Adhyaya 157

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे द्रव्यशुद्धिर्नाम षट्पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः शावाशौचादिः पुष्कर उवाच प्रेतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि सूतिकाशुध्हिमेव च दशाहं शावमाशौचं सपिण्देषु विधीयते

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘દ્રવ્યશુદ્ધિ’ નામનો એકસો છપ્પનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકસો સત્તાવનમો અધ્યાય—‘શાવ-આશૌચ આદિ’—આરંભે છે. પુષ્કર કહે છે: ‘હું પ્રેતશુદ્ધિ તથા સૂતિકાશુદ્ધિ વર્ણવીશ. સપિંડ સંબંધીઓમાં મૃત્યુજન્ય શાવ-આશૌચ દસ દિવસ માટે નિર્ધારિત છે।’

Verse 2

जनने च तथा शुद्धिर्ब्राह्मणानां भृगूत्तम द्वादशाहेन राजन्यः पक्षाद्वैश्यो ऽथ मासतः

જનન પ્રસંગે પણ, હે ભૃગુત્તમ, બ્રાહ્મણની શુદ્ધિ (દસ દિવસે), રાજન્ય/ક્ષત્રિયની બાર દિવસે, વૈશ્યની પક્ષમાં (પંદર દિવસે), અને શૂદ્રની એક માસે પૂર્ણ થાય છે।

Verse 3

शूद्रो ऽनुलोमतो दासे स्वामितुल्यन्त्वशौचकं षट्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु

અનુલોમ સંયોગથી જન્મેલો શૂદ્ર જો દાસ હોય તો તેનું આશૌચ સ્વામી સમાન ગણાય; અને ક્ષત્રિય-, વૈશ્ય- તથા શૂદ્ર-યોનિમાં જનન થાય તો ક્રમે છ, ત્રણ અને એક દિવસનું (આશૌચ) થાય છે।

Verse 4

ब्राह्मणः शुद्धिमाप्नोति क्षत्रियस्तु तथैव च विट्शूद्रयोनेः शुद्धिः स्यात् क्रमात् परशुरामक

બ્રાહ્મણ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે અને ક્ષત્રિય પણ તેમ જ. વૈશ્ય અથવા શૂદ્ર-યોનિમાંથી જન્મેલ માટે ક્રમશઃ (વિધિ અનુસાર) શુદ્ધિ થાય છે, હે પરશુરામ।

Verse 5

षड्रात्रेण त्रिरात्रेण षड्भिः शूद्रे तथा विशः आदन्तजननात् सद्य आचूडान्नैशिकी श्रुतिः

શૂદ્ર માટે શૌચકાળ છ રાત્રિઓ છે અને વૈશ્ય માટે ત્રણ રાત્રિઓ. દાંત ઊગતાં જ ‘નૈશિકી શ્રુતિ’ નામનો ઉપદેશ તરત આરંભ કરી, ચૂડા (પ્રથમ મુંડન) સુધી ચાલુ રાખવો જોઈએ.

Verse 6

त्रिरात्रमाव्रतादेशाद्दशरात्रमतः परं ऊनत्रैवार्षिके शूद्रे पञ्चाहाच्छुद्धिरिष्यते

જો વિધિ દીક્ષા-વ્રત વિના નિર્ધારિત હોય તો શુદ્ધિ ત્રણ રાત્રિઓમાં થાય; ત્યારપછી (અન્યથા) દસ રાત્રિઓમાં. શૂદ્રના પ્રસંગે મૃતક ત્રણ વર્ષથી ઓછો હોય તો શુદ્ધિ પાંચ દિવસમાં માનવામાં આવે છે.

Verse 7

द्वादशाहेने शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये गतैः संवत्सरैः षड्भिः शुद्धिर्मासेन कीर्तिता

ત્રણ વર્ષ વીતી ગયા પછી શુદ્ધિ બાર દિવસમાં થાય; અને છ વર્ષ વીતી ગયા પછી શુદ્ધિ એક માસમાં થાય એમ જણાવાયું છે.

Verse 8

स्त्रीणामकृतचूडानां विशुद्धिर् नैशिकी स्मृता तथा च कृतचुडानां त्र्यहाच्छुद्ध्यन्ति बान्धवाः

જેઓ સ્ત્રીઓનું ચૂડા-સંસ્કાર થયું નથી, તેમની શુદ્ધિ એક રાત્રિમાં થાય એમ સ્મૃતિ કહે છે; અને જેમનું ચૂડા થયું છે, તેમના બાંધવો ત્રણ દિવસમાં શુદ્ધ થાય છે.

Verse 9

विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते पितुर्गृहे प्रसूतानां विशुद्धिर् नैशिकी स्मृता

વિવાહિત સ્ત્રીઓ માટે પિતૃપક્ષે અશૌચ નિર્ધારિત નથી. જે સ્ત્રીઓ પિતાના ઘરમાં પ્રસૂતિ કરે છે, તેમની શુદ્ધિ એક રાત્રિમાં થાય એમ સ્મૃતિ કહે છે.

Verse 10

सूतिका दशरात्रेण शुद्धिमाप्नोति नान्यथा विवाहिता हि चेत् कन्या म्रियते पितृवेश्मनि

પ્રસૂતા સ્ત્રી દસ રાત્રિઓ પછી જ શુદ્ધિ પામે છે, અન્યથા નહીં. અને જો વિવાહિતા કન્યા પિતૃગૃહમાં મરે, તો ત્યાં પણ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે.

Verse 11

तस्यास्त्रिरात्राच्छुद्ध्यन्ति बान्धवा नात्र संशयः समानं लब्धशौचन्तु प्रथमेन समापयेत्

તેણીના બાંધવો ત્રણ રાત્રિ પછી શુદ્ધ થાય છે—એમાં શંકા નથી. પરંતુ સમાન સંબંધીએ પહેલેથી શૌચ પ્રાપ્ત કર્યું હોય, તો ક્રિયાનો સમાપન મુખ્ય (નિકટતમ) વ્યક્તિ દ્વારા જ કરવો.

Verse 12

असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा देशान्तरस्थः श्रुत्वा तु कुल्याणां मरणोद्भवौ

ધર્મરાજના વચન મુજબ, સમાનના વિરોધમાં બીજા તરીકે અસમાનને સ્થાપિત ન કરવો. અને જે દેશાંતરમાં રહેતો હોય તે પણ કુળજનોના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળી ધર્માનુસાર વર્તે.

Verse 13

यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवशुचिर्भवेत् अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्

દશ રાત્રિમાંથી જેટલો સમય બાકી હોય, એટલા સમય સુધી જ અશૌચ રહે. પરંતુ જો દસ રાત્રિઓ વીતી ગઈ હોય, તો ત્રણ રાત્રિ અશૌચ થાય.

Verse 14

तथा संवत्सरे ऽतीते स्नात एव विशुद्ध्यति मातामहे तथातीते आचार्ये च तथा मृते

તે જ રીતે એક વર્ષ વીતી જાય પછી માત્ર સ્નાનથી જ શુદ્ધિ થાય છે. માતામહના પ્રસંગે પણ વર્ષ વીતી જાય તો આ જ નિયમ છે, અને આચાર્યના અવસાનમાં પણ તેમ જ.

Verse 15

रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनं सपिण्दे ब्राह्मणे वर्णाः सर्व एवाविशेषतः

ગર્ભસ્રાવ (ગર્ભપાત) થાય ત્યારે ગર્ભના જેટલા માસ, તેટલી રાત્રિઓ સુધી શુદ્ધિ કરવી. સપિંડ (નિકટ રક્તસંબંધિ) તથા બ્રાહ્મણના પ્રસંગે સર્વ વર્ણો માટે ભેદ વિના એક જ નિયમ માન્ય છે.

Verse 16

आचडान्नैशिकी तथेति ट दशरात्रेण शुद्ध्यन्ति द्वादशाहेन भूमिपः वैश्याः पञ्चदशाहेन शूद्रा मासेन भार्गव

‘આચાડ’ અન્નના ભક્ષણથી તથા રાત્રિકાલીન (સંપર્ક/કર્મ)થી ઉત્પન્ન અશૌચ પણ એ જ રીતે સમજવું. (બ્રાહ્મણ) દસ રાત્રિમાં શુદ્ધ થાય; ક્ષત્રિય (રાજા) બાર દિવસે; વૈશ્ય પંદર દિવસે; અને શૂદ્ર એક માસમાં—હે ભાર્ગવ.

Verse 17

उच्छिष्टसन्निधावेकं तथा पिण्डं निवेदयेत् कीर्तयेच्च तथा तस्य नमगोत्रे समाहितः

ઉચ્છિષ્ટ (ભોજન-શેષ) ની નજીક એક પિંડ પણ નિવેદન કરવો. અને મન સમાધાનમાં રાખીને તે (પિતૃ)નું નામ તથા ગોત્ર પણ તેમ જ ઉચ્ચારવું.

Verse 18

भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु पूजितेषु धनेन च विसृष्टाक्षततोयेषु गोत्रनामानुकीर्तनैः

જ્યારે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) ભોજન પૂર્ણ કરી ચૂક્યા હોય અને ધનાદિથી પૂજિત થયા હોય, તેમજ અક્ષત અને જળ વિધિપૂર્વક અર્પિત થયા હોય—ગોત્રનામોના ઉચ્ચાર સાથે—ત્યારે (વિધિ) નિયમ મુજબ આગળ વધે છે.

Verse 19

चतुरङ्गुलविस्तारं तत्खातन्तावदन्तरं वितस्तिदीर्घं कर्तव्यं विकर्षूणां तथा त्रयं

તેને ચાર અંગુલ પહોળાઈનું બનાવવું અને તેટલાં જ પ્રમાણનું મધ્યમાં ખાત (ખાંચો/ગહ્વર) રાખવું. તેની લંબાઈ એક વિતસ્તિ હોવી જોઈએ; તેમજ વિકર્ષૂ માટે પણ તેમ જ ત્રણ (પ્રમાણ/નિર્દેશ) નિર્ધારિત છે.

Verse 20

विकर्षूणां समीपे च ज्वालयेज् ज्वलनत्रयं सोमाय वह्नये राम यमाय च समासतः

વિકર્ષૂણાં (ખેંચેલી રેખાઓ)ની નજીક પણ અગ્નિ-ત્રય પ્રજ્વલિત કરવો—સંક્ષેપમાં: સોમ માટે, વહ્નિ (અગ્નિ) માટે અને યમ માટે, હે રામ।

Verse 21

जुहुयादाहुतीः सम्यक् सर्वत्रैव चतुस्त्रयः पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् प्राग्वदेव पृथक् पृथक्

આહુતિઓ યોગ્ય રીતે અર્પણ કરવી; સર્વત્ર તે ચાર-ચારના સમૂહમાં હોવી જોઈએ. પિંડ-નિર્વપણ પણ પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ—દરેકને અલગ અલગ—કરવું।

Verse 22

अन्नेन दध्ना मधुना तथा मांसेन पूरयेत् मध्ये चेदधिमासः स्यात् कुर्यादभ्यधिकन्तु तत्

અન્ન, દહીં, મધ અને માંસ વડે (વિધિ) પૂર્ણ કરવી. જો મધ્યમાં અધિમાસ આવે, તો તે (અનુષ્ઠાન) વધારાના પ્રમાણમાં કરવું।

Verse 23

अथवा द्वादशाहेन सर्वमेतत् समापयेत् संवत्सरस्य मध्ये च यदि स्यादधिमासकः

અથવા બાર દિવસમાં જ આ બધું પૂર્ણ કરવું; અને વર્ષના મધ્યમાં અધિમાસ થાય તો પણ (આ જ નિયમ લાગુ પડે)।

Verse 24

तदा द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिकं भवेत् संवत्सरे समाप्ते तु श्राद्धं श्राद्धवदाचरेत्

ત્યારે દ્વાદશક-શ્રાદ્ધમાં કર્મ વધારાના (અતિરિક્ત) અર્પણ સાથે કરવું. અને સંવત્સર પૂર્ણ થયા પછી શ્રાદ્ધને શાસ્ત્રોક્ત શ્રાદ્ધવિધિ મુજબ જ આચરવું।

Verse 25

प्रेताय तत ऊर्धवं च तस्यैव पुरुषत्रये पिण्डान् विनिर्वपेत्तद्वच्चतुरस्तु समाहितः

ત્યારબાદ પ્રેત માટે અને પછી ઊર્ધ્વ (ઉચ્ચ પિતૃસ્થિતિઓ) માટે, એ જ ત્રણ ‘પુરુષ’ (ત્રણ પિતૃઓ)ને વિધિપૂર્વક પિંડ અર્પણ કરવો. એ જ રીતે સમાહિત કર્તાએ ચાર પિંડ પણ યથાવિધિ અર્પણ કરવા.

Verse 26

सम्पूज्य दत्वा पृथिवी समाना इति चाप्यथ धनेषु चेति क , ख , घ , ङ , छ , ज , ञ च योजयेत् प्रेतपिण्डं तु पिण्डेष्वन्येषु भार्गव

વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને અર્પણ આપ્યા પછી, ‘પૃથિવી સમાના’ તથા ‘ધનેષુ’ મંત્રોનું જપ કરતાં, ક, ખ, ઘ, ઙ, છ, જ, ઞ—આ અક્ષર-સમૂહોના સંકેત મુજબ, હે ભાર్గવ, પ્રેત-પિંડને અન્ય પિંડોમાં સ્થાન આપવું.

Verse 27

प्रेतपात्रं च पात्रेषु तथैव विनियोजयेत् पृथक् पृथक् प्रकर्तव्यं कर्मैतत् कर्मपात्रके

એ જ રીતે પ્રેત-પાત્રને પણ અન્ય પાત્રોમાં યોગ્ય રીતે વિનિયોજિત કરવું. આ કર્મ-પાત્રક (પાત્ર-સમૂહ)માં આ ક્રિયા દરેક પાત્ર માટે અલગ અલગ રીતે કરવી જોઈએ.

Verse 28

मन्त्रवर्जमिदं कर्म शूद्रस्य तु विधीयते सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्यमेवं तदा भवेत्

આ કર્મ શૂદ્ર માટે મંત્ર વિના વિહિત છે. એ જ રીતે સ્ત્રીઓનું સપિંડિકરણ પણ આ જ રીતથી કરવું; ત્યારે તે યોગ્ય રીતે સિદ્ધ થાય છે.

Verse 29

श्राद्धं कुर्याच्च प्रत्यब्दं प्रेते कुम्भान्नमब्दकं गङ्गायाः सिकता धारा यथा वर्षति वासवे

પ્રેત માટે દર વર્ષે શ્રાદ્ધ કરવું અને દર વર્ષે કુંભાન્ન (કુંભ સાથે અન્નદાન) પણ આપવું. જેમ ગંગાની રેતની ધારા વહે છે, તેમ વાસવ (ઇન્દ્ર) માટે વરસાદ વરસે છે.

Verse 30

शक्या गणयितुं लोके नत्वतीताः पितामहाः काले सततगे स्थैर्यं नास्ति तस्मात् क्रियां चरेत्

આ લોકમાં અતીત પિતામહોની પણ ગણના થઈ શકે છે; પરંતુ સતત ગતિમાન કાળમાં સ્થિરતા નથી. તેથી વિધિપૂર્વક ધાર્મિક ક્રિયાઓ તત્કાળ કરવી જોઈએ।

Verse 31

देवत्वे यातनास्थाने प्रेतः श्राद्धं कृतं लभेत् नोपकुर्यान्नरः शोचन् प्रेतस्यात्मन एव वा

મૃતક દેવત્વ પામ્યો હોય કે યાતનાસ્થાને પડ્યો હોય, કરેલું શ્રાદ્ધ પ્રેતને પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી પ્રેત માટે કે પોતાના માટે શોક કરીને મનુષ્યે ઉપકારક કર્મ છોડવું નહીં; શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।

Verse 32

भृग्वग्निपाशकाम्भोभिर्मृतानामात्मघातिनां पतितानां च नाशौचं विद्युच्छस्त्रहताश् च ये

ઊંચાઈથી પડીને, અગ્નિથી, પાશ/ફાંસીથી, જળથી મરેલા; આત્મઘાત કરનાર; પતિત (બહિષ્કૃત); તેમજ વીજળી કે શસ્ત્રથી હત થયેલા—એમના માટે કુળમાં નાશૌચ નથી।

Verse 33

यतिब्रतिब्रह्मचारिनृपकारुकदीक्षिताः राजाज्ञाकारिणो ये च स्नायाद्वै प्रेतगाम्यपि

યતિઓ, વ્રતધારી, બ્રહ્મચારી, રાજા, કારિગર, દીક્ષિત અને રાજાજ્ઞા મુજબ કાર્ય કરનાર—એ સૌએ સ્નાન કરવું જોઈએ; પ્રેતકાર્યે જનારએ પણ અવશ્ય સ્નાન કરવું।

Verse 34

मैथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते द्विजं न निर्हरेत् प्रेतं शूद्रेण तु कथञ्चन

મૈથુન પછી અને ચિતાના ધુમાડાના સ્પર્શ પછી તત્કાળ સ્નાન વિધાન છે. શૂદ્રે કોઈપણ રીતે દ્વિજના પ્રેત (મૃતદેહ)નું નિર્હરણ/ઉઠાવવું ન કરવું।

Verse 35

न च शूद्रं द्विजेनापि तयोर्दोषो हि जायते अनाथविप्रप्रेतस्य वहनात् स्वरगलोकभाक्

દ્વિજએ પણ શૂદ્રને ટાળવો ન જોઈએ; બંનેમાં કોઈ દોષ ઉત્પન્ન થતો નથી. અનાથ બ્રાહ્મણના મૃતદેહને વહન કરનાર સ્વર્ગલોકનો ભાગી બને છે.

Verse 36

कार्यमेव तथा भवेदिति छ , ङ , ञ च कार्यमेतत्तथा भवेदिति झ राजाज्ञाकारका इति ट न निर्दहेदिति ख तयोर्दोषो ऽभिजायते इति ङ सङ्ग्रामे जयमाप्नोति प्रेते ऽनाथे च काष्ठदः सङ्कल्प्य बान्धवं प्रेतमपसव्येन तां चितिं

“આ કાર્ય ખરેખર એ રીતે જ થવું જોઈએ”—એવું કહેવાયું છે; “આ ક્રિયા પણ એવી જ રીતે કરવી”—એ પણ. રાજાની આજ્ઞાથી કાર્ય કરનારાઓ પણ તેમાં આવે છે. અયોગ્ય રીતે દાહ ન કરવો; નહિંતર બંનેને દોષ થાય. અનાથ મૃતક માટે ચિતાનું લાકડું આપનાર યુદ્ધમાં વિજય પામે છે; મૃતકને મનથી બંધુ માની, યજ્ઞોપવીત અપસવ્ય કરીને તે ચિતાની પાસે જવું.

Verse 37

परिक्रम्य ततः स्नानं कुर्युः सर्वे सवाससः प्रेताय च तथा दद्युस्त्रींस्त्रींश् चैवोदकाञ्जलीन्

પરિક્રમા કરીને પછી સૌએ વસ્ત્ર સહિત સ્નાન કરવું. તેમજ પ્રેત માટે ત્રણ-ત્રણ અંજલિ જળ અર્પણ કરવું.

Verse 38

द्वार्यश्मनि पदं दत्वा प्रविशेयुस् तथा गृहं अक्षतान्निक्षिपेद्वह्नौ निम्बपत्रं विदश्य च

દ્વારની દેહળી-શિલા પર પગ મૂકી પછી ઘરમાં પ્રવેશ કરવો. અગ્નિમાં અક્ષત નાખવા અને લીમડાનું પાન ચાવવું.

Verse 39

पृथक् शयीरन् भूमौ च क्रीतलब्धाशनो भवेत् एकः पिण्दो दशाहे तु श्मश्रुकर्मकरः शुचिः

તે અલગ સૂવે અને જમીન પર શયન કરે, તથા માત્ર ખરીદેલા અન્નથી નિર્વાહ કરે. દસ દિવસ સુધી એક જ પિંડ (નિયત આહાર) લે; અને શ્મશ્રુકર્મ (ક્ષૌર) કર્યા પછી શુચિ બને છે.

Verse 40

सिद्धार्थकैस्तिलैर् विद्वान् मज्जेद्वासोपरं दधत् अजातदन्ते तनये शिशौ गर्भस्रुते तथा

વિદ્વાન વ્યક્તિ શ્વેત સરસવ (સિદ્ધાર્થક) અને તિલ સાથે જળમાં નિમજ્જન કરીને સ્નાન કરે અને પછી ઉપરનું વસ્ત્ર ધારણ કરે; દાંત ન નીકળેલા પુત્ર, શિશુ તથા ગર્ભસ્રાવ (ગર્ભપાત/રક્તસ્રાવ)માં પણ એ જ વિધિ છે।

Verse 41

कार्यो नैवाग्निसंस्कारो नैव चास्योदकक्रिया चतुर्थे च दिनेकार्यस् तथास्थ्नां चैव सञ्चयः

તેના માટે અગ્નિસંસ્કાર (દાહક્રિયા) કરવો નહીં અને તેના માટે ઉદકક્રિયા (જલાંજલી/તર્પણ) પણ કરવી નહીં; ચોથા દિવસે માત્ર અસ્થિસંચય કરવો।

Verse 42

अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शो विधीयते

અસ્થિસંચય પછી દેહસ્પર્શ (અંગસ્પર્શ) કરવાની વિધિ નિર્ધારિત છે।