Adhyaya 174
Chapter 174 — प्रायश्चित्तानि (Expiations)
અગ્નિ કહે છે—પૂજા, આશ્રમધર્મ અથવા હોમમાં લોપ/વિઘ્ન થાય ત્યારે કર્મશુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત્તની રીત કરવી. ચૂકી ગયેલી પૂજામાં આઠસો જપ અને દ્વિગુણ પૂજા; દેવતાસંબંધિત અશૌચમાં પંચોપનિષદ્ મંત્રો, હોમ અને બ્રાહ્મણ-ભોજનથી શાંતિ. દૂષિત હોમદ્રવ્ય, તૂટેલું નૈવેદ્ય/ઉપહાર, મંત્ર-દ્રવ્ય ગડબડ થાય તો માત્ર દૂષિત અંશ ત્યાગ, પ્રોક્ષણથી શુદ્ધિ અને મૂળમંત્રનો પુનર્જપ. પ્રતિમા પડી જવી/ભાંગી જવી/ખોવાઈ જવી જેવી ગંભીર ભૂલમાં ઉપવાસ અને સો આહુતિઓ. પછી અધ્યાય કહે છે કે સાચો પશ્ચાત્તાપ પરમ પ્રાયશ્ચિત્ત—હરિસ્મરણ—માં પૂર્ણ થાય છે. ચાન્દ્રાયણ, પરાક, પ્રાજાપત્ય; ગાયત્રી, પ્રણવ-સ્તોત્ર, સૂર્ય/ઈશ/શક્તિ/શ્રીશ મંત્રજપ; તીર્થમહિમા, દાન તથા મહાદાન, અને ‘હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ’ એવી અદ્વૈત ભાવના પાપનાશક છે. અંતે હરિને સર્વ વિદ્યાશાસ્ત્રોનું મૂળ અને પાવન કરનાર કહી અગ્નિપુરાણની વિશ્વકોશીય વ્યાપકતા પ્રતિપાદિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः हविष्यभुगिति ग ,ट च मातृजायागमे इति ग , छ , ट च अथ चतुःसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि अग्निर् उवाच देवाश्रमार्चनादीनां प्रायश्चित्तन्तु लोपतः पूजालोपे चाष्टशतं जपेद्द्विगुणपूजनं
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘પ્રાયશ્ચિત્તો’ નામનો એકસો ત્રેયોત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો; કેટલીક પ્રતોમાં ‘હવિષ્યભુક્’ અને કેટલીકમાં ‘માતૃજાયાગમે’ એવો પાઠભેદ મળે છે. હવે ‘પ્રાયશ્ચિત્તો’ નામનો એકસો ચતુઃસપ્તત્યોત્તરમો અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—દેવપૂજા, આશ્રમધર્મોના અર્ચન વગેરેમાં જે લોપ થાય, તેના માટે લોપાનુસાર પ્રાયશ્ચિત્ત વિધાન છે; અને પૂજા છૂટી જાય તો આઠસો વાર જપ કરવો તથા દ્વિગુણ પૂજા કરવી।
Verse 2
पञ्चोपनिषदैर् मन्त्रैर् हुत्वा ब्राह्मणभोजनं सूतिकान्त्यजकोदक्यास्पृष्टे देवे शतं जपेत्
પાંચ ઉપનિષદના મંત્રોથી હવન કરીને અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, જો દેવતા પ્રસૂતા સ્ત્રી, રજસ્વલા, બકરો અથવા અશુદ્ધ જળના સ્પર્શથી સ્પર્શિત થયો હોય, તો મંત્રનો સો વાર જપ કરવો।
Verse 3
पञ्चोपनिषदैः पूजां द्विगुणं स्नानमेव च विप्रभोज्यं होमलोपे होमस्नानं तथार्चनं
પાંચ ઉપનિષદ-સંબંધિત ઉપચારોથી પૂજા કરવી; દ્વિગુણ સ્નાન કરવું; અને બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું. જો હોમ છૂટી ગયો હોય તો હોમ અને સ્નાન કરીને તેમજ ફરી અર્ચન કરવું।
Verse 4
होमद्रव्ये मूषिकाद्यैर् भक्षिते कीटसंयुते तावन्मात्रं परित्यज्य प्रोक्ष्य देवादि पूजयेत्
જો હોમદ્રવ્યને ઉંદર વગેરે ખાઈ જાય અથવા તેમાં કીડા પડી જાય, તો જેટલું દૂષિત હોય તેટલું જ ત્યજી, બાકીનું પ્રોક્ષણ કરીને દેવતા વગેરેની પૂજા કરવી।
Verse 5
अङ्कुरार्पणमात्रन्तु छिन्नं भिन्नं परित्यजेत् अस्पृश्यैश् चैव संस्पृष्टे अन्यपात्रे तदर्पणं
જો અર્પણ માત્ર અંકુરનું હોય, તો તે કાપેલું કે તૂટેલું હોય તો ત્યજી દેવું. અને જો તે અસ્પૃશ્યના સ્પર્શથી સ્પર્શિત થયું હોય, તો તે અર્પણ બીજા પાત્રમાં મૂકવું।
Verse 6
देवमानुषविघ्नघ्नं पूजाकाले तथैव च मन्त्रद्रव्यादिव्यत्यासे मूलं जप्त्वा पुनर्जपेत्
પૂજાકાળે દેવ-માનવ વિઘ્નોનો નાશ કરવા માટે, તેમજ મંત્ર, દ્રવ્ય વગેરેમાં ગડબડ/અદલાબદલી થઈ જાય તો, પહેલાં મૂળમંત્રનો જપ કરીને પછી ફરી (વિધિપૂર્વક) જપ કરવો।
Verse 7
कुम्भेनाष्टशतजपो देवे तु पतिते करात् भिन्ने नष्टे चोपवासः शतहोमाच्छुभं भवेत्
જો (અભિષિક્ત) જળ-કલશ સંબંધે દોષ થાય તો આઠસો વખત જપનું વિધાન છે. પરંતુ દેવમૂર્તિ હાથમાંથી પડી જાય, તૂટી જાય અથવા ખોવાઈ જાય તો ઉપવાસ કરવો; અને સો આહુતિઓના હોમથી શુભતા પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 8
शतं शहुनेदिति ख , छ च शतहोमाच्छुचिर्भवेदिति ख , घ , ञ च कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परं
કેટલાક પાઠોમાં ‘શહુન-સૂત્રનું સો વખત જપ કરવું’ એવું, અને કેટલાકમાં ‘સો આહુતિઓના હોમથી તે શુચિ બને’ એવું કહેવામાં આવ્યું છે. પરંતુ પાપ કર્યા પછી જેને સાચો અનુતાપ થાય, તેના માટે એક જ પરમ પ્રાયશ્ચિત્ત છે—હરિ (વિષ્ણુ)નું સ્મરણ.
Verse 9
चान्द्रायणं पराको वा प्राजापत्यमघौघनुत् सूर्येशशक्तिश्रीशदिमन्त्रजप्यमघौघनुत्
ચાન્દ્રાયણ વ્રત, અથવા પરાક ઉપવાસ, અથવા પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત—આ બધાં પાપના ઢગલાં નાશ કરે છે. તેમ જ સૂર્ય, ઈશ, શક્તિ અને શ્રીશ વગેરે થી આરંભ થતા મંત્રોનો જપ પણ પાપસમૂહનો નાશ કરે છે.
Verse 10
गायत्रीप्रणवस्तोत्रमन्त्रजप्यमघान्तकं काद्यैर् आवीजसंयुक्तैर् आद्यैर् आद्यैस्तदन्तकैः
ગાયત્રી અને પ્રણવ-સ્તોત્ર મંત્રનો જપ પાપનાશક છે. તે ‘ક’ આદિ અક્ષરો સાથે ‘આવી’ બીજ જોડીને, ‘અ, આ’ વગેરે આદ્ય સ્વરો થી આરંભ કરી, એ જ આદ્ય સ્વરોને અંતે રાખીને કરવો.
Verse 11
सूर्येशशक्तिश्रीशादिमन्त्राः कोट्यधिकाः पृथक् ओंह्रीमाद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वकामदाः
સૂર્ય, ઈશ, શક્તિ અને શ્રીશ વગેરે થી આરંભ થતા મંત્રો અલગ અલગ રીતે કોટિથી વધુ કહેવાય છે. જે ‘ઓં’ અને ‘હ્રીં’ થી શરૂ થાય, ચતુર્થી વિભક્તિ પર અંત પામે, અને ‘નમઃ’ થી પૂર્ણ થાય—તે સર્વકામદાયક છે.
Verse 12
नृसिंहद्वादशाष्टार्णमालामन्त्राद्यघौघनुत् आग्नेयस्य पुराणस्य पठनं श्रवणादिकं
નૃસિંહના દ્વાદશાક્ષરી અને અષ્ટાક્ષરી વગેરે મંત્રમાળાનો જપ પાપપ્રવાહનો નાશ કરે છે; તેમ જ અગ્નિ પુરાણનું પઠન અને શ્રવણાદિ કર્મો પણ.
Verse 13
द्विविद्यारूपको विष्णुरग्निरूपस्तु गीयते परमात्मा देवमुखं सर्ववेदेषु गीयते
વિષ્ણુ દ્વિવિધ વિદ્યારૂપ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને તેમને અગ્નિરૂપ તરીકે પણ ગાય છે. પરમાત્મા રૂપે તેઓ ‘દેવમુખ’ કહેવાય છે—આવું સર્વ વેદોમાં ગાયું છે.
Verse 14
प्रवृत्तौ तु निवृत्तौ तु इज्यते भुक्तिमुक्तिदः अग्निरूपस्य विष्णोर्हि हवनं ध्यानमर्चनं
પ્રવૃત્તિ હોય કે નિવૃત્તિ—બન્ને માર્ગોમાં ભોગ અને મોક્ષ આપનાર તેની જ ઉપાસના કરવી જોઈએ. અગ્નિરૂપ વિષ્ણુની પૂજા હવન, ધ્યાન અને અર્ચન દ્વારા થાય છે.
Verse 15
जप्यं स्तुतिश् च प्रणतिः शारीराशेषाघौघनुत् दशस्वर्णानि दानानि धान्यद्वादशमेव च
જપ, સ્તુતિ અને પ્રણામ શરીર સંબંધિત સર્વ પાપસમૂહનો નાશ કરે છે; તેમ જ દસ સ્વર્ણદાન અને બાર (પરિમાણ) ધાન્યદાન પણ.
Verse 16
तुलापुरुषमुख्यानि महादानानि षोडश अन्नदानानि मुख्यानि सर्वाण्यघहराणि हि
તુલાપુરુષ વગેરે સોળ મહાદાનો નિર્ધારિત છે; પરંતુ સર્વ દાનોમાં અન્નદાન મુખ્ય છે, કારણ કે ખરેખર બધા દાન પાપહર છે.
Verse 18
तिथिवारर्क्षसङ्क्रान्तियोगमन्वादिकालके ब्रतादि सूर्येशशक्तिश्रीशादेरघघातनं
તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, સંક્રાંતિ, યોગ તથા મન્વાદિ જેવા પવિત્ર કાળમાં કરાયેલા વ્રતાદિ કર્મો સૂર્ય, ઈશ (શિવ), શક્તિ, શ્રીશ (વિષ્ણુ) વગેરેની આરાધનાથી પાપનાશક બને છે।
Verse 19
गङ्गा गया प्रयागश् च काश्ययोध्या ह्य् अवम्तिका प्रवृत्तैस्तु निवृत्तैस्तु इज्यते भुक्तिमुक्तिद इति घ , ङ , झ , ञ च अघनाशनमिति ग कुरुक्षेत्रं पुष्करञ्च नैमिषं पुरुषोत्तमः
ગંગા, ગયા, પ્રયાગ, કાશી, અયોધ્યા તથા અવંતિકા—આ તીર્થોની પૂજા પ્રવૃત્ત (ગૃહસ્થ) અને નિવૃત્ત (ત્યાગી) બંને કરે છે; તે ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનારાં કહેવાય છે. એ ઘ, ઙ, ઝ, ઞ અક્ષરોથી સૂચિત છે અને ‘અઘનાશન’ સમૂહ ‘ગ’ દ્વારા દર્શાવાયો છે; તેમ જ કુરુક્ષેત્ર, પુષ્કર, નૈમિષ અને પુરુષોત્તમ પણ।
Verse 20
शालग्रामप्रभासाद्यं तीर्थञ्चघोघघातकं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरिति ध्यानमघौघनुत्
શાલગ્રામ, પ્રભાસ વગેરે તીર્થો પાપસમૂહનો નાશ કરનારાં છે; તેમજ ‘અહં બ્રહ્મ, પરં જ્યોતિઃ’ એવો ધ્યાન પણ અનેક પાપોને દૂર કરે છે।
Verse 21
पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः अवताराः सर्वपूजाः प्रतिष्ठाप्रतिमादिकं
અહીં પુરાણ અને આગ્નેય બ્રહ્મવિદ્યા વર્ણવાઈ છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર; અવતારો; સર્વ પૂજાવિધિઓ; તેમજ પ્રતિષ્ઠા, પ્રતિમા-સ્થાપન વગેરે પ્રક્રિયાઓ અને સંબંધિત વિષયો।
Verse 22
ज्योतिःशास्त्रपुराणानि स्मृतयस्तु तपोव्रतं अर्थशास्त्रञ्च सर्गाद्या आयुर्वेदो धनुर्मतिः
જ્યોતિષશાસ્ત્ર અને પુરાણો; સ્મૃતિઓ તથા તપ-વ્રતના આચાર; અર્થશાસ્ત્ર અને સર્જ વગેરે વિષયો; આયુર્વેદ અને ધનુર્વેદ (ધનુર્મતિ)—આ બધાં જ્ઞેય ઉપદેશ છે।
Verse 23
शिक्षा छन्दो व्याकरणं निरुक्तञ्चाभिधानकं कल्पो न्यायश् च मीमांसा ह्य् अन्यत् सर्वं हरिः प्रभुः
શિક્ષા, છંદ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, અભિધાન, કલ્પ, ન્યાય અને મીમાંસા—અને બીજું બધું—સર્વ વિદ્યાનો અધિપતિ પ્રભુ હરિ જ છે।
Verse 24
एके द्वयोर्यतो यस्मिन् यः सर्वमिति वेद यः तं दृष्ट्वान्यस्य पापानि विनश्यन्ति हरिश् च सः
તે એક છે; દ્વયનો મૂળ કારણ તરીકે જેને કેટલાક કહે છે; જેમાં સર્વ સ્થિત છે; જે જાણે છે—“આ બધું તે જ છે।” તેનું દર્શન થતાં અન્યના પણ પાપ નાશ પામે છે; તે જ હરિ છે।
Verse 25
विद्याष्टादशरूपश् च सूक्ष्मः स्थूलो ऽपरो हरिः ज्योतिः सदक्षरं ब्रह्म परं विष्णुश् च निर्मलः
હરિ અષ્ટાદશ વિદ્યારૂપ છે; તે સૂક્ષ્મ અને સ્થૂલ છે, છતાં પરાત્પર છે. તે જ જ્યોતિ છે; તે પવિત્ર અક્ષરસહિત અક્ષય બ્રહ્મ છે; તે નિર્મળ પરમ વિષ્ણુ છે।
Frequently Asked Questions
Agni states that when formal worship (pūjā) is omitted, one should perform eight hundred repetitions (japa) and then perform the worship twice over (a doubled worship sequence).
It gives precise corrective rites (japa, homa, fasting, feeding brāhmaṇas, dāna, tīrtha) for defined ritual faults, yet declares that for one who genuinely repents after sin, the supreme single atonement is Hari-smaraṇa (remembrance of Viṣṇu), integrating moral interiority with ritual repair.