Adhyaya 155

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे विवाहो नाम सतुःपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः आचारः पुष्कर उवाच ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय विष्ण्वादीन् दैवतान् स्मरेत् उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘વિવાહ’ નામનો એકસો ચોપનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકસો પંચાવનમો અધ્યાય ‘આચાર’ શરૂ થાય છે. પુષ્કરે કહ્યું—બ્રાહ્મમુહૂર્તે ઊઠીને વિષ્ણુ આદિ દેવતાઓનું સ્મરણ કરવું; અને દિવસે ઉત્તરમુખ થઈ મૂત્ર-પુરીષનો ત્યાગ કરવો।

Verse 2

रातौ च दक्षिणे कुर्यादुभे सन्ध्ये यथा दिवा न मार्गादौ जले वीप्यां सतृणायां सदाचरेत्

રાત્રે દિવસે જેમ તેમ દક્ષિણાભિમુખ થઈ બંને સંધ્યા કરવી જોઈએ. માર્ગના આરંભે, જળમાં, ખેડાયેલી પટ્ટીમાં કે ઘાસવાળી જમીન પર સંધ્યા ન કરવી; સદા સદાચારથી વર્તવું.

Verse 3

शौचं कृत्वा मृदाचम्य भक्षयेद्दन्तधावनं नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्षणं

શૌચ કરીને અને માટીથી આચમન કરીને નિત્ય દંતધાવન (દાંત શુદ્ધિ) કરવી જોઈએ. તે નિત્ય, નૈમિત્તિક અને કામ્ય—ત્રણે પ્રકારનું કહેવાય છે; તે ક્રિયાનો અંગ છે અને મલ-અશુચિ દૂર કરે છે.

Verse 4

क्रियास्नानं तथा षष्ठं षोढास्नानं प्रकीर्तितं अस्नातस्याफलं कर्म प्रातःस्नानं चरेत्ततः

આ રીતે છઠ્ઠું ‘ક્રિયા-સ્નાન’ કહેવાયું છે અને ‘ષોઢા-સ્નાન’ (સોળ પ્રકારનું સ્નાન) પણ ઉપદેશિત છે. જે સ્નાન ન કરે તેનું કર્મ નિષ્ફળ; તેથી પ્રાતઃસ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 5

भूमिष्ठमुद्धृतात् पुण्यं ततः प्रस्रवणोदकं ततो ऽपि सारसं पुण्यं तस्मान्नादेयमुच्यते

ભૂમિ પર સ્થિર રહેલું જળ, કૂવા વગેરેમાંથી ઉઠાવેલા જળ કરતાં વધુ પુણ્યદાયક છે. તેનાથી પણ વધુ પુણ્ય ઝરણાનું જળ, અને તેનાથી પણ વધુ સરોવરનું જળ; તેથી એવું જળ અગ્રાહ્ય નથી એમ કહેવાયું છે.

Verse 6

तीर्थतोयं ततः पुण्यं गाङ्गं पुण्यन्तु सर्वतः संशोधितमलः पूर्वं निमग्नश् च जलाशये

અતએવ તીર્થનું જળ પુણ્યદાયક છે અને ગંગાજળ સર્વ રીતે પાવન છે. પહેલાં મલ-અશુચિ શુદ્ધ કરીને પછી જળાશયમાં નિમજ્જન કરવું જોઈએ.

Verse 7

उपस्पृश्य ततः कुर्यादम्भसः परिमार्जनं हिरण्यवर्णास्तिसृभिः शन्नो देवीति चाप्यथ

આચમન કર્યા પછી જળથી પરિમાર્જન (છાંટીને/પુંછીને શુદ્ધિ) કરવું—‘હિરણ્યવર્ણાઃ…’થી આરંભ થતી ત્રણ ઋચાઓ તથા ‘શન્નો દેવી…’ મંત્ર વડે પણ।

Verse 8

आपोहिष्ठेति तिसृभिरिदमापस्तथैव च ततो जलाशये मग्नः कुर्यादन्तर्जलं जपं

‘આપો હિ ષ્ઠા…’થી આરંભ થતી ત્રણ ઋચાઓ તથા ‘ઇદમાપઃ…’ મંત્રથી પણ; પછી જળાશયમાં ડૂબીને પાણીની અંદર જપ કરવો।

Verse 9

तत्राघमर्षणं सूक्तं द्रुपदां वा तथा जपेत् युञ्जते मन इत्य् एवं सूक्तं सूक्तं वाप्यथ पौरुषं

ત્યાં અઘમર્ષણ સૂક્તનો જપ કરવો, અથવા દ્રુપદા સ્તોત્રનો પણ; તેમજ ‘યુઞ્જતે મનઃ…’થી આરંભ થતું સૂક્ત પણ. આ રીતે કોઈ સૂક્ત—અથવા ફરી કોઈ સૂક્ત—અને પછી પૌરુષ (પુરુષસૂક્ત) નો જપ કરવો।

Verse 10

गायत्रीं तु विशेषेण अघमर्षणसूक्तके देवता भाववृत्तस्तु ऋषिश् चैवाघमर्षणः

અઘમર્ષણ-સૂક્તમાં વિશેષરૂપે ગાયત્રી છંદ છે; દેવતા ભાવવૃત્ત છે અને ઋષિ નિશ્ચયે અઘમર્ષણ છે।

Verse 11

छन्दश्चानुष्टुभं तस्य भाववृत्तो हरिः स्मृतः आपीडमानः शाटीं तु देवतापितृतर्पणं

તેનું છંદ અનુષ્ટુભ છે; તેની ભાવવૃત્તિ હરિ (વિષ્ણુ) તરીકે સ્મૃત છે. ‘આપીડમાનઃ’ નામનો વિનિયોગ ‘શાટી’ છે, અને તે દેવતાઓ તથા પિતૃઓના તર્પણ માટે છે।

Verse 12

पौरुषेण तु सूक्तेन ददेच्चैवोदकाञ्जलिं ततो ऽग्निहवनं कुर्याद्दानं दत्वा तु शक्तितः

પૌરુષ સૂક્ત સાથે અંજલિભર જળ અર્પણ કરવું; ત્યારબાદ અગ્નિહવન (હોમ) કરવું અને પોતાની શક્તિ મુજબ દાન આપવું.

Verse 13

तत्राघमर्षणमित्यादिः देवतापितृतर्पणमित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति ततो ऽग्निहरणमिति ङ , छ च दीपं दत्वेति झ ततः समभिगच्छेत योगाक्षेमार्थमीश्वरं आसनं शयनं यानं जायापत्यङ्कमण्डलुः

અહીં ‘અઘમર્ષણમ્’થી લઈને ‘દેવતા-પિતૃતર્પણમ્’ સુધીનો પાઠ ઝ પાંડુલિપિમાં નથી. ત્યારબાદ ઙ અને છ પાંડુલિપિઓમાં ‘અગ્નિહરણમ્’ એવો પાઠ છે; ઝ પાંડુલિપિમાં તેના બદલે ‘દીપં દત્વા’ (દીવો આપી) એવો પાઠ છે. પછી યોગ-ક્ષેમ (કલ્યાણ અને સુરક્ષા) માટે ઈશ્વર પાસે વિધિપૂર્વક જઈ આસન, શયન, યાન, પત્ની-પુત્ર, અંક/ખાટ અને કમંડલુ વગેરે અર્પણ કરવું.

Verse 14

आत्मनः शुचिरेतानि परेषां न शुचिर्भवेत् भाराक्रान्तस्य गुर्विण्याः पन्था देयो गुरुष्वपि

આ આચારો પોતાની શુચિતા માટે છે; તે બીજાને અશુચિતા કે અસુવિધાનું કારણ ન બને. ભારવાળા માણસને અને ગર્ભવતી સ્ત્રીને તો ગુરુજનોએ પણ માર્ગ આપવો જોઈએ.

Verse 15

न पश्येच्चार्कमुद्यन्तन्नास्तं यान्तं न चाम्भसि नेक्षेन्नग्नां स्त्रियं कूपं शूनास्थानमघौघिनं

ઉગતા સૂર્યને, અસ્ત જતા સૂર્યને તથા પાણીમાં પ્રતિબિંબિત સૂર્યને ન જોવો. નગ્ન સ્ત્રી, કૂવો, સુનસાન સ્થાન અને પાપસમૂહ તરફ પણ નજર ન કરવી.

Verse 16

कार्पासाथि तया भस्म नाक्रामेद् यच्च कुत्सितं अन्तःपुरं वित्तिगृहं परदौत्यं ब्रजेन्न हि

કપાસ અને ભસ્મ પર, તેમજ જે કંઈ નિંદિત/અપવિત્ર માનવામાં આવે તેના પર પગ ન મૂકવો. અંતઃપુરમાં, ધનાગાર/કોષગૃહમાં અને પરદૌત્ય (બીજાનું દૂતકર્મ) કરવા પણ ન જવું.

Verse 17

नारोहेद्विषमान्नावन्न वृक्षं न च पर्वतं अर्थायतनशास्त्रेषु तथैव स्यात् कुतूहली

અસુરક્ષિત નાવમાં ન ચઢવું, ન વૃક્ષ પર ન પર્વત પર ચઢવું. તેમ જ અર્થ અને રાજ્યનીતિના શાસ્ત્રોમાં કૌતુકી તથા વિવેકી રહેવું.

Verse 18

लोष्टमर्दो तृणच्छेदी नखखादी विनश्यति मुखादिवादनं नेहेद् विना दीपं न रात्रिगः

જે માટીના ઢેલાં મસલે, ઘાસ કાપે અથવા નખ ચાવે તે વિનાશ પામે છે. તેમ જ અહીં મોઢા વગેરે વડે વાદન ન કરવું; દીવો વિના રાત્રે ન ફરવું.

Verse 19

नाद्वारेण विशेद्वेश्म न च वक्त्रं विरागयेत् कथाभङ्गं न कुर्वीत न च वासोविपर्ययं

ઘરમાં બાજુ/પાછલા દ્વારથી પ્રવેશ ન કરવો અને ચહેરા પર અણગમો ન બતાવવો. વાતચીતનો પ્રવાહ ન તોડવો અને વસ્ત્રો ઉલટાં કે અયોગ્ય રીતે ન પહેરવા.

Verse 20

भद्रं भद्रमिति ब्रूयान्नानिष्टं कीर्तयेत् क्वचित् पालाशमासनं वर्ज्यं देवादिच्छायया व्रजेत्

‘ભદ્રં ભદ્રં’ કહીને માત્ર શુભ વચન બોલવા; ક્યાંય અશુભનું વર્ણન ન કરવું. પલાશ-લાકડાનું આસન વર્જ્ય છે; દેવતા આદિની છાયામાંથી ન પસાર થવું.

Verse 21

न मध्ये पूज्ययोर्यायात् नोच्छिष्टस्तारकादिदृक् नद्यान्नान्यां नदीं ब्रूयान्न कण्डूयेद् द्विहस्तकं

બે પૂજ્ય વ્યક્તિઓની વચ્ચેથી ન જવું; ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં તારાઓ વગેરે ન જોવું. નદી પાસે પહોંચીને બીજી નદીની વાત ન કરવી; અને બંને હાથથી ખંજવાળવું ન જોઈએ.

Verse 22

असन्तर्प्य पितॄन् देवान्नदीपारञ्च न व्रजेत् मलादिप्रक्षिपेन्नाप्सु न नग्नः स्नानमाचरेत्

પિતૃઓ અને દેવોને તૃપ્ત કર્યા વિના નદીના પાર ન જવું. પાણીમાં મલાદિ અશુદ્ધ વસ્તુઓ ન નાખવી અને નિર્વસ્ત્ર સ્નાન ન કરવું.

Verse 23

परभृतो भवेन्न हि इति झ लोष्टमद्दीत्यादिः, न रात्रिग इत्य् अन्तः पाठः, गपुस्तके नास्ति देवाद्रिच्छाययेति ख , छ , ग च मलादिक्षेपयेन्नाप्सु इति ख , ट च ततः समभिगच्छेत योगक्षेमार्थमीश्वरं स्रजन्नात्मनाप्पनयेत् खरादिकरजस्त्यजेत्

માણસે પરાશ્રિત ન બનવું જોઈએ. ત્યારબાદ યોગક્ષેમ—કલ્યાણ અને સુરક્ષા—માટે ઈશ્વરને શરણ જવું. પૂજામાં પોતાના પર માળા ધારણ કરીને પછી તેને ઉતારી દેવી અને ગધેડા વગેરેની ધૂળ જેવી મલિનતા ત્યાગવી.

Verse 24

हीनान्नावहसेत् गच्छेन्नादेशे नियसेच्च तैः वैद्यराजनदीहीने म्लेच्छस्त्रीबहुनायके

નીચી અથવા અસુરક્ષિત નાવમાં મુસાફરી ન કરવી. અયોગ્ય દેશમાં ન જવું અને એવા લોકોમાં ન વસવું. જ્યાં વૈદ્ય, રાજા અને નદી ન હોય, તેમજ જ્યાં મ્લેચ્છો, સ્ત્રીઓ અથવા અનેક શાસકોનું પ્રભુત્વ હોય—એવો પ્રદેશ ટાળવો.

Verse 25

रजस्वलादिपतितैर् न भाषेत केशवं स्मरेत् नासंवृतमुखः कुर्याद्धासं जृम्भां तथा क्षुतं

રજસ્વલા વગેરે અશૌચ/પતિત અવસ્થાવાળાઓ સાથે વાત ન કરવી. કેશવનું સ્મરણ કરવું. અને મોં ઢાંક્યા વિના હાસ્ય, જંભાઈ તથા છીંક ન કરવી.

Verse 26

प्रभोरप्यवमनं खद्गोपयेद्वचनं बुधः इन्द्रियाणां नानुकूली वेदरोधं न कारयेत्

પ્રભુના અપમાનજનક વચનને પણ બુદ્ધિમાન તલવારને મ્યાનમાં રાખે તેમ ગોપન રાખે. ઇન્દ્રિયસુખ માટે વેદધર્મમાં અવરોધ ન કરવો.

Verse 27

नोपेक्षितव्यो व्याधिः स्याद्रिपुरल्पो ऽपि भार्गव रथ्यातिगः सदाचामेत् विभृयान्नाग्निवारिणी

હે ભાર્ગવ! રોગની કદી અવગણના ન કરવી; જેમ નાનો શત્રુ પણ તુચ્છ નથી. જે જાહેર માર્ગે ચાલે તે સદા આચમન કરે અને રક્ષાર્થે અગ્નિ તથા જળ સાથે રાખે.

Verse 28

न हुङ्कुर्याच्छिवं पूज्यं पादं पादेन नाक्रमेत् प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा कस्य चिन्नाप्रियं वदेत्

પૂજ્ય શિવ પ્રત્યે તિરસ્કારરૂપ “હું” ન બોલવું; પોતાના પગથી બીજાના પગને ન લંઘવું; અને કોઈને અપ્રિય લાગે તેવું વચન ન કહેવું—સામે કે પીઠ પાછળ પણ નહીં.

Verse 29

वेदशास्त्रनरेन्द्रर्षिदेवनिन्दां विवर्जयेत् स्त्रीणामीर्षा न कर्तव्या त्रिश्वासन्तासु वर्जयेत्

વેદ-શાસ્ત્ર, નરેન્દ્ર (રાજા), ઋષિ અને દેવતાઓની નિંદા સર્વથા ત્યજવી. સ્ત્રીઓ પ્રત્યે ઈર્ષ્યા ન કરવી; અને ‘ત્રિશ્વાસાંતા’ (રજસ્વલા) સ્ત્રીઓ સાથે સંગ/સમાગમ ટાળવો.

Verse 30

धर्मश्रुतिं देवरतिं कुर्याद्धर्मादि नित्यशः सोमस्य पूजां जन्मर्क्षे विप्रदेवादिपूजनं

ધર્મશ્રવણ અને દેવભક્તિમાં નિત્ય રત રહેવું અને ધર્માદિ કર્તવ્યો દરરોજ કરવાં. જન્મનક્ષત્રના દિવસે સોમની પૂજા કરવી તથા બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓ આદિનું પણ પૂજન-સત્કાર કરવો.

Verse 31

पुर्वत्सोपि इति ङ समाचामेदिति छ स्त्रीणामिच्छेति क देवनतिमिति ग , घ , ङ , ञ , ट च वेदनतिमिति ख ,छ च भद्रं भद्रमिति ब्रूयादित्यादिः, कुर्याद्धर्मादि नित्यश इत्य् अन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति षष्ठीचतुर्दश्यष्टम्यामभ्यङ्गं वर्जयेत्तथा दूराद्गृहान् मूत्रविष्ठे नोत्तमैवैरमाचरेत्

વિવિધ હસ્તપ્રતોમાં પાઠભેદો નોંધાયેલા છે—જેમ કે “પૂર્વત્સોપિ”, “સમાચામેત્”, “સ્ત્રીણામિચ્છા”, “દેવનતિ/વેદનતિ”, “ભદ્રં ભદ્રમિતિ બ્રૂયાત્” વગેરે; તેમજ “કુર્યાદ્ધર્માદિ નિત્યશઃ” એવો અંતઃપાઠ ‘ઝ’ હસ્તપ્રતમાં નથી. વિધાન: ષષ્ઠી, ચતુર્દશી અને અષ્ટમી તિથિએ અભ્યંગ (તેલમર્દન) વર્જવું; મૂત્ર-વિષ્ઠાથી ગૃહોને દૂર રાખવા; અને ઉત્તમ જનોથી વૈર ન કરવું.