Adhyaya 150
Chapter 150 — Manvantarāṇi (The Manvantaras) and the Purāṇic Map of Vedic Transmission
ભગવાન અગ્નિ ધર્મકેન્દ્રિત વિશ્વવ્યવસ્થાનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરતાં મન્વંતરોની ગણના કરે છે—દરેક મન્વંતર મનુ, ઇન્દ્ર, દેવગણ, સપ્તર્ષિ અને પૃથ્વી પર ધર્મવ્યવસ્થા ટકાવનારી પ્રજાસંતતિ જેવા કાર્યકારી પદો દ્વારા નિર્ધારિત થાય છે. સ્વાયંભુવ વગેરે પ્રાચીન ચક્રોથી માંડી વર્તમાન શ્રાદ્ધદેવ/વૈવસ્વત મનુ તથા તેમના સપ્તર્ષિઓ સુધી જણાવે છે અને ભવિષ્યના સાવર્ણિ વગેરે મનુઓનું પણ પ્રક્ષેપ કરે છે; તેમજ બ્રહ્માના એક દિવસે આવા ચૌદ મન્વધિકારો હોય છે એમ પ્રતિપાદિત કરે છે. ત્યારબાદ દ્વાપરાંતમાં હરિ આદિવેદનું વિભાજન કરીને ચાર વેદોમાં યાજ્ઞિક કર્તવ્યો નિમણે છે અને વ્યાસના શિષ્યો—પૈલ, વૈશમ્પાયન, જૈમિની, સુમંતુ—તથા તેમની પરંપરા અને શાખાઓ દ્વારા વેદપ્રસારનું વર્ણન કરે છે. આમ બ્રહ્માંડચક્રો અને ગ્રંથપરંપરા—બંને યજ્ઞ, જ્ઞાન અને ધર્મનું રક્ષણ કરતી એક જ સુવ્યવસ્થિત સતત ધારા તરીકે પ્રગટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे अयुतलक्षकोटिहोमो नामोनपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः मन्वन्तराणि अग्निर् उवाच मन्वन्तराणि वक्ष्यामि आद्याः स्वायम्भुवो मनुः अग्नीध्राद्यास्तस्य सुता यमो नाम तदा सुराः
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણના ‘યુદ્ધજયાર્ણવ’ વિભાગમાં ‘અયુત-લક્ષ-કોટિ-હોમ’ નામનો એકસો ઓગણપચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો। હવે એકસો પચાસમો અધ્યાય ‘મન્વંતરાણિ’ આરંભે છે। અગ્નિ બોલ્યા—હું મન્વંતરોનું વર્ણન કરીશ। પ્રથમ સ્વાયંભુવ મનુ; તેના પુત્રો અગ્નીધ્ર આદિ, અને તે સમયે દેવોમાં યમ નામ પ્રસિદ્ધ હતું।
Verse 2
और्वाद्याश् च सप्तर्षय इन्द्रश् चैव शतक्रतुः पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे
સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં ઔર્વ આદિ સપ્તર્ષિઓ હતા; ઇન્દ્ર શતક્રતુ હતો; દેવગણ પારાવત અને સતુષિત કહેવાતા હતા.
Verse 3
विपश्चित्तत्र देवेन्द्र ऊर्जस्तम्भादयो द्विजाः चैत्रकिम्पुरुषाः पुत्रास्तृतीयश्चोत्तोतमो मनुः
તે મન્વંતરમાં વિપશ્ચિત અને દેવેન્દ્ર હતા; ઊર્જસ્તંભ આદિ દ્વિજ ઋષિઓ હતા; પુત્રો ચૈત્ર અને કિમ્પુરુષ કહેવાયા; અને તૃતીય મનુ ઉત્તોતમ હતો.
Verse 4
सुशान्तिरिन्द्रो देवाश् च सुधामाद्या वशिष्ठजाः सप्तर्षयो ऽजाद्याः पुत्राश् चतुर्थस्तामसी मनुः
સુશાંતિ ઇન્દ્ર હતો; દેવગણ સుధામા આદિ હતા; સપ્તર્ષિઓ વશિષ્ઠના પુત્રો હતા; પુત્રો અજા આદિ હતા; ચોથો મનુ તામસી મનુ છે.
Verse 5
स्वरूपाद्याः सुरगणाः शिखिरिन्द्रः सुरेश्वरः ज्योतिर्धामादयो विप्रा नव ख्यातिमुखाः सुताः
સ્વરૂપ આદિ સુરગણો આ રીતે નામે ઓળખાય છે; તેમાં શિખિરિન્દ્ર અને સુરેશ્વર પણ છે; જ્યોતિર્ધામ આદિ વિપ્ર ઋષિઓ છે; અને ખ્યાતિ-પ્રમુખ નવ પુત્રો છે.
Verse 6
रैवते वितथश्चेन्द्रो अमिताभास् तथा सुराः हिरण्यरोमाद्या मुनयो बलबन्धादयः सुताः
રૈવત મન્વંતરમાં વિતથ (પ્રજાપતિ) અને ઇન્દ્ર હતા; દેવગણ અમિતાભાસ કહેવાયા; મુનિઓ હિરણ્યરોમ આદિ હતા; અને પુત્રો બલબંધ આદિ હતા.
Verse 7
मनोजवश्चाक्षुषे ऽथ इन्द्रः स्वात्यादयः सुराः सुमेधाद्या महर्षयः पुरुप्रभृतयः सुताः
ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં મનોજવ ઇન્દ્ર હતો; સ્વાતી વગેરે દેવગણ હતા; સુમેધા વગેરે મહર્ષિઓ હતા; અને પુરુ વગેરે પુત્રો (પ્રજા) હતા.
Verse 8
विवस्वतः सुतो विप्रः श्राद्धदेवो मनुस्ततः आदित्यवसुरुद्राद्या देवा इन्द्रः पुरन्दरः
હે વિપ્ર! વિવસ્વાનનો પુત્ર શ્રાદ્ધદેવ મનુ હતો. તેના પરથી આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર વગેરે દેવો ઉત્પન્ન થયા; અને તેમામાં પુરંદર ઇન્દ્ર હતો.
Verse 9
वशिष्ठः काश्यपो ऽथात्रिर्जमदग्निः सगोतमः विश्वामित्रभरद्वाजौ मुनयः सप्त साम्प्रतं
વશિષ્ઠ, કાશ્યપ, પછી અત્રિ, જમદગ્નિ અને ગૌતમ; તેમજ વિશ્વામિત્ર અને ભરદ્વાજ—આજ વર્તમાનમાં સાત મુનિઓ છે.
Verse 10
इक्ष्वाकुप्रमुखाः पुत्रा अंशेन हरिराभवत् स्वायम्भुवे मानसो ऽभूदजितस्तदनन्तरे
ઇક્ષ્વાકુ પ્રભૃતિ પુત્રો હરિના અંશથી પ્રગટ થયા. સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં ‘માનસ’ અવતાર થયો; અને ત્યાર પછી ‘અજિત’ પ્રાદુર્ભાવ થયો.
Verse 11
सत्यो हरिर्देवदरो वैकुण्ठो वामनः क्रमात् छायाजः सूर्यपुत्रस्तु भविता चाष्टमो मनुः
ક્રમ પ્રમાણે (તે) સત્ય, હરિ, દેવદાર, વૈકુંઠ અને વામન કહેવાય છે. તેમજ છાયાજ—જે સૂર્યપુત્ર છે—તે જ આઠમો મનુ થશે.
Verse 12
पूर्वस्य च सवर्णो ऽसौ सावर्णिर्भविताष्टमः सुतपाद्या देवगणा दीप्तिमद्द्रौणिकादयः
પૂર્વ મનુની જ સમવંશીયતા ધરાવનાર તે ‘સાવર્ણિ’ નામે આઠમો મનુ થશે. દેવગણો સুতપા આદિ હશે, અને દીપ્તિમત્ તથા દ્રૌણિક આદિ (તેમના પ્રમુખ) રહેશે.
Verse 13
मुनयो बलिरिन्द्रश् च विरजप्रमुखाः सुताः नवमो दक्षसावर्णिः पाराद्याश् च तदा सुराः
મુનિઓ, બલિ અને ઇન્દ્ર, તેમજ વિરજ-પ્રમુખ પુત્રો (તે કાળમાં) રહેશે. ત્યારે નવમો મનુ ‘દક્ષ-સાવર્ણિ’ થશે; અને દેવતાઓ પારા આદિથી આરંભ થશે.
Verse 14
इन्द्रश् चैवाद्भुतस्तेषां सवनाद्या द्विजोत्तमाः धृतकेत्वादयः पुत्रा ब्रह्मसावर्णिरित्यतः
તેમામાં ઇન્દ્ર નિશ્ચયે ‘અદ્ભુત’ હશે. દ્વિજોત્તમ ઋષિઓ સવન આદિ હશે; અને પુત્રો ધૃતકેતુ આદિ હશે. અહીંથી આગળ ‘બ્રહ્મ-સાવર્ણિ’નું વર્ણન થાય છે.
Verse 15
सुखादयो देवगणास्तेषां शान्तिः शतक्रतुः हिरण्यरोमाद्या ऋषय इति ञ तथा सुरा इति छ हविष्याद्याश् च मुनयः सुक्षेत्राद्याश् च तत्सुताः
દેવગણ ‘સુખ’ આદિ નામે ઓળખાશે; તેમામાં ‘શાંતિ’ અને ‘શતક્રતુ’ (ઇન્દ્ર)નો ઉલ્લેખ છે. ઋષિઓ હિરણ્યરોમા આદિ હશે; તેમજ ‘સુરા’ આદિ દેવગણો પણ હશે. મુનિઓ હવિષ્ય આદિ; અને તેમના પુત્રો સુક્ષેત્ર આદિ હશે.
Verse 16
धर्मसावर्णिकश्चाथ विहङ्गाद्यास्तदा सुराः गणेशश्चेन्द्रो नश् चराद्या मुनयः पुत्रकामयोः
ત્યારે મનુ ‘ધર્મ-સાવર્ણિક’ હશે. દેવતાઓ વિહંગ આદિ હશે; અને ગણેશનો પણ ઉલ્લેખ છે. ઇન્દ્ર ‘નશ્’ કહેવાશે; અને પુત્રકામ્ય કર્મો સાથે સંબંધિત મુનિઓ ‘ચર’ આદિ હશે.
Verse 17
सर्वत्रगाद्या रुद्राख्यः सावर्णिभविता मनुः ऋतधामा सुरेन्द्रश् च हरिताद्याश् च देवताः
સર્વત્રગા આદિ દેવતાઓનું વર્ણન છે; રુદ્રાખ્ય ઇન્દ્ર છે; સાવર્ણિ મનુ થશે; ઋતધામા દેવોના અધિપતિ (સુરેન્દ્ર) કહેવાય છે; અને હરિત આદિ દેવગણ ઘોષિત છે।
Verse 18
तपस्याद्याः सप्तर्षयः सुता वैदेववन्मुखाः मनुस्त्रयोदशो रौच्यः सूत्रामाणादयः सुराः
રૌચ્ય નામના તેરમા મન્વંતરમાં તપસ્યા આદિ સપ્તર્ષિ રહેશે; પુત્રોમાં વૈદેવવત મુખ્ય રહેશે; અને દેવોમાં સૂત્રામાણ આદિ અગ્રણી રહેશે।
Verse 19
इन्द्रो दिवस्पतिस्तेषां दानवादिविमर्दनः निर्मोहाद्याः सप्तर्षयश्चित्रसेनादयः सुताः
તેમામાં દિવસ્પતિ ઇન્દ્ર—દાનવ આદિનો સંહારક—પ્રધાન હતો. નિર્મોહ આદિ સપ્તર્ષિ હતા, અને ચિત્રસેન આદિ તેમના પુત્રો હતા।
Verse 20
मनुश् चतुर्दशो भौत्यः शुचिरिन्द्रो भविष्यति चाक्षुषाद्याः सुरगणा अग्निबाह्णादयो द्विजाः
ચૌદમો મનુ ભૌત્ય હશે; શુચિ ઇન્દ્ર થશે. દેવગણ ચાક્ષુષ આદિ હશે, અને દ્વિજ ઋષિ અગ્નિબાહુ આદિ હશે।
Verse 21
चतुर्दशस्य भौत्यस्य पुत्रा ऊरुमुखा मनोः प्रयर्तयन्ति देवांश् च भुवि सप्तर्षयो दिवः
ચૌદમા ભૌત્ય મન્વંતરમાં મનુના ઊરુમુખ આદિ પુત્રો પૃથ્વી પર દેવકાર્યો પ્રવર્તિત કરે છે; પૃથ્વી પર સપ્તર્ષિ રહે છે અને સ્વર્ગમાં દેવગણ સ્થિત રહે છે।
Verse 22
देवा यज्ञभुजस्ते तु भूः पुत्रैः परिपाल्यते ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्दश
દેવો યજ્ઞના ભોક્તા છે અને તેમના પુત્રો પૃથ્વીનું પાલન કરે છે. હે બ્રાહ્મણ, બ્રહ્માના એક દિવસે ખરેખર ચૌદ મનુ હોય છે.
Verse 23
मन्वाद्याश् च हरिर्वेदं द्वापरान्ते विभेद सः आद्यो वेदश् चतुष्पादः शतसाहस्रसम्मितः
મનુ વગેરે આદ્ય ઋષિઓ સાથે હરિ (વિષ્ણુ) એ દ્વાપરયુગના અંતે વેદનું વિભાજન કર્યું. આદ્ય વેદ ચતુષ્પાદ અને એક લાખ મંત્ર-પરિમાણનો હતો.
Verse 24
एकश्चासीद् यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्होत्रं तथा मुनिः
યજુર્વેદ પહેલાં એક જ હતો; પછી મુનિએ તેને ચાર વિભાગોમાં ગોઠવ્યો. યજુષ્ મંત્રોથી અધ્વર્યુકર્મ અને ઋગ્મંત્રોથી હોતૃકર્મ નિર્ધારિત કર્યું.
Verse 25
औद्गात्रं सामभिओश् चक्रे ब्रह्मत्वञ्चाप्यथर्वभिः प्रथमं व्यासशिष्यस्तु पैलो ह्य् ऋग्वेदपारगः
તેમણે સામમંત્રોથી ઔદગાત્ર (ઉદગાતા)નું કર્મ નિર્ધારિત કર્યું અને અથર્વમંત્રોથી બ્રહ્મત્વ (બ્રહ્મા-પુરોહિત)નું પદ સ્થાપ્યું. વ્યાસના શિષ્યોમાં પ્રથમ પૈલ હતા, જે ઋગ્વેદના પારંગત હતા.
Verse 26
इन्द्रः प्रमतये प्रादाद्वास्कलाय च संहितां बौध्यादिभ्यो ददौ सोपि चतुर्धा निजसंहितां
ઇન્દ્રએ પ્રમતિને અને વાસ્કલને પણ સંહિતા આપી. વાસ્કલે પોતાની સંહિતાને ચાર ભાગમાં કરીને બૌધ્ય વગેરેને અર્પણ કરી.
Verse 27
यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामतिः वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश् चकार वै
વ્યાસના શિષ્ય મહાત્મા વૈશમ્પાયને યજુર્વેદ-વૃક્ષની સત્તાવીસ શાખાઓ નિશ્ચયે સ્થાપિત કરી।
Verse 28
काण्वा वाजसनेयाद्या याज्ञवल्क्यादिभिः स्मृताः सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः सजैमिनिः
કાણ્વ, વાજસનેયી વગેરે શાખાઓ યાજ્ઞવલ્ક્ય આદિ દ્વારા સ્મૃત છે. સામવેદ-વૃક્ષની શાખા તરીકે વ્યાસના શિષ્ય જૈમિની માનવામાં આવે છે।
Verse 29
सुमन्तुश् च सुकर्मा च एकैकां संहितां ततः गृह्णते च सुकर्माख्यः सहस्रं संहितां गुरुः
ત્યારબાદ સુમંતુ અને સુકર્માએ એક-એક સંહિતા ગ્રહણ કરી; અને સુકર્મા નામધારીએ પોતાના ગુરુ પાસેથી સહસ્ર સંહિતાઓ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 30
सुमन्तुश्चाथर्वतरुं व्यासशिष्यो विभेद तं शिष्यानध्यापयामास पैप्यलादान् सहस्रशः
વ્યાસના શિષ્ય સુમંતુએ અથર્વવેદની પરંપરાને શાખાઓમાં વિભાજિત કરી અને પૈપ્યલ આદિ શિષ્યોને સહસ્રશઃ તેનો અધ્યયન કરાવ્યો।
Verse 31
पुराणसंहितां चक्रे सुतो व्यासप्रसादतः
વ્યાસની કૃપાથી સૂતે પુરાણોની સંહિતા—અર્થાત્ સંકલન-ગ્રંથ—રચ્યો।
Frequently Asked Questions
The chapter provides a structured taxonomy for each manvantara (Manu–Indra–deva-groups–Saptarṣis–progeny) and then gives a technical account of Veda-vibhāga: the fourfold priestly allocation (Hotṛ/Ṛg, Adhvaryu/Yajus, Udgātṛ/Sāman, Brahman/Atharvan) and the paramparā of śākhā formation through Vyāsa’s disciples.
By presenting cosmic administration and Vedic transmission as dharmic order, it frames yajña, lineage, and correct function as spiritual disciplines: knowing the cycles (kāla), authorities (Manu/ṛṣi), and textual sources (Veda-śākhās) supports right practice (ācāra) and aligns worldly duty with liberation-oriented Dharma.