Adhyaya 162

Verse 1

आग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यान्तमुक्तमिति ङ , छ , ञ च इत्य् आग्नेये अशौचनिर्णय इत्य् आदिः, सत्यमानन्दमद्वयमित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति अथ द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः धर्मशास्त्रकथनं पुष्कर उवाच मनुर्विष्णुर्याज्ञवल्को हारीतो ऽत्रिर्यमो ऽङिगिराः वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः

‘જાગ્રત્, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ’—આ શબ્દો સુધી એવો પાઠ (ઙ, છ, ઞ) રિસેન્શનમાં વાંચાય છે. આગ્નેય (અગ્નિ પુરાણ)માં આરંભ ‘અશૌચનિર્ણય’થી થાય છે; ‘સત્ય, આનંદ, અદ્વય’—આ અંતપાઠ ‘ગ’ હસ્તપ્રતમાં નથી. હવે શરૂ થાય છે ૧૬૨મો અધ્યાય—‘ધર્મશાસ્ત્રકથન’. પુષ્કરે કહ્યું—મનુ, વિષ્ણુ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, હારીત, અત્રિ, યમ, અઙ્ગિરા, વસિષ્ઠ, દક્ષ, સંવર્ત, શાતાતપ અને પરાશર (પ્રમાણ) છે.

Verse 2

आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्ययनबृहस्पती गोतमः शङ्खलिखितौ धर्ममेते यथाब्रुवन्

આપસ્તંબ, ઉશનસ, વ્યાસ, કાત્યાયન, બૃહસ્પતિ, ગૌતમ તથા શંખ અને લખિત—એમણે ધર્મને જેમ કહ્યું તેમ જ પ્રગટ કર્યો છે.

Verse 3

तथा वक्ष्ये समासेन भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च द्विविधङ्कर्म वैदिकं

હવે હું સંક્ષેપમાં કહું છું—સાંભળો—જે ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપે છે. વૈદિક કર્મ બે પ્રકારનું છે: પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ.

Verse 4

काम्यं कर्म प्रवृत्तं स्यान्निवृत्तं ज्ञानपूर्वकं वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्दियाणाञ्च संयमः

કામનાથી કરેલું કર્મ પ્રવૃત્તિ છે, અને નિવૃત્તિ જ્ઞાનપૂર્વક છે. વેદાભ્યાસ, તપ, જ્ઞાન અને ઇન્દ્રિયસંયમ—આ તેના સાધન છે.

Verse 5

अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परं सर्वेषामपि चैतेषामत्मज्ञानं परं स्मृतं

અહિંસા અને ગુરુસેવા પરમ નિઃશ્રેયસ (પરમ કલ્યાણ) કરાવનારા શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે; છતાં આ બધામાં આત્મજ્ઞાનને સર્વોચ્ચ ગણાયું છે.

Verse 6

तच्चग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्य् अमृतं ततः सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि

તે જ્ઞાન સર્વ વિદ્યાઓમાં અગ્ર છે; તેને પ્રાપ્ત કરતાં નિશ્ચયે અમૃતત્વ મળે છે. ત્યારે સર્વ ભૂતોમાં આત્માને અને આત્મામાં સર્વ ભૂતોને જુએ છે.

Verse 7

समम्पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति आत्मज्ञाने समे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान्

જે સમદૃષ્ટિથી સર્વને જુએ છે અને આત્મયજ્ઞરૂપ ઉપાસના કરે છે, તે સ્વારાજ્ય (આત્માધિપત્ય) પ્રાપ્ત કરે છે. તેણે આત્મજ્ઞાન અને સમતામાં સ્થિત રહી વેદાભ્યાસમાં પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ.

Verse 8

एतद्द्विजन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः एतद्द्विजन्मसाग्र्यमिति ख , ङ , झ , ञ , ट च एतद्द्विजन्मसामग्रीति घ वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन्

આ દ્વિજોની, વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણની, વિશિષ્ટ સામર્થ્યતા છે. કેટલાક પાઠોમાં ‘દ્વિજોની અગ્રતા’ અને અન્યત્ર ‘દ્વિજોની સંપૂર્ણ સામગ્રી’ એવો પાઠ મળે છે. જે વેદ-શાસ્ત્રોના અર્થ-તત્ત્વને જાણે છે, તે જે આશ્રમમાં રહે તોય તે સામર્થ્યનો અધિકારી બને છે.

Verse 9

इहैव लोके तिष्ठन् हि ब्रह्मभूयाय कल्प्यते स्वाध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रावणेन तु

આ જ લોકમાં સ્થિર રહીને પણ મનુષ્ય બ્રહ્મભાવ પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય બને છે. સ્વાધ્યાય માટેનું ઉપાકર્મ શ્રાવણી તિથિએ—અર્થાત્ શ્રાવણ માસની પૂનમે—કરવું જોઈએ.

Verse 10

हस्ते चौषधिवारे च पञ्चम्यां श्रावणस्य वा पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा

હસ્ત નક્ષત્રમાં, ‘ઔષધિવાર’ના દિવસે, શ્રાવણ માસની પંચમીને, પૌષ માસમાં રોહિણી નક્ષત્રના દિવસે, અથવા અષ્ટકા તિથિએ પણ—આ સમય શુભ ગણાયા છે.

Verse 11

जलान्ते छन्दसाङ्कुर्यादुत्सर्गं विधिवद्वहिः त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यर्त्विग्गुरुबन्धुषु

જળના કિનારે વિધિપૂર્વક વેદછંદસનો ‘ઉત્સર્ગ’ બહાર (તટ પર) કરવો જોઈએ. શિષ્ય, ઋત્વિજ, ગુરુ અને બંધુજનોમાં કોઈનું અવસાન થાય તો ત્રણ દિવસ અનધ્યાય (વેદાધ્યયન-નિષેધ) રહે છે.

Verse 12

उपाकर्मणि चोत्सर्गं स्वशाखाश्रोत्रिये तथा सन्ध्यागर्जितनिर्घाते भूकम्पोल्कानिपातने

ઉપાકર્મમાં અને (વેદ-)ઉત્સર્ગમાં પણ; તેમજ પોતાની શાખાના શ્રોત્રિયને અધ્યાપન કરતી વેળાએ; સંધ્યા સમયે વીજળીના ગર્જન-નિર્ઘાત થાય ત્યારે, ભૂકંપ થાય ત્યારે, અથવા ઉલ્કાપાત થાય ત્યારે—આ પ્રસંગોમાં (અનધ્યાય વગેરેનો) નિયમ લાગુ પડે છે.

Verse 13

समाप्य वेदं ह्य् अनिशमारण्यकमधीत्य च पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके

વેદાધ્યયન પૂર્ણ કરીને નિત્ય આરણ્યકનું પણ અધ્યયન કરવું. પરંતુ પૂર્ણિમા, ચતુર્દશી, અષ્ટમી તથા ગ્રહણકાળે (રાહુ-સૂતક) વેદાધ્યયન વર્જ્ય છે.

Verse 14

ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा वा श्राद्विकं प्रतिगृह्य च पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमार्जारशूकरैः

ઋતુસંધિ સમયે ભોજન કરવાથી, અથવા શ્રાદ્ધસંબંધિત દાન/અર્પણ સ્વીકારવાથી; તેમજ પશુ, દેડકો, નકુલ, કૂતરો, સાપ, બિલાડી અને ડુક્કરનાં સ્પર્શથી થતી અશૌચતા કારણે (નિયમ-નિષેધ લાગુ પડે છે).

Verse 15

कृतेन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रिये श्वक्रोष्टुगर्धभोलूकमासवाणर्तुनिस्वने

મૃત્યુના આસન્ન સમયના અંતરાલમાં અહોરાત્ર; ઇન્દ્રવર્ષા તથા અસામાન્ય ઉથલપાથલ સમયે; અને કૂતરાંનું હૂંકાર, શિયાળનો ચીસ, ગધેડાનો રેંક, ઘુવડનો અવાજ તથા માસ-વાયુ-ઋતુના અકાળ સ્વર—આ બધાં અશુભ નિમિત્ત ગણાય છે.

Verse 16

अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके अशुभासु च तारासु विद्युत्स्तनितसम्प्लवे

અપવિત્ર દ્રવ્ય, શવ, શૂદ્ર, અંત્યજ, શ્મશાન અથવા પતિતની નજીક; તેમજ અશુભ નક્ષત્રોમાં, વીજળી-ગર્જના અને પ્રચંડ વરસાદના કકળાટમાં (કર્મ/અનુષ્ઠાન) વર્જ્ય છે.

Verse 17

भुत्क्वार्द्रपाणिरम्भोन्तरर्धरात्रे ऽतिमारुते पांशुवर्षे दिशान्दाहे सन्ध्यानीहारभीतिषु

ભોજન કર્યા પછી હાથ ભીનો હોય ત્યારે, અથવા પાણીમાં હોય ત્યારે; અર્ધરાત્રે; પ્રચંડ પવનમાં; ધૂળવર્ષામાં; દિશાઓ દગ્ધ જેવી જણાય ત્યારે; તેમજ સંધ્યાકાળના ધુમ્મસ અને ભયના સમયે (કર્મ) ટાળવું જોઈએ.

Verse 18

धावतः प्राणिबाधे च विशिष्टे गृहमागते ब्रह्मचर्याय कल्प्यते इति ङ स्वशाखाश्रोत्रिये मृते इति घ , झ , ञ , ट च शशमार्जारशूकरैर् इति ङ खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौकावृक्षादिरोहणे

દોડધામમાં, કોઈ પ્રાણીની ઇજા થાય ત્યારે, અને વિશિષ્ટ અતિથિ ઘેર આવે ત્યારે બ્રહ્મચર્ય (સંયમ)નું પાલન કરવાનું વિધાન છે. તેમ જ પોતાની શાખાના શ્રોત્રિયનું અવસાન થાય ત્યારે, સસલું‑બિલાડી‑ડુક્કર સંબંધિત અશૌચમાં; અને ગધેડા કે ઊંટ પર ચઢવું, વાહનમાં બેસવું, હાથી કે ઘોડા પર સવારી કરવી, નાવમાં ચઢવું, તથા વૃક્ષ વગેરે પર ચઢવાના પ્રસંગે પણ એ જ નિયમ લાગુ પડે છે.

Verse 19

सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः

આ તાત્કાલિક અનધ્યાયો કુલ સડત્રીસ (37) તરીકે જાણીતા છે.