Adhyaya 169

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे महापातकादिकथनं नामाष्टषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः मार्जारस्यैव मारणमिति ङ अथैकोनसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच एतत्प्रभृतिपापानां प्रायश्चित्तं वदामि ते ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीङ्कृत्वा वने वसेत्

આ રીતે અગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘મહાપાતકાદિ-કથન’ નામનો એકસો ઓગણસિત્તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો (જેમા ‘બિલાડી-વધ’ વગેરે વિષય પણ છે). હવે ‘પ્રાયશ્ચિત્તો’ નામનો એકસો સિત્તેરમો અધ્યાય આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું—“આથી આરંભ થતા પાપોના પ્રાયશ્ચિત્ત હું તને કહું છું. બ્રાહ્મણહંતા બાર વર્ષ સુધી કૂટિ બનાવી વનમાં વસે.”

Verse 2

भिक्षेतात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजं प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिराः

આત્મશુદ્ધિ માટે તે ભિક્ષાવૃત્તિથી જીવન નિર્વાહ કરે; શવશિર-શિખરવાળો ધ્વજ બનાવી, સારી રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં પોતાને—ત્રણ વાર, માથું નીચે કરીને—પ્રવેશ કરાવે।

Verse 3

यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा जपन्वान्यतमं वेदं योजनानां शतं ब्रजेत्

તે અશ્વમેધ યજ્ઞ દ્વારા યજન કરે; અથવા ગોસવ વિધિથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે; અથવા વેદોમાંથી કોઈ એકનું જપ કરતાં કરતાં સો યોજનાની યાત્રા કરે।

Verse 4

सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् व्रतैर् एतैर् व्यपोहन्ति महापातकिनो मलं

અથવા પોતાનું સર્વસ્વ વેદવિદ્ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું. આ વ્રતો દ્વારા મહાપાતકી પણ પોતાની મલિનતા દૂર કરે છે।

Verse 5

उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान् पिवेत् कृतवापो वसेद्गोष्ठे चर्मणा तेन संवृतः

ઉપપાતકથી પણ સંયુક્ત ગોહંતા એક મહિનો યવજલ પીવે; મુંડન કરાવી ગોશાળામાં વસે અને તે જ ચર્મથી આવૃત રહે।

Verse 6

चतुर्थकालमश्रीयादक्षारलवणं मितं गोमूत्रेण चरेत् स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः

તે ચોથા કાળે જ આહાર લે, ક્ષાર અને લવણ મિત પ્રમાણમાં ગ્રહણ કરે; અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ સાથે બે મહિના ગોમૂત્રથી સ્નાન કરે।

Verse 7

दिवानुगच्छेद्गाश् चैव तिष्ठन्नूर्ध्वं रजः पिवेत् वृषभैकादशा गास्तु दद्याद्विचारितव्रतः

વિચારપૂર્વક વ્રત કરનાર દિવસે ગાયોનું અનુસરણ કરે અને ઊભા રહી ઉપર ઉડેલી ધૂળનું પાન કરે. ત્યારબાદ વૃષભ સહિત અગિયાર ગાયો દાન આપે.

Verse 8

अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत् पादमेकञ्चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत्

બીજો કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત-ઉપાય ન હોય તો પોતાનું સર્વસ્વ વેદવિદોને અર્પણ કરવું. અવરોધ (રોધ) માટે ચોથો દંડ અને બંધન/કેદ માટે અડધો દંડ નિર્ધારિત છે.

Verse 9

दद्यात् सुचरितव्रत इति ङ योजने पादहीनं स्याच्चरेत् सर्वं निपातने कान्तारेष्वथ दुर्गेषु विषमेषु भयेषु च

‘દદ્યાત્ સુચરિતવ્રત’ આ યોજનેમાં ઙ્-પ્રત્યય જોડાતાં પાદ-હીનતા (છંદની ખોટ) થાય છે. પરંતુ નિપાતનના પ્રસંગે ‘કાંતારેષુ, દુર્ગેષુ, વિષમેષુ, ભયેષુ ચ’ વગેરે સ્થિર/અપવાદરૂપો સર્વે સ્વીકાર્ય છે.

Verse 10

यदि तत्र विपत्तिः स्यादेकपादो विधीयते घण्टाभरणदोषेण तथैवर्धं विनिर्दिशत्

જો ત્યાં કોઈ વિપત્તિ થાય તો એક પાદ (ચોથો ભાગ) દંડ વિધાન છે. તેમજ ઘંટા-આભરણના દોષ માટે અડધો દંડ પણ નિર્દિષ્ટ કર્યો છે.

Verse 11

दमने दमने रोधे शकटस्य नियोजने स्तम्भशृङ्खलपाशेषु मृते पादोनमाचरेत्

દમન-ઉપદમન, અવરોધ, શકટનું નિયોજન, તેમજ સ્તંભ, શૃંખલા અથવા પાશ દ્વારા દંડમાં—જો મૃત્યુ થાય તો ચોથો ભાગ ઘટાડેલો દંડ કરવો.

Verse 12

शृङ्गभङ्गे ऽस्थिभङ्गे च लाङ्गूलच्छेदने तथा यावकन्तु पिवेत्तावद्यावत् सुस्था तु गौर्भवेत्

શિંગ તૂટે, હાડકું ભાંગે તથા પૂંછડી કાપી નાખવામાં આવે ત્યારે, ગાય સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થાય ત્યાં સુધી જરૂરી સમય સુધી યવક (જવની પાતળી ખીચડી/માંડ) પીવડાવવી જોઈએ।

Verse 13

गोमतीञ्च जपेद्विद्यां गोस्तुतिं गोमतीं स्मरेत् एका चेद्बहुभिर्दैवाद् यत्र व्यापादिता भवेत्

ગોમતી-વિદ્યાનો જપ કરવો અને ગોમતી નામની ગો-સ્તુતિનું સ્મરણ/પાઠ કરવો. જો દૈવવશ કોઈ સ્થળે અનેક લોકો દ્વારા એક ગાય મારાઈ જાય, તો (પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે) આ જ જપ વિધાન છે।

Verse 14

पादं पादन्तु हत्यायाश् चरेयुस्ते पृथक् पृथक् उपकारे क्रियमाणे विपत्तौ नास्ति पातकं

તેઓ દરેકે અલગ-અલગ રીતે હત્યા-પ્રાયશ્ચિત્તનો ચોથો ભાગ આચરવો. આપત્તિમાં ઉપકાર માટે કરાયેલ કાર્યમાં પાતક લાગતું નથી।

Verse 15

एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनस् तथा अवकीर्णवर्जं शुद्ध्यर्थञ्चान्द्रायणमथापि वा

ઉપપાતકી (લઘુ પાપ) કરનારોએ પણ આ જ વ્રત કરવું; અને શુદ્ધિ માટે ચાન્દ્રાયણ વ્રત પણ કરી શકે—પરંતુ ‘અવકીર્ણ’ અપરાધી સિવાય।

Verse 16

अवकीर्णी तु कालेन गर्धभेन चतुष्पथे पाकयज्ञविधानेन यजेत निरृतिं निशि

પરંતુ અવકીર્ણી (શીલભંગ કરનાર સ્ત્રી) નિર્ધારિત સમયે, ચતુષ્પથ (ચોરાહા) પર, રાત્રે, પાકયજ્ઞવિધિ મુજબ ગર્દભ (ગધેડા) સાથે નિરૃતિ દેવીનું યજન/હોમ કરવું જોઈએ।

Verse 17

कृत्वाग्निं विधिवद्धीमानन्ततस्तु समित्तृचा चन्द्रेन्द्रगुरुवह्नीनां जुहुयात् सर्पिषाहुतिं

વિધિ મુજબ પવિત્ર અગ્નિ સ્થાપી, વિદ્વાન સાધકે પછી સમિધા-મંત્રથી ચંદ્ર, ઇન્દ્ર, ગુરુ (બૃહસ્પતિ) અને અગ્નિને ઉદ્દેશીને અગ્નિમાં ઘીની આહુતિઓ આપવી જોઈએ।

Verse 18

अथवा गार्धभञ्चर्म वसित्वाब्दञ्चरेन्महीं हत्वा गर्भमविज्ञातं ब्रह्महत्याव्रतं चरेत्

અથવા ગધેડાની ચામડી પહેરી એક વર્ષ પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરવું; અને અજાણતાં ગર્ભનાશ કર્યો હોય તો બ્રહ્મહત્યા-પ્રાયશ્ચિત્તનું વ્રત કરવું।

Verse 19

जुहुयात्सर्पिषाहुतीरिति ख , ङ , ज च सरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिवेत् गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिवेदुदकमेव वा

‘ખ’, ‘ઙ’ અને ‘જ’ આ અક્ષરો ઉચ્ચારી ઘીની આહુતિઓ આપવી. જો કોઈ દ્વિજ મોહવશ સારા (કિણ્વિત પેય) પી લે, તો અગ્નિવર્ણી સૂરા પીવી; અથવા અગ્નિવર્ણી ગોમૂત્ર; અથવા માત્ર પાણી પીવું।

Verse 20

सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानमभिगम्य तु स्वकर्म ख्यापयन् व्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति

સુવર્ણચોરી કરનાર બ્રાહ્મણે રાજા પાસે જઈ પોતાનું કર્મ જાહેર કરીને કહેવું—“મહારાજ, આપ મને અનુશાસિત (દંડિત) કરો।”

Verse 21

गृहीत्वा मुशलं राजा सकृद्धन्यात् स्वयङ्गतं बधेन शुद्ध्यते स्तेयो ब्राह्मणस्तपसैव वा

રાજા હાથમાં મુસળ લઈ, સ્વયં આવેલ ચોરને એક વાર પ્રહાર કરે; આવા દંડથી ચોર શુદ્ધ થાય છે. પરંતુ બ્રાહ્મણ (ચોરીનો દોષી) તપથી જ શુદ્ધ થાય છે।

Verse 22

गुरुतल्पो निकृत्यैव शिश्नञ्च वृषणं स्वयं निधाय चाञ्चलौ गच्छेदानिपाताच्च नैरृतिं

ગુરુની શય્યાને દૂષિત કરનારે પોતે જ પોતાના લિંગ અને અંડકોષ કાપીને હાથમાં લઈ મૃત્યુ સુધી નૈઋત્ય દિશા તરફ ચાલવું જોઈએ.

Verse 23

चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यसेन्नियतेन्द्रियः जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया

અથવા સ્વેચ્છાએ જાતિભ્રષ્ટ કરનારું કર્મ કર્યું હોય તો, જિતેન્દ્રિય થઈને ત્રણ માસ સુધી ચાંદ્રાયણ વ્રતનું આચરણ કરવું.

Verse 24

चरेच्छान्तपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छया सङ्करीपात्रकृत्यासु मासं शोधनमैन्दवं

અનિચ્છાએ સંકરીકરણ પાત્ર વગેરે કૃત્ય થઈ જાય તો સાંતપન કૃચ્છ્ર અને પ્રાજાપત્ય વ્રત કરવું; આ માટે એક માસની ઐન્દવ શુદ્ધિ કહેલી છે.

Verse 25

मलिनीकरणीयेषु तप्तं स्याद्यावकं त्र्यहं तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतः

મલિનીકરણ કાર્યોમાં ત્રણ દિવસ સુધી ગરમ યાવક પીવું જોઈએ. ક્ષત્રિયની હત્યામાં બ્રહ્મહત્યાનું ચોથા ભાગનું પ્રાયશ્ચિત કહેલું છે.

Verse 26

वैश्ये ऽष्टमांशे वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः मार्जरनकुलौ हत्वा चासं मण्डूकमेव च

સદાચારી વૈશ્યની હત્યામાં આઠમો ભાગ અને શૂદ્રની હત્યામાં સોળમો ભાગ પ્રાયશ્ચિત જાણવું. બિલાડી, નોળિયો અને દેડકો મારવા પર પણ આ જ નિયમ છે.

Verse 27

श्वगोधोलूककाकांश् च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् चतुर्णामपि वर्णानां नारीं हत्वानवस्थितां

કૂતરો, ઘો, ઘુવડ અને કાગડાની હત્યા કરવા પર શૂદ્ર-હત્યાનું વ્રત કરવું જોઈએ. ચારેય વર્ણોની કોઈપણ અસુરક્ષિત સ્ત્રીની હત્યા કરવા પર પણ આ જ પ્રાયશ્ચિત કરવું.

Verse 28

अमत्यैव प्रमाप्य स्त्रीं शूद्रहत्याव्रतं चरेत् सर्पादीनां बधे नक्तमनस्थ्नां वायुसंयमः

અજાણતા સ્ત્રીની હત્યા થઈ જાય તો શૂદ્ર-હત્યાનું વ્રત કરવું. સાપ વગેરેની હત્યામાં રાત્રે ભોજન કરવું અને હાડકાં વગરના જીવોની હત્યામાં પ્રાણાયામ કરવો.

Verse 29

द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः चरेच्छान्तपनं कृच्छं व्रतं निर्वाप्य सिद्ध्यति

બીજાના ઘરેથી ઓછી કિંમતની વસ્તુઓની ચોરી કરવા પર 'સાંતપન કૃચ્છ્ર' વ્રત કરવું જોઈએ. આ વ્રત પૂરું કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 30

भक्षभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं

ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ, વાહન, પથારી, આસન, ફૂલ, મૂળ અને ફળોની ચોરીમાં 'પંચગવ્ય'થી શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 31

तृणकाष्ठद्रुमाणान्तु शुष्कान्नस्य गुडस्य च चेलचर्मामिषाणान्तु त्रिरात्रं स्यादभोजनं

ઘાસ, લાકડું, વૃક્ષ, સૂકું અનાજ, ગોળ, વસ્ત્ર, ચામડું અને માંસની ચોરી કરવા પર ત્રણ રાત સુધી ઉપવાસ કરવો જોઈએ.

Verse 32

मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च अयःकांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक्

મણિ, મોતી, પ્રવાળ, તાંબું, ચાંદી તથા લોખંડ, કાંસું અને પથ્થર વગેરે (ભક્ષણથી થયેલા) દોષ માટે બાર દિવસ કણાન્ન (સરળ ધાન્યાહાર) પર રહી પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ।

Verse 33

कार्पासकीटजीर्णानां द्विशफैकशफस्य च पक्षिगन्धौषधीनान्तु रज्वा चैव त्र्यहम्पयः

કપાસના કીડાથી થયેલા વિકાર, દ્વિશફ અને એકશફ પ્રાણીઓ સંબંધિત રોગ, તેમજ પક્ષી અને દુર્ગંધયુક્ત ઔષધદ્રવ્યજન્ય દોષ માટે—રજ્જુથી સંસક્ત દૂધ ત્રણ દિવસ પીવાનું વિધાન છે।

Verse 34

गुरुतल्पव्रतं कुर्याद्रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारोष्वन्त्यजासु च

પોતાના નિષિદ્ધ સ્વયોનિ-સ્ત્રીઓમાં, મિત્રની પત્નીમાં, પુત્રની પત્નીમાં, કુમારીઓમાં તથા અંત્યજ (નીચ/બહિષ્કૃત) સ્ત્રીઓમાં વીર્યસ્રાવ કર્યે ‘ગુરુતલ્પ-વ્રત’ નામનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ।

Verse 35

पितृस्वस्रेयीं भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च मातुश् च भ्रातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत्

પિતાની બહેનની પુત્રી, બહેન, માતાની બહેનની પુત્રી, પોતાની માતા તથા ભાઈની પત્ની—એમની સાથે ગમન કર્યે ‘ચાન્દ્રાયણ’ પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત કરવું જોઈએ।

Verse 36

अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं शान्तपनञ्चरेत्

અમાનુષી (પશુ વગેરે) માં, રજસ્વલા સ્ત્રીમાં, અયોનિ (નિષિદ્ધ સ્થાને) તથા જળમાં વીર્યસ્રાવ કર્યે પુરુષે ‘કૃચ્છ્ર’ અને ‘શાંતપન’—બંને પ્રાયશ્ચિત્તો કરવાં જોઈએ।

Verse 37

मैथुनन्तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः गोयाने ऽप्सु दिवा चैव सवासाः स्नानमाचरेत्

મૈથુન કર્યા પછી—પુરુષ સાથે કે સ્ત્રી સાથે—દ્વિજએ ગો-સ્થાન/ગોશાળા સંબંધિત સ્થાને, જળમાં, દિવસના સમયે, વસ્ત્ર સહિત શુદ્ધિ-સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 38

चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यन्तु गच्छति

ચાંડાલ વગેરે અંત્યજ સ્ત્રીઓ પાસે જઈ, ત્યાં ભોજન કરીને અને તેમની પાસેથી દાન/આહાર સ્વીકારી લે તો—બ્રાહ્મણ અજ્ઞાનવશ કરે તો પતિત થાય; જાણીને કરે તો તેમની સમાન સ્થિતિને પ્રાપ્ત થાય.

Verse 39

विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि यत् पुंसः परदारेषु तदेनाञ्चारयेद्व्रतं

બ્રાહ્મણ દ્વારા દૂષિત થયેલી સ્ત્રીને પતિએ એક જ ગૃહમાં નિરુદ્ધ રાખવી; અને પરસ્ત્રીગમન કરનાર પુરુષ માટે જે પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત નિર્ધારિત છે, તે જ વ્રત તેને પણ કરાવવું।

Verse 40

साचेत्पुनः प्रदुष्येत सदृशेनोपमन्त्रिता कृच्छ्रञ्चाद्रायणञ्चैव तदस्याः पावनं स्मृतं

જો તે ફરી દૂષિત થાય—સમાન સ્થિતિના પુરુષના પ્રલોભન/ઉકસાવાથી—તો તેની શુદ્ધિ માટે કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત અને ચાન્દ્રાયણ વ્રત જ પાવન માનવામાં આવ્યા છે।

Verse 41

वेणुचर्मामिषाणाञ्चेति झ यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः तद्भैक्ष्यभुक् जपेन्नित्यं त्रिभिर्वषैर् व्यपोहति

દ્વિજ એક જ રાત્રિમાં શૂદ્રા સ્ત્રીનું સેવન કરીને જે દોષ કરે છે—જે વેણુ, ચર્મ અને માંસ સંબંધિત અપવિત્ર કર્મ સમાન છે—તે ભિક્ષાન્નભોજી બની અને નિત્ય જપ કરીને ત્રણ વર્ષમાં તેને દૂર કરે છે।