; વિદ્યાર્થીની મેખલા, અજિન, દંડ, વસ્ત્ર અને ઉપવીત જેવી સામગ્રીનું યોગ્ય વિધાન પણ છે. આચાર્યના કર્તવ્યો—શૌચ, સદાચાર, અગ્નિકાર્ય અને સંધ્યા-ઉપાસના—શિક્ષણરૂપે દર્શાવાયા છે. ભોજનની દિશા-પ્રતીકતા, દૈનિક આહુતિસદૃશ અનુશાસન, તેમજ ભોગવિલાસ, હિંસા, પરનિંદા અને અશ્લીલ વાણીના નિષેધો આપવામાં આવ્યા છે. અંતે વેદસ્વીકાર, દક્ષિણા અને સમાવર્તન-સ્નાન દ્વારા બ્રહ્મચર્યને શાસ્ત્રાધ્યયન સાથે નૈતિક સંયમ જોડતું જ્ઞાનવ્રત તરીકે પૂર્ણ કરાયું છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहस्थवृत्तयो नाम व्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ब्रह्मचर्याश्रमधर्मः पुष्कर उवाच धर्ममाश्रमिणां वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु षोडशर्तुनिशा स्त्रीणामाद्यस्तिस्रस्तु गर्हिताः
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘ગૃહસ્થવૃત્તયઃ’ નામનો એકસો બાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકસો ત્રેપનમો અધ્યાય—‘બ્રહ્મચર્યાશ્રમધર્મ’ આરંભે છે. પુષ્કર બોલ્યા—આશ્રમસ્થોના ધર્મ હું કહું છું; સાંભળો, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે. સ્ત્રીઓ માટે સોળ ‘ઋતુ-રાત્રિઓ’ (ઉર્વર રાત્રિઓ) હોય છે; પરંતુ પ્રથમ ત્રણ નિંદિત છે।
Verse 2
व्रजेद्युग्मासु पुत्रार्थी कर्माधानिकमिष्यते गर्भस्य स्पष्टताज्ञाने सवनं स्पन्दनात् पुरा
પુત્ર ઇચ્છનાર પુરુષે (ઋતુકાળની) યુગ્મ રાત્રિઓમાં (પત્ની પાસે) જવું; તેના માટે ગર્ભાધાન સંબંધિત ‘આધાનિક કર્મ’ વિહિત છે. ગર્ભની સ્પષ્ટતા જાણવા માટે, ભ્રૂણસ્પંદન અનુભવાય તે પહેલાં ‘સવન’ (નિયત વિધિ/આચરણ) કરવું જોઈએ।
Verse 3
षष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तं पुत्रीयं नामभं शुभं अच्छिन्ननाड्यां कर्तव्यं जातकर्म विचक्षणैः
છઠ્ઠા અથવા આઠમા મહિને સીમંત-સંસ્કાર કરવો. ત્યારબાદ સંતાનપ્રદ શુભ નામ આપવું. નાભિનાડી અછિન્ન હોય ત્યારે વિદ્વાનો દ્વારા જાતકર્મ કરવું.
Verse 4
अशौचे तु व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते शर्मान्तं ब्राह्मस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य तु
અશૌચનો સમય વીતી ગયા પછી નામકર્મ (નામકરણ) કરવું. બ્રાહ્મણ માટે ‘-શર્મન’ અંતવાળું નામ અને ક્ષત્રિય માટે ‘-વર્મન’ અંતવાળું નામ નિર્ધારિત છે.
Verse 5
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः शर्मान्तं ब्रह्मणस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य च
વૈશ્ય અને શૂદ્ર માટે ‘-ગુપ્ત’ અથવા ‘-દાસ’ યુક્ત નામ પ્રશસ્ત છે. બ્રાહ્મણ માટે ‘-શર્મન’ અંતવાળું અને ક્ષત્રિય માટે ‘-વર્મન’ અંતવાળું નામ કહેવાયું છે.
Verse 6
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः बालं निवेदयेद्भर्त्रे तव पुत्रो ऽयमित्युत
વૈશ્ય અને શૂદ્ર માટે ‘-ગુપ્ત’ અથવા ‘-દાસ’ પ્રકારનું નામ પ્રશસ્ત છે. પછી બાળકને પતિને અર્પણ કરીને કહેવું—“આ તમારો પુત્ર છે.”
Verse 7
यथाकुलन्तु चूडाकृद् ब्राह्मणस्योपनायनं गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे गर्भादेकादशे नृपे
કુળપરંપરા મુજબ ચૂડાકર્મ (મુંડન) કરવું. હે નૃપ! બ્રાહ્મણનું ઉપનયન ગર્ભગણનાથી આઠમા વર્ષે—અથવા જન્મગણનાથી આઠમા વર્ષે—અથવા ગર્ભથી અગિયારમા વર્ષે કરવું.
Verse 8
गर्भात्तु द्वादशे वैश्ये षोडशाब्दादितो न हि मुञ्जानां वल्कलानान्तु क्रमान्मौज्ज्याः प्रकीर्तिताः
વૈશ્ય માટે ગર્ભગણના મુજબ બારમા વર્ષે ઉપનયન કરવું જોઈએ; સોળમા વર્ષથી શરૂ કરીને (તેની આગળ) કરવું નહિ. ક્રમ પ્રમાણે મૌંજી (પવિત્ર મેખલા) મુંજ ઘાસ અને વલ્કલ-તંતુઓથી બનેલી કહેવાય છે.
Verse 9
मार्गवैयाध्रवास्तानि चर्माणि व्रतचारिणां पर्णपिप्पलविल्वानां क्रमाद्दण्डाः प्रकीर्तिताः
વ્રતાચાર કરનારાઓ માટે મૃગ (હરણ) અને વ્યાઘ્ર (વાઘ)નાં ચર્મ નિર્ધારિત છે. અને ક્રમ પ્રમાણે દંડ પરણ (પલાશ), પિપ્પલ (અશ્વત્થ) તથા બિલ્વ વૃક્ષના કાષ્ઠથી બનેલા કહેવાયા છે.
Verse 10
केशदेशललाटास्यतुल्याः प्रोक्ताः क्रमेण तु अवक्राः सत्वचः सर्वे नाविप्लुष्टास्तु दण्डकाः
તે દંડો ક્રમ પ્રમાણે કેશપ્રદેશ, લલાટ અને મુખના પ્રમાણ જેટલા કહેવાયા છે. બધા દંડ સીધા, મજબૂત છાલવાળા હોવા જોઈએ; અને દંડક ફોલા પડેલા કે દાઝેલા ન હોવા જોઈએ.
Verse 11
वासोपवीते कार्पासक्षौमोर्णानां यथाक्रमं आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षितं
વસ્ત્ર અને ઉપવીત વિષે ક્રમ પ્રમાણે કાર્પાસ (કપાસ), ક્ષૌમ (લિનન/શણ) અને ઊર્ણ (ઊન) વાપરવા યોગ્ય છે. તેમજ વાણીના આરંભ, મધ્ય અને અંતે ‘ભવત્’ શબ્દથી આદરપૂર્ણ સંબોધન સૂચિત થાય છે.
Verse 12
प्रथमं तत्र भ्हिक्षेत यत्र भिक्षा ध्रुवं भवेत् स्त्रीणाममन्त्रतस्तानि विवाहस्तु समन्त्रकः
પ્રથમ ત્યાં જ ભિક્ષા માગવી જ્યાં ભિક્ષા નિશ્ચિત મળે. સ્ત્રીઓ માટે આ સંસ્કારો વૈદિક મંત્ર વિના કરવા જોઈએ; પરંતુ વિવાહ મંત્રসহિત કરવો જોઈએ.
Verse 13
उपनीय गुरुः शिष्यं सिक्षयेच्छौचमादितः आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च
ઉપનયન કરાવી ગુરુએ શિષ્યને પ્રથમ શૌચના નિયમો, સદાચાર, અગ્નિકાર્યના કર્તવ્યો તથા સંધ્યા-ઉપાસના શીખવવી જોઈએ।
Verse 14
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः श्रियं प्रत्यङ्मुखी भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः
પૂર્વમુખે ભોજન કરવાથી આયુષ્ય, દક્ષિણમુખે યશ, પશ્ચિમમુખે શ્રી-સમૃદ્ધિ અને ઉત્તરમુખે ભોજન કરવાથી ઋત—ધર્માનુરૂપ સત્ય-વ્યવસ્થા—પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 15
सायं प्रातश् च जुहुयान् नामेध्यं व्यस्तहस्तकं मधु मांस जनैः सार्धं गीतं नृत्यञ्च वै त्यजेत्
સાંજે અને સવારે હવન કરવો; તેમજ અશુદ્ધિ, અસ્તવ્યસ્ત હાથોથી કરેલા અનુચિત કર્મ, મધુ અને માંસ, ભોગ માટે લોકોની સંગત, તથા ગીત-નૃત્યનો ત્યાગ કરવો।
Verse 16
नृत्यञ्च वर्जयेदिति ख , ग , घ , ङ , छ , ञ , ट च सायं प्रातश्चेत्यादिः, नृत्यञ्च वै त्यजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति हिंसाम्परापवादं च अश्लीलं च विशेषतः दण्डादि धारयेन्नष्टमप्सु क्षिप्त्वान्यधारणं
‘નૃત્ય વર્જવું’ એવો પાઠ કેટલીક પાંડુલિપિઓમાં છે; ‘…અને નૃત્ય ત્યજવું’ એવો અંતિમ પાઠ જ-પ્રતિમાં નથી. વિશેષ કરીને હિંસા, પરનિંદા અને અશ્લીલતા ટાળવી. દંડ વગેરે ધારણ કરી શકાય; ખોવાઈ જાય તો તેને જળમાં અર્પણ કરી બીજું ધારણ કરવું।
Verse 17
वेदस्वीकरणं कृत्वा स्रायाद्वै दत्तदक्षिणः
વેદ-સ્વીકાર (ઔપચારિક ગ્રહણ) કરીને અને નિર્ધારિત દક્ષિણા આપી, ત્યારબાદ સમાપ્તિ-વિધિરૂપે સ્નાન કરવું।
Frequently Asked Questions
It specifies saṃskāra sequencing and technical constraints—timing for sīmanta and upanayana, varṇa-linked naming suffixes, and standardized materials and quality-controls for the student’s girdle, skins, and staff.
By treating disciplined study, purity, sandhyā worship, and restraint as a single vow-structure: regulated conduct stabilizes the senses, supports Vedic learning, and aligns daily life with ṛta/dharma, thereby serving both social duty and liberation.