Adhyaya 166

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानाधमा नाम पञ्चषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः वर्णधर्मादिकथनं पुष्कर उवाच वेदस्मार्तं प्रवक्ष्यामि धर्मं वै पञ्चधा स्मृतं वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो ऽधिकारः प्रवर्तते

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘નાનાધમા’ નામનો એકસો પાંસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે એકસો છાસઠમો અધ્યાય આરંભે છે—‘વર્ણધર્મ વગેરેનું વર્ણન’. પુષ્કર બોલ્યા—હું વેદ અને સ્મૃતિઓમાં પ્રતિપાદિત, પાંચ પ્રકારનું કહેવાતું ધર્મ કહું છું; એટલે કે એક જ વર્ણસ્થિતિને આધાર કરીને જે અધિકાર અને આચરણ પ્રવર્તે છે.

Verse 2

धर्मं वै परमामृतमिति ख , छ च वर्णधर्ंअः स विज्ञ्येयो यथोपनयनन्त्रिषु यस्त्वाश्रमं समाश्रित्य पदार्थः संविधीयते

‘ધર્મ જ પરમ અમૃત છે’ એમ કહેવામાં આવ્યું છે. ઉપનયન-તંત્રોમાં જેમ જણાવાયું છે તેમ વર્ણધર્મ સમજવો. અને જે વ્યક્તિ જે આશ્રમનો આશ્રય લે છે, તેના માટે જે નિયમિત આચરણ નિર્ધારિત છે, તે જ તેનો આશ્રમધર્મ; તેનું યથાવત્ અનુષ્ઠાન કરવું જોઈએ.

Verse 3

उक्त आश्रमधर्मस्तु भिन्नपिण्डादिको यथा उभयेन निमित्तेन यो विधिः सम्प्रवर्तते

આશ્રમધર્મો જણાવાયા છે; તેમ જ ભિન્નપિંડ વગેરે કર્મો પણ સમજવા યોગ્ય છે—અર્થાત્ બંને પ્રકારના નિમિત્તોથી જે વિધિ પ્રવર્તે છે, તે જ અહીં અભિપ્રેત છે.

Verse 4

नैमित्तिकः स विज्ञेयः प्रायश्चित्तविधिर्यथा ब्रह्मचारी गृही चापि वानप्रस्थो यतिर् नृप

હે રાજન, બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અથવા યતિ—એમના માટે જેમ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિ વિહિત છે, તે પ્રાયશ્ચિત્ત ‘નૈમિત્તિક’ (નિમિત્તજન્ય) તરીકે જાણવું જોઈએ.

Verse 5

उक्त आश्रमधर्मस्तु धर्मः स्यात् पञ्चधा परः षाड्गुण्यस्याभिधाने यो दृष्टार्थः स उदाहृतः

અહીં જણાવાયેલ આશ્રમધર્મ જ પાંચ પ્રકારમાં ‘પર’ (ઉચ્ચ) ધર્મ છે. અને ષાડ્ગુણ્ય (છ નીતિઓ)ના નિરૂપણમાં જે દૃષ્ટાર્થ (પ્રત્યક્ષ પ્રયોગલક્ષી) છે, તે જ અહીં ઉલ્લેખિત થયું છે.

Verse 6

स त्रेधा मन्त्रयागाद्यदृष्टार्थ इति मानवाः उभयार्थो व्यवहारस्तु दण्डधारणमेव च

તે (માનવ પ્રયત્ન) ત્રણ પ્રકારનો—મંત્રજપ, યાગ-પૂજા વગેરે; લોકોને તે ‘અદૃષ્ટાર્થ’ (અદૃશ્ય ફળ માટે) લાગે છે. પરંતુ વ્યવહાર (ન્યાયપ્રક્રિયા) ઉભયાર્થ છે, અને દંડધારણ (દંડનું પ્રયોગ/ધારણ) પણ તેમ જ છે.

Verse 7

तुल्यार्थानां विकल्पः स्याद् यागमूलः प्रकीर्तितः वेदे तु विहितो धर्मः स्मृतौ तादृश एव च

સમાન અર્થ (અને ફળ) ધરાવતા ઉપાયોમાં વિકલ્પ (ઇચ્છાનુસાર પસંદગી) શક્ય છે—આને યાગમૂલ કહેવામાં આવ્યું છે. તેમજ વેદમાં વિહિત ધર્મ, સ્મૃતિમાં પણ એવો જ છે.

Verse 8

अनुवादं स्मृतिः सूते कार्यार्थमिति मानवाः गुणार्थः परिसङ्ख्यार्थो वानुवादो विशेषतः

માનવો કહે છે કે સ્મૃતિ ‘અનુવાદ’ને કાર્યપ્રયોગ માટે કરાયેલ પુનર્વચન તરીકે જણાવે છે. વિશેષરૂપે અનુવાદ બે પ્રકારનો—(૧) ગુણાર્થ અને (૨) પરિસંખ્યાર્થ.

Verse 9

विशेषदृष्ट एवासौ फलार्थ इति मानवाः स्यादष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैर् ब्रह्मलोकगः

આ ફળ વિશેષદૃષ્ટ, એટલે શાસ્ત્રથી નિશ્ચિત થયેલું છે; હે માનવો, અષ્ટચત્વારિંશત્ સંસ્કારો દ્વારા મનુષ્ય બ્રહ્મલોકગામી બને છે.

Verse 10

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनः ततः जातकर्म नामकृतिरन्नप्राशनचूडकं

ગર્ભાધાન, પુંસવન, ત્યારબાદ સીમંતોન્નયન; પછી જાતકર્મ, નામકૃતિ (નામકરણ), અન્નપ્રાશન અને ચૂડાકર્મ (મુંડન).

Verse 11

संस्कारश्चोपनयनं वेदव्रतचतुष्टयं स्नानं स्वधर्मचारिण्या योगः स्याद्यज्ञपञ्चकं

સંસ્કારોમાં ઉપનયન, ચાર વેદવ્રતો, સ્વધર્માચારીનું શુદ્ધિસ્નાન, યોગનું અનુશાસન અને યજ્ઞપંચકનો સમાવેશ થાય છે.

Verse 12

धर्म एष सनातन इति ङ अर्थवादं स्मृतिः सूत इति ख , छ च वार्थवादो विशेषत इति ख , छ च देवयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्यभूतयज्ञकौ ब्रह्मयज्ञः सप्तपाकयज्ञसंस्थाः पुरो ऽष्टकाः

“આ જ સનાતન ધર્મ છે”—એવું કહેવામાં આવ્યું છે. હે સૂત, સ્મૃતિને પણ અર્થવાદ (પ્રશંસાત્મક/વ્યાખ્યાત્મક વાક્ય) કહે છે; અને અર્થવાદ વિશેષરૂપે પ્રશંસારૂપ છે. યજ્ઞો છે—દેવયજ્ઞ, પિતૃયજ્ઞ, મનુષ્યયજ્ઞ અને ભૂતયજ્ઞ, તથા બ્રહ્મયજ્ઞ. પાકયજ્ઞ-સંસ્થાઓ સાત છે; અને પુરો’ષ્ટકા નામના વિધિઓ પણ છે.

Verse 13

पार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी च चैत्र्यपि आश्वयुजी सप्तहविर्यज्ञसंस्थास्ततः स्मृताः

પાર્વણ-શ્રાદ્ધ, શ્રાવણી, આગ્રહાયણી, ચૈત્રી અને આશ્વયુજી—આ જ હવિર્યજ્ઞોની સાત સ્થાપિત સંસ્થાઓ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 14

अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शः स्यात् पशुबन्धकः चातुर्मास्याग्रहायेष्टिर्निरूढः पशुबन्धकः

અગ્ન્યાધાન અને અગ્નિહોત્ર અગ્નિસંબંધિત કર્મો છે. દર્શ યજ્ઞને પશુબંધ (પશુ-આહુતિ) સ્વરૂપ કહેવાયો છે. ચાતુર્માસ્ય, આગ્રહાયણેષ્ટિ અને નિરૂઢ પણ પશુબંધ યજ્ઞોમાં જ ગણાય છે.

Verse 15

सौत्रामणिसप्तसोमसंस्थाग्निष्टोम आदितः अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशी वाजपेयकः

અગ્નિષ્ટોમથી આરંભ કરીને સોમયજ્ઞો સાત સોમસંસ્થાઓમાં ગોઠવાયેલા છે; અને તેમના રૂપોમાં સૌત્રામણિ, અત્યગ્નિષ્ટોમ, ઉક્થ્ય, ષોડશી તથા વાજપેય આવે છે.

Verse 16

अतिरात्रास् तथा स्तोम अष्टौ चात्मगुणास्ततः दया क्षमानसूया च अनायासो ऽथ मङ्गलं

તે જ રીતે અતિરાત્ર અને સ્તોમ-યજ્ઞોનું પણ નિર્દેશન થાય છે; ત્યારબાદ આત્માના આઠ ગુણ જણાવાયા છે—દયા, ક્ષમા, અનસૂયા (દ્વેષરહિતતા), અનાયાસ (અક્લેશ) અને મંગળ (શુભતા) વગેરે.

Verse 17

अकार्पण्यास्पृहाशौचं यस्यैते स परं व्रजेत् प्रचारे मैथुने चैव प्रस्रावे दन्तधावने

જેનામાં અકાર્પણ્ય (કૃપણતાનો અભાવ), અસ್ಪૃહા (લાલસાહીનતા) અને શૌચ (પવિત્રતા) હોય તે પરમ પદને પામે છે. ગમનાગમન, મૈથુન, મૂત્રવિસર્જન અને દંતધાવનમાં પણ આ નિયમો પાલનીય છે.

Verse 18

स्नानभोजनकाले च पट्सु मौनं समाचरेत् पुनर्दानं पृथक्पानमाज्येन यपसा निशि

સ્નાનકાળે, ભોજનકાળે અને નિર્ધારિત વસ્ત્રો ધારણ કરતી વેળાએ મૌન આચરવું. પછી વધારાનું દાન પણ કરવું; અને રાત્રે ઘી સાથે, યપસ્-વ્રત અનુસાર, અલગથી પાન કરવું.

Verse 19

दन्तच्छेदनमुष्णं च सप्त शक्तुषु वर्जयेत् स्नात्वा पुष्पं न गृह्णीयाद् देवायोग्यन्तदीरितं

સપ્ત શક્તુ-વ્રતોમાં દંતચ્છેદન (દાંત સાફ કરવું) અને ઉષ્ણ (જળ/આહાર) સેવન વર્જ્ય છે. સ્નાન પછી ફૂલ ન તોડવા; તે દેવાર્પણ માટે અયોગ્ય કહેવાયું છે.

Verse 20

अन्यगोत्रोप्यसम्बद्धः प्रेतस्याग्निन्ददाति यः पिण्डञ्चोदकदानञ्च स दशाहं समापयेत्

અન્ય ગોત્રનો, અસંબંધિત વ્યક્તિ પણ જો મૃતકને ચિતાગ્નિ આપે અને પિંડદાન તથા ઉદકદાન કરે, તો તે વિધિપૂર્વક દશાહ કર્મ પૂર્ણ કરી શકે છે.

Verse 21

उदकञ्च तृणं भस्म द्वारम्पन्थास्तथैव च अग्न्याधानमग्निहोत्रमिति ख , छ च अन्यगोत्रो ऽन्यसम्बन्ध इति ख , घ , ञ च एभिरन्तरितं कृत्वा पङ्क्तिदोषो न विद्यते

જો ભોજનપંક્તિમાં વચ્ચે પાણી, તૃણ, ભસ્મ, દ્વાર અથવા માર્ગ રાખીને અંતર કરવામાં આવે, તેમજ અગ્ન્યાધાન અને અગ્નિહોત્ર વગેરે દ્વારા પણ વિચ્છેદ સ્થાપિત થાય, તો ‘પંક્તિદોષ’ થતો નથી. એ જ રીતે ભિન્ન ગોત્ર અથવા ભિન્ન સંબંધ ધરાવનારાઓ વચ્ચે આવું અંતર કરવાથી પણ પંક્તિદોષ રહેતો નથી.

Verse 22

पञ्च प्राणाहुतीर्दद्यादनामाङ्गुष्ठयोगतः

અનામિકા અને અંગૂઠાના યોગ (મુદ્રા) વડે પાંચ પ્રાણાહુતિઓ આપવી જોઈએ.