Adhyaya 158

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शावाशौचं नाम सप्तपञ्चाशदाधिकशततमो ऽध्यायः अथाष्टपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः स्रावाद्यशौचं पुष्कर उवाच स्रावाशौचं प्रवक्ष्यामि मन्वादिमुनिसम्मतं सिद्धार्थकैस्तिलैर् विप्रान् यजद्वासो ऽपरं दधदिति घ , ङ , ञ च सिद्धार्थस्तिलैर् विद्वान् स्नायाद्वासो ऽपरं दधदिति ग , ट च रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे त्र्यहेण या

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘શાવાશૌચ’ નામનો ૧૫૭મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ‘સ્રાવાદ્ય-શૌચ’ નામનો ૧૫૮મો અધ્યાય આરંભ થાય છે. પુષ્કર બોલ્યા—મનુ વગેરે મુનિઓને માન્ય સ્રાવજન્ય અશૌચ હું કહું છું; શ્વેત સરસવ (સિદ્ધાર્થક) અને તિલથી બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી અને સ્નાન કરીને અન્ય (શુદ્ધ) વસ્ત્ર ધારણ કરવું—આ પાઠાંતર છે. ગર્ભસ્રાવમાં ત્રણ રાત્રિ અશૌચ; અન્યત્ર માસતુલ્ય રાત્રિઓ પ્રમાણે ગણના થાય છે।

Verse 2

चातुर्मासिकपातान्ते दशाहं पञ्चमासतः राजन्ये च चतूरात्रं वैश्ये पञ्चाहमेव च

ચાતુર્માસ્યના ‘પાત’ (સમાપ્તિ/પતન)ના અંતે, પાંચમા માસથી દસ દિવસનો નિયમ; રાજન્ય (ક્ષત્રિય) માટે ચાર રાત્રિ, અને વૈશ્ય માટે ચોક્કસ પાંચ દિવસ।

Verse 3

अष्टाहेन तु शूद्रस्य द्वादशाहादतः परं स्त्रीणां विशुद्धिरुदिता स्नानमात्रेण वै पितुः

શૂદ્રની શુદ્ધિ આઠ દિવસે કહેવાઈ છે; સ્ત્રીઓની શુદ્ધિ બાર દિવસ પછી તથા ત્યારપછી થાય છે; પરંતુ પિતાની શુદ્ધિ માત્ર સ્નાનથી જ થાય છે।

Verse 4

न स्नानं हि सपिण्डे स्यात्त्रिरात्रं सप्तमाष्टयोः सद्यः शौचं सपिण्डानामादन्तजननात्तथा

સપિંડ (નિકટ સગા) માટે ત્રણ રાત્રિ સુધી સ્નાન ન કરવું; સાતમા અને આઠમા દિવસે સ્નાન કરી શકાય. તેમજ સપિંડો માટે બાળકના જન્મથી દાંત નીકળે ત્યાં સુધીના પ્રસંગોમાં શૌચ (શુદ્ધિ) તત્કાળ કહેવાઈ છે।

Verse 5

आचूडादेकरात्रं स्यादाव्रताच्च त्रिरात्रकं दशरात्रं भवेदस्मान्मातापित्रोस्त्रिरात्रकं

બાળકના ચૂડાકર્મ (મુંડન) સુધી એક રાત્રિનું (અશૌચ) થાય છે; વ્રત ન લીધેલ માટે ત્રણ રાત્રિ. આથી આગળ (અવસ્થામાં) દસ રાત્રિ થાય; પરંતુ માતા-પિતાને (માત્ર) ત્રણ રાત્રિ।

Verse 6

अजातदन्ते तु मृते कृतचूडे ऽर्भके तथा प्रेते न्यूने त्रिभिर्वर्षैर् मृते शुद्धिस्तु नैशिल्की

જો દાંત ન નીકળેલા શિશુનું મૃત્યુ થાય, અને તેમ જ ચૂડાકર્મ થયેલ અતિ નાનકડું બાળક પણ—ત્રણ વર્ષ પૂરા થવા પહેલાં મરે—તો શુદ્ધિ તત્કાળ થાય; લાંબું અશૌચ રહેતું નથી।

Verse 7

द्व्यहेण क्षत्रिये शुद्धिस्त्रिभिर्वैश्ये मृते तथा शुद्धिः शूद्रे पञ्चभिः स्यात् प्राग्विवाहद् द्विषट्त्वहः

ક્ષત્રિયનું મૃત્યુ થાય તો બે દિવસે શુદ્ધિ; વૈશ્યનું મૃત્યુ થાય તો ત્રણ દિવસે; અને શૂદ્રનું મૃત્યુ થાય તો પાંચ દિવસે શુદ્ધિ થાય છે। પરંતુ લગ્ન પહેલાં (મૃત્યુજન્ય અશૌચ) બાર દિવસનું હોય છે।

Verse 8

यत्र त्रिरात्रं विप्राणामशौचं सम्प्रदृश्यते तत्र शूद्रे द्वादशाहः षण्णव क्षत्रवैशय्योः

જ્યાં બ્રાહ્મણો માટે ત્રણ રાત્રિનું આશૌચ નિર્ધારિત છે, તે જ પ્રસંગે શૂદ્ર માટે બાર દિવસ; ક્ષત્રિય માટે છ દિવસ અને વૈશ્ય માટે નવ દિવસ (આશૌચકાળ) થાય છે.

Verse 9

द्व्यब्दे नैवाग्निसंस्कारो मृते तन्निखनेद् भुवि न चोदकक्रिया तस्य नाम्नि चापि कृते सति

બે વર્ષ પૂર્ણ થવા પહેલાં બાળકનું મૃત્યુ થાય તો અગ્નિસંસ્કાર (દાહ) કરવો નહીં; તેને ભૂમિમાં દફન કરવો. તે બાળકનું નામકરણ થયેલું હોય તોય તેના માટે ઉદકક્રિયા કરવી વિધેય નથી.

Verse 10

जातदन्तस्य वा कार्या स्यादुपनयनाद्दश एकाहाच्छुद्ध्यते विप्रो यो ऽग्निवेदसमन्वितः

જેનાં દાંત નીકળ્યા હોય તેનું ઉપનયન કરવું જોઈએ; (આશૌચ) દસ દિવસનું. અગ્નિવેદથી યુક્ત બ્રાહ્મણ એક જ દિવસે શુદ્ધ થાય છે.

Verse 11

हीने हीनतरे चैव त्र्यहश् चतुरहस् तथा पञ्चाहेनाग्निहीनस्तु दशाहाद्ब्राह्मणव्रुवः

જો (નિર્ધારિત સમય) ઓછો પડે અથવા વધુ ઓછો પડે, તો પ્રાયશ્ચિત્ત ક્રમે ત્રણ દિવસ અને ચાર દિવસનું છે. અને જે પાંચ દિવસ અગ્નિ-પાલન વિના રહે, તેના માટે દસ દિવસ (પ્રાયશ્ચિત્ત) — એમ બ્રાહ્મણ પરંપરા કહે છે.

Verse 12

विशुद्धिः कथितेति घ , ङ , ञ च द्विषट्ककमिति ट क्षत्रियो नवसप्ताहच्छुद्ध्येद्विप्रो गुणैर् युतः दशाहात् सगुणो वैश्यो विंशाहाच्छूद्र एव च

સંપૂર્ણ શુદ્ધિ આ રીતે કહેવાઈ છે—ક્ષત્રિય નવ દિવસે શુદ્ધ થાય છે; ગુણોથી યુક્ત બ્રાહ્મણ સાત દિવસે. ગુણસંપન્ન વૈશ્ય દસ દિવસે, અને શૂદ્ર વીસ દિવસે શુદ્ધ થાય છે.

Verse 13

दशाहाच्छुद्ध्यते विप्रो द्वादशाहेन भूमिपः वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्ध्यति

બ્રાહ્મણ દસ દિવસે શુદ્ધ થાય છે; રાજા બાર દિવસે; વૈશ્ય પંદર દિવસે; અને શૂદ્ર એક માસે શુદ્ધ થાય છે.

Verse 14

गुणोत्कर्षे दशाहाप्तौ त्र्यहमेकाहकं त्र्यहे एकाहाप्तौ सद्यः शौचं सर्वत्रैवं समूहयेत्

સંબંધનો ગુણોત્કર્ષ વધારે હોય તો અશૌચ દસ દિવસ સુધી રહે; ત્ર્યહ-પ્રકારમાં તે એક દિવસનું થાય; અને એકાહ-પ્રકારમાં શૌચ તત્કાળ થાય. આમ સર્વત્ર નિયમનું સંકલન કરવું જોઈએ.

Verse 15

दासान्तेवासिभृतकाः शिष्याश् चैवात्र वासिनः स्वामितुल्यमशौचं स्यान्मृते पृथक् पृथग्भवेत्

દાસો, અંતેવાસી (ઘરમાં રહેતા વિદ્યાર્થી), ભૃતક (વેતનદાર કામદાર) તથા અહીં વસતા શિષ્યો—સ્વામીના અવસાન પર તેમનું અશૌચ સ્વામી સમાન થાય છે; પરંતુ એમમાંથી કોઈનું અવસાન થાય તો અશૌચ દરેકે પોતપોતાના સંબંધ મુજબ અલગ અલગ પાળવું.

Verse 16

मरणादेव कर्तव्यं संयोगो यस्य नाग्निभिः दाहादूर्ध्वमशौचं स्याद्यस्य वैतानिको विधिः

જેનો શ્રૌત અગ્નિઓ સાથે સંયોગ નથી, તેના માટે આચરણ મૃત્યુક્ષણથી જ કરવું; અને જે વૈતાનિક (શ્રૌત-અગ્નિ) વિધિ અનુસરે, તેના માટે અશૌચ દાહ-સંસ્કાર પછીથી ગણાય છે.

Verse 17

सर्वेषामेव वर्णानान्त्रिभागात् स्पर्शनम्भवेत् त्रिचतुःपञ्चदशभिः स्पृश्यवर्णाः क्रमेण तु

સમસ્ત વર્ણોમાં (ધ્વનિઓમાં) સ્પર્શ ત્રિભાગ વિભાજનથી થાય છે; અને સ્પૃશ્ય-વર્ણો ક્રમે ત્રણ, ચાર અને પંદરનાં સમૂહોમાં ગોઠવાયેલા છે.

Verse 18

चतुर्थे पञ्चमे चैव सप्तमे नवमे तथा अस्थिसञ्चयनं कार्यं वर्णानामनुपूर्वशः

ચોથી, પાંચમી, સાતમી તથા નવમી દિવસે પણ અસ્થિ-સંચયનનો વિધિ કરવો જોઈએ; તે ચાર વર્ણો માટે ક્રમશઃ નિર્ધારિત છે.

Verse 19

अहस्त्वदत्तकन्यासु प्रदत्तासु त्र्यहं भवेत् पक्षिणी संस्कृतास्वेव स्वस्रादिषु विधीयते

‘હસ્તદાન’ વિના લગ્નમાં દાન કરાયેલી અને માત્ર ‘પ્રદત્તા’ ગણાતી કન્યાઓ માટે ત્રણ દિવસનું (શૌચ/આચાર) નિર્ધારિત છે. ‘પક્ષિણી’નું વિધાન તો માત્ર વિધિપૂર્વક સંસ્કૃત (સંસ્કારિત) સ્ત્રીઓ—જેમ કે બહેન વગેરે—માટે જ છે.

Verse 20

पितृगोत्रं कुमारीणां व्यूढानां भर्तृगोत्रता जलप्रदानं पित्रे च उद्वाहे चोभयत्र तु

કુમારીઓ માટે પિતૃ-ગોત્ર માન્ય છે અને વિવાહિત સ્ત્રીઓ માટે ભર્તૃ-ગોત્ર. પિતાને જલ-પ્રદાન લગ્નપ્રસંગે પણ કરવું જોઈએ—વાસ્તવમાં બંને સ્થિતિમાં.

Verse 21

दशाहोपरि पित्रोश् च दुहितुर्मरणे त्र्यहं सद्यः शौचं सपिण्डानां पूर्वं चूडाकृतेर्द्विज

હે દ્વિજ! માતા-પિતાના પ્રસંગે શૌચ દસ દિવસથી વધુ થાય છે; પરંતુ પુત્રીના મરણ પર ત્રણ દિવસનું છે. સપિંડ સંબંધીઓ માટે શૌચ તત્કાળ (સદ્યઃ) થાય છે—અને ચૂડાકૃતિ (મુંડન-સંસ્કાર) પહેલાં પણ આ નિયમ લાગુ પડે છે.

Verse 22

एकाहतो ह्य् आविविहादूर्ध्वं हस्तोदकात् त्र्यहं पक्षिणी भ्रातृपुत्रस्य सपिण्डानां च सद्यतः

વિવાહ-પૂર્વ અવસ્થા (અવિવાહિત) સુધી એક દિવસનું શૌચ; ‘હસ્તોદક’ (હાથેથી જલ-પ્રદાન/ગૃહ્ય સંબંધ) કારણે ત્રણ દિવસનું. ગૃહસ્થ-સ્ત્રી, ભાઈના પુત્ર અને સપિંડ સંબંધીઓ માટે શૌચ તત્કાળ (સદ્યઃ) માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 23

दशाहाच्छुद्ध्यते विप्रो जन्महानौ स्वयोनिषु षद्भिस्त्रिभिरहैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु

પોતાના જ વર્ણસમૂહમાં જન્મ-અશૌચ અથવા મૃત્યુ-અશૌચ થાય તો બ્રાહ્મણ દસ દિવસે શુદ્ધ થાય છે; ક્ષત્રિય છ દિવસે, વૈશ્ય ત્રણ દિવસે અને શૂદ્ર એક દિવસે શુદ્ધ થાય છે।

Verse 24

एतज्ज्ञेयं सपिण्डानां वक्ष्ये चानौरसादिषु अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च

આ નિયમ સપીંડ સગાંઓ વિષે સમજવો; અને અનૌરસ (જૈવિક ન હોય તેવા) પુત્રો વગેરે વિષે, તેમજ અનૌરસ પુત્રો અને અન્યત્ર ગયેલી પત્નીઓ વિષે પણ હું સમજાવીશ।

Verse 25

परपूर्वासु च स्त्रीषु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते वृथासङ्करजातानां प्रव्रज्यासु च तिष्ठतां

વિવાહથી અન્ય કુળમાં ગયેલી સ્ત્રીઓ માટે ત્રણ રાત્રિમાં શુદ્ધિ નિર્ધારિત છે; તેમજ અયોગ્ય/અવ્યવસ્થિત સંકરથી જન્મેલા અને પ્રવ્રજ્યા (સંન્યાસ) સ્થિતિમાં રહેનારાઓ માટે પણ એ જ ત્રણ રાત્રિની શુદ્ધિ માન્ય છે।

Verse 26

आत्मनस्त्यागिनाञ्चैव निवर्तेतोदकक्रिया मात्रैकया द्विपितरौ भ्रतरावन्यगामिनौ

જે પોતાનો હક/દાવો ત્યાગે છે, તેમના માટે ઉદક-ક્રિયા (જલ-તર્પણ) નિવૃત્ત થાય છે. માત્ર માતા દ્વારા બે પિતૃ (જન્મપિતા અને સાવકા પિતા)ની સેવા થઈ શકે છે; પરંતુ અન્ય કુળમાં ગયેલા ભાઈઓ વર્જ્ય છે।

Verse 27

एकाहः सूतके तत्र मृतके तु द्व्यहो भवेत् सपिण्डानामशौचं हि समानोदकतां वदे

સૂતક (જન્મ-અશૌચ) માં ત્યાં એક દિવસનું અશૌચ; અને મૃતક (મૃત્યુ-અશૌચ) માં બે દિવસનું. સપીંડોના અશૌચને ‘સમાનોદકતા’ (એક જ પિંડોદક-સંબંધ) સુધી માનવામાં આવ્યું છે।

Verse 28

बाले देशान्तरस्थे च पृथक्पिण्डे च संस्थिते सवासा जलमाप्लुत्य सद्य एव विशुद्ध्यति

બાળકના વિષયમાં, પરદેશમાં હોય ત્યારે તથા પૃથક્ પિંડે/અલગ ભાગમાં સ્થિત હોય ત્યારે, વસ્ત્ર સહિત જળમાં સ્નાન કરવાથી તરત જ શુદ્ધ થાય છે।

Verse 29

दशाहेन सपिण्डास्तु शुद्ध्यन्ति प्रेतसूतके त्रिरात्रेण सुकुल्यास्तु स्नानात् शुद्ध्यन्ति गोत्रिणः

પ્રેત-સૂતકજન્ય અશૌચમાં સપિંડ સગાં દસ દિવસે શુદ્ધ થાય છે; સુકુલ્ય સગાં ત્રણ રાત્રિમાં; અને સમાન ગોત્રવાળા સ્નાનથી શુદ્ધ થાય છે।

Verse 30

सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते समानोदकभावस्तु निवर्तेताचतुर्दशात्

પુરુષ વંશમાં સપિંડતા સાતમી પેઢીએ નિવૃત્ત થાય છે; પરંતુ સમાનોદકભાવ (એક જ ઉદકદાન પરંપરા) ચૌદમી પેઢી પછી નિવૃત્ત થાય છે।

Verse 31

जन्मनामस्मृते वैतत् तत्परं गोत्रमुच्यते विगतन्तु विदेशस्थं शृणुयाद्यो ह्य् अनिर्दशं

જન્મનામ સ્મરણ થાય ત્યારે તે મુજબ ગોત્ર જણાવવું. પરંતુ જે વ્યક્તિ ગયો હોય અને પરદેશમાં વસતો હોય, તેના (ગોત્ર વગેરે) વિષે ‘અનિર્દશ’—અર્થાત્ પ્રત્યક્ષ રીતે દર્શાવી ન શકાય એવા—વ્યક્તિ પાસેથી સાંભળી જાણી લેવું।

Verse 32

यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् अतिक्रान्ते दशाहे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्

દશરાત્ર અશૌચનો જેટલો અવશેષ ભાગ હોય, એટલા જ સમય સુધી અશુચિ રહે. પરંતુ દસ દિવસ વીતી ગયા હોય તો માત્ર ત્રણ રાત્રિ અશુચિ રહે છે।

Verse 33

संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्वैवापो विशुद्ध्यति मृतके तु त्र्यहो भवेदिति घ , ङ , ञ च मतके तु तथा भवेदिति झ स्नाता इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च मातुले पक्षिणो रात्रिः शिष्यत्विग्बान्धवेषु च

એક વર્ષ વીતી જાય ત્યારે જળ માત્ર સ્પર્શથી જ શુદ્ધ થાય છે. મૃતક પ્રસંગે ત્રણ દિવસનું અશૌચ થાય છે—એવું ‘ઘ, ઙ, ઞ’ પાઠો કહે છે; અને માતક (માતૃપક્ષના સગાના મૃત્યુ) માં પણ તેમ જ—એવું ‘ઝ’ પાઠ કહે છે. સ્નાન કરવું જોઈએ—એવું ‘ખ, ગ, ઘ, ઙ, છ, જ’ પાઠોમાં વિધાન છે. માતુલ, પક્ષિણ (અંત્યેષ્ટિકર્તા), શિષ્ય, ઋત્વિજ અને બંધુઓ માટે એક રાત્રિનું અશૌચ છે.

Verse 34

मृटे जामातरि प्रेते दैहित्रे भगिनीसुते श्यालके तत्सुते चैव स्नानमात्रं विधीयते

જમાઈના મૃત્યુએ, અથવા દીકરીના પુત્ર, બહેનના પુત્ર, શ્યાલક (સાળો) તથા તેના પુત્રના મૃત્યુએ—શુદ્ધિ માટે માત્ર સ્નાન જ વિધાન છે.

Verse 35

मातामह्यां तथाचार्ये मृते मातामहे त्र्यहं दुर्भिक्षे राष्ट्रसम्पाते आगतायां तथापदि

માતામહીના મૃત્યુએ, તેમજ આચાર્યના મૃત્યુએ, અને માતામહના મૃત્યુએ—ત્રણ દિવસનું (અશૌચ/આચાર) થાય છે. દુર્ભિક્ષ, રાજ્ય પર આપત્તિ, તથા એવી વિપત્તિ આવી પહોંચે ત્યારે પણ એ જ નિયમ છે.

Verse 36

उपसर्गमृतानाञ्च दाहे ब्रह्मविदान्तथा सत्रिव्रति ब्रह्मत्तारिसङ्ग्रामे देशविप्लवे

ઉપસર્ગ (મહામારી) માં મૃત્યુ પામેલાઓના દાહકર્મમાં, તેમજ બ્રહ્મવિદના દાહમાં પણ; સત્રયજ્ઞમાં પ્રવૃત્ત, વ્રતધારી અને બ્રહ્મચારીના પ્રસંગમાં; સ્થાપિત વ્યવસ્થાને ઉથલાવી દે એવા સંગ્રામમાં અને દેશવિપ્લવ/ભૂમિ-આપત્તિમાં પણ (એ જ નિયમ લાગુ પડે છે).

Verse 37

दाने यज्ञे विवाहे च सद्यः शौचं विधीयते विप्रगोनृपहन्तॄणामनुक्तं चात्मघातिनां

દાન, યજ્ઞ અને વિવાહમાં તત્કાળ શૌચ (સદ્યઃ-શુદ્ધિ) વિધાન છે. બ્રાહ્મણ, ગાય અથવા રાજાના હત્યારાઓ માટે, તેમજ આત્મઘાત કરનારાઓ માટે—અહીં નિયમ સ્પષ્ટ રીતે કહેવાયો નથી.

Verse 38

असाध्यव्याधियुक्तस्य स्वाध्याये चाक्षमस्य च प्रायश्चित्तमनुज्ञातमग्नितोयप्रवेशनं

અસાધ્ય રોગથી પીડિત તથા વેદસ્વાધ્યાય કરવા અસમર્થ વ્યક્તિ માટે પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે અગ્નિમાં અથવા જળમાં પ્રવેશ શાસ્ત્રે અનુમોદિત છે।

Verse 39

अपमानात्तथा क्रोधात् स्नेहात्परिभवाद्भयात् उद्बध्य म्रियते नारी पुरुषो वा कथञ्चन

અપમાન, ક્રોધ, આસક્તિ, પરિભવ અને ભયના કારણે સ્ત્રી કે પુરુષ કોઈ રીતે ફાંસો ખાઈ (ગળું દબાવી) મૃત્યુ પામી શકે છે।

Verse 40

आत्मघाती चैकलक्षं वसेत्स नरके शुचौ वृद्धः श्रौतस्मृतेर्लुप्तः परित्यजति यस्त्वसून्

આત્મઘાતી ‘શુચ’ નામના નરકમાં એક લાખ વર્ષ વસે છે. તેમ જ જે વ્યક્તિ વૃદ્ધ હોવા છતાં શ્રૌત‑સ્મૃતિના નિયમોથી ભ્રષ્ટ થઈ પોતાના કૃત્યથી પ્રાણ ત્યજે છે, તે પણ ત્યાં જ જાય છે।

Verse 41

त्रिरात्रं तत्र शाशौचं द्वितीये चास्थिसञ्चयं तृतीये तूदकं कार्यं चतुर्थे श्राद्धमाचरेत्

ત્યાં (દાહ પછી) આશૌચ ત્રણ રાત્રિ રહે છે. બીજા દિવસે અસ્થિ-સંચય કરવો, ત્રીજા દિવસે ઉદક-ક્રિયા કરવી અને ચોથા દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું।

Verse 42

विद्युदग्निहतानाञ्च त्र्यहं शुद्धिः सपिण्डिके पाषण्डाश्रिता भर्तृघ्न्यो नाशौचोदकगाः स्त्रियः

વિદ્યુત્ અથવા અગ્નિથી મૃત્યુ પામેલાના પ્રસંગે સપિંડ સંબંધીઓની શુદ્ધિ ત્રણ દિવસની છે. પાષંડમતનો આશ્રય લેનારી, ભર્તૃઘ્ની, અથવા આશૌચ અને ઉદકદાન ન પાળનારી સ્ત્રીઓને આશૌચ‑ઉદકાદિ નિયમિત ક્રિયાઓનો અધિકાર નથી।

Verse 43

पितृमात्रादिपाते तु आर्द्रवासा ह्य् उपोषितः प्रेते, भगिनीसुत इत्य् अपि इति ट यतिव्रतीति ज अपमानादथेति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च विद्युदादिहतानाञ्च त्र्यहाच्छुद्धिर्विधीयते इति ट अतीतेब्दे प्रकुर्वीत प्रेतकार्यं यथाविधि

પિતા, માતા વગેરેના અવસાન પ્રસંગે આર્દ્ર (ધોયેલું/અસિલાયેલું) વસ્ત્ર ધારણ કરીને ઉપવાસ કરવો; બહેનના પુત્રના અવસાનમાં પણ એ જ નિયમ છે. વીજળી વગેરે કારણે મૃત્યુ પામેલાઓ માટે ત્રણ દિવસ પછી શુદ્ધિ વિધેય છે. એક વર્ષ વીતી જાય તો વિધિ મુજબ પ્રેતકાર્ય કરવું.

Verse 44

यः कश्चित्तु हरेत् प्रेतमसपिण्डं कथञ्चन स्नात्वा स्चेलः स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति

જે કોઈ પણ રીતે પોતાના સપિંડ-સંબંધિ ન હોય એવા પ્રેતદેહને ઉઠાવી લઈ જાય, તે વસ્ત્રসহ સ્નાન કરીને, અગ્નિ સ્પર્શ કરીને અને ઘી પ્રાશન કરીને શુદ્ધ થાય છે.

Verse 45

यद्यन्नमत्ति तेषान्तु दशाहेनैव शुद्ध्यति अनदन्नन्नमह्न्येव न वै तस्मिन् गृहे वसेत्

જો કોઈ તેમના અન્નનું ભોજન કરે, તો તે માત્ર દસ દિવસમાં શુદ્ધ થાય છે. પરંતુ જો તેમના અન્નનું ભોજન ન કરે, તો તે ઘરમાં એક દિવસ પણ ન રહેવું.

Verse 46

अनाथं व्राह्मणं प्रेतं ये वहन्ति द्विजातयः पदे पदे यज्ञफलं शुद्धिः स्यात् स्नानमात्रतः

જે દ્વિજાતિઓ અનાથ (સગાં વિનાના) બ્રાહ્મણના પ્રેતદેહને વહન કરે છે, તેઓ દરેક પગલે યજ્ઞફળ મેળવે છે; અને તેમની શુદ્ધિ માત્ર સ્નાનથી જ થાય છે.

Verse 47

प्रेतीभूतं द्विजः शूद्रमनुगच्छंस्त्र्यहाच्छुचिः मृतस्य बान्धवैः सार्धं कृत्वा च परिदेवनं

પ્રેતભાવ પામેલા શૂદ્રની અંત્યેષ્ટિ-યાત્રાને જે દ્વિજ અનુસરે છે, તે મૃતકના બાંધવો સાથે પરિદેવન (શોકવિલાપ) કરીને ત્રણ દિવસ પછી શુદ્ધ થાય છે.

Verse 48

वर्जयेत्तदहोरात्रं दानश्राद्धादि कामतः शूद्रायाः प्रसवो गेहे शूद्रस्य मरणं तथा

ઘરમાં શૂદ્રા સ્ત્રીનો પ્રસવ થાય અથવા શૂદ્રનું મરણ થાય ત્યારે, તે પૂર્ણ અહોરાત્ર નિયમપૂર્વક દાન, શ્રાદ્ધ વગેરે કર્મો ઇચ્છાથી પણ વર્જ્ય રાખવા જોઈએ।

Verse 49

भाण्डानि तु परित्यज्य त्र्यहाद्भूलेपतः शुचिः न विप्रं स्वेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रेण नाययेत्

દૂષિત વાસણો ત્યજીને, ત્રણ દિવસ પછી જમીન પર માટીનો લેપ કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે. અને પોતાના લોકો હાજર હોય ત્યારે મૃત બ્રાહ્મણને શૂદ્ર દ્વારા લઈ જવું ન જોઈએ।

Verse 50

नयेत् प्रेतं स्नापितञ्च पूजितं कुसुमैर् दहेत् नग्नदेहं दहेन् नैव किञ्चिद्देहं परित्यजेत्

મૃતદેહને સ્નાન કરાવી વિધિપૂર્વક પૂજ્યા પછી, પુષ્પો સાથે દાહ કરવો જોઈએ. નિર્વસ્ત્ર દેહનો દાહ ન કરવો, અને દેહનો કોઈ અંશ પણ છોડી ન દેવો।

Verse 51

गोत्रजस्तु गृहीत्वा तु चितां चारोपयेत्तदा आहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यस्तिभिरग्निभिः

પછી સમાન ગોત્રનો માણસ દેહ લઈને ચિતામાં સ્થાપિત કરે. અને જે આહિતાગ્નિ છે, તે શાસ્ત્રવિધિ મુજબ નિર્ધારિત યજ્ઞાગ્નિઓ દ્વારા દાહ કરાવે।

Verse 52

अनाहिताग्निरेकेन लौकिकेनापरस् तथा अस्मात् त्वमभिजातो ऽसि त्वदयं जायतां पुनः

એક અનાહિતાગ્નિ છે, અને બીજો માત્ર લૌકિક ગૃહાગ્નિ ધારણ કરનાર છે. આમાંથી તું જન્મ્યો છે; અને આ સંતાન તારા પરથી ફરી જન્મ પામે।

Verse 53

असौ स्वर्गाय लोकाय सुखाग्निं प्रददेत्सुतः सकृत्प्रसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण बान्धवाः

તેના સ્વર્ગલોકપ્રાપ્તિ માટે પુત્રે શુભ દાહાગ્નિ અર્પણ કરવી. સગાંવહાલાં નામ અને ગોત્ર ઉચ્ચારી એકવાર ઉદક છાંટે.

Verse 54

दानश्राद्धादिकर्म चेति झ एवं मातामहाचार्यप्रेतानाञ्चोदकक्रिया काम्योदकं सखिप्रेतस्वस्रीयश्वश्रुरर्त्विजां

આ રીતે દાન, શ્રાદ્ધ વગેરે કર્મ કરવાં. તેમ જ માતામહ, આચાર્ય વગેરે પ્રેત માટે ઉદકક્રિયા કરવી. મિત્ર, મિત્રસંબંધિત પ્રેત, બહેનનો પુત્ર, સાસુ તથા ઋત્વિજ માટે કામ્ય-ઉદક પણ કરી શકાય.

Verse 55

अपो नः शोशुचिदयं दशाहञ्च सुतो ऽर्पयेत् ब्राह्मणे दशपिण्डाः स्युः क्षत्रिये द्वादश स्मृताः

પુત્ર ‘અપો નઃ શોશુચિદયમ્’ મંત્રથી ઉદક અર્પણ કરે અને દશાહ-કર્મ પૂર્ણ કરે. બ્રાહ્મણ માટે દસ પિંડ, ક્ષત્રિય માટે બાર સ્મૃત છે.

Verse 56

वैश्ये पञ्चदश प्रोक्ताः शूद्रे त्रिंशत् प्रकीर्तिता पुत्रो वा पुत्रिकान्यो वा पिण्डं दद्याच्च पुत्रवत्

વૈશ્ય માટે પંદર અને શૂદ્ર માટે ત્રીસ (પિંડ-અર્હ) કહ્યા છે. પુત્ર અથવા પુત્રીનો પુત્ર પણ પુત્ર સમાન પિંડ આપે.

Verse 57

विदिश्य निम्बपत्राणि नियतो द्वारि वेश्मनः आचम्य चाग्निमुदकं गोमयं गौरसर्षपान्

નિયમપૂર્વક ઘરના દ્વારે લીમડાના પાન મૂકી આચમન કરવું; પછી શુદ્ધિ-રક્ષણ માટે અગ્નિ, ઉદક, ગોમય અને પીળી રાઈનો પ્રયોગ કરવો.

Verse 58

प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः अक्षरलवणान्नः स्युर् निर्मांसा भूमिशायिनः

વિધિનો સ્પર્શ કરીને તેઓ તે વ્રતમાં પ્રવેશ કરે અને ધીમે ધીમે પથ્થર પર પગ મૂકી ક્રમે આગળ વધે. એક અક્ષરમાત્ર પરિમિત આહાર તથા લવણયુક્ત ભોજન લે, માંસ ત્યાગે અને ભૂમિ પર શયન કરે.

Verse 59

क्रीतलब्धाशनाः स्नाता आदिकर्ता दशाहकृत् अभावे ब्रह्मचारी तु कुर्यात्पिण्डोदकादिकं

સ્નાન કરીને મુખ્ય કર્તા—જેણે જરૂરી અન્નસામગ્રી ખરીદીથી પણ મેળવી હોય—દશાહકૃત (દસ દિવસના) કર્મો કરે. તે ન હોય તો બ્રહ્મચારી પિંડદાન અને ઉદક-તર્પણ વગેરે વિધિપૂર્વક કરે.

Verse 60

यथेदं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते जननेप्येवं स्यान्निपुणां शुद्धिमिच्छतां

જેમ આ શવ-આશૌચ સપિંડ સગાંઓમાં વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત છે, તેમ જ જન્મના પ્રસંગે પણ એ જ રીતે થવું જોઈએ—યોગ્ય શુદ્ધિ ઇચ્છતા વિવેકીજન માટે.

Verse 61

सर्वेषां शावमाशौचं मातापित्रोश् च सूतकं सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः

બધાને શવના કારણે શવ-આશૌચ થાય છે; અને માતા-પિતાને સૂતક (જન્મ-આશૌચ) કહેવાયું છે. પરંતુ સૂતક ખરેખર માતાનું જ; પિતા જળસ્પર્શ/આચમન કરીને શુદ્ધ થાય છે.

Verse 62

पुत्रजन्मदिने श्राद्धं कर्तव्यमिति निश्चितं तदहस्तत्प्रदानार्थं गोहिरण्यादिवाससां

પુત્રજન્મના દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ—એવું નિશ્ચિત છે. અને એ જ દિવસે તત્કાળ દાનાર્થે ગાયો, હિરણ્ય (સોનું) વગેરે તથા વસ્ત્રો આપવાં જોઈએ.

Verse 63

मरणं मरणेनैव सूतकं सूतकेन तु उभयोरपि यत् पूर्वं तेनाशौचेन शुद्ध्यति

મરણથી ઉત્પન્ન અશૌચ મૃતક-અશૌચકાળથી જ દૂર થાય છે અને સૂતક (જન્મ)થી ઉત્પન્ન અશૌચ સૂતક-કાળથી જ. બંને થાય તો જે પહેલું લાગ્યું હોય, તે પૂર્વ અશૌચથી જ શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 64

सूतके मृतकं चेत्स्यान् मृतके त्वथ सूतकं तत्राधिकृत्य मृतकं शौचं कुर्यान्न सूतकं

સૂતક-કાળમાં મૃતક (મરણાશૌચ) થાય, અથવા મૃતક-કાળમાં સૂતક થાય—તો ત્યાં મૃતકને પ્રાધાન્ય આપી મૃતક-શૌચ જ કરવું, સૂતક-શૌચ નહીં.

Verse 65

समानं लघ्वशौचन्तु प्रथमेन समापयेत् असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा

સમાન લઘુ-અશૌચ પ્રથમ નિયમ મુજબ પૂર્ણ કરવું; અને અસમાન હોય તો દ્વિતીય નિયમ મુજબ—ધર્મરાજ (યમ)ના વચન પ્રમાણે.

Verse 66

शावान्तः शाव आयाते पूर्वाशौचेन शुद्ध्यति गुरुणा लघु बाध्येत लघुना नैव तद्गुरु

મૃતક-અશૌચના અંતે ફરી બીજો મરણ થાય તો, પહેલેથી ચાલતા અશૌચથી જ શુદ્ધિ થાય છે. ભારે અશૌચ હલકાં અશૌચને દબાવે છે; પરંતુ હલકાંથી ભારે દબાતું નથી.

Verse 67

मृतके सूतके वापि रात्रिमध्ये ऽन्यदापतेत् तच्छेषेणैव सुद्ध्येरन् रात्रिशेषे द्व्यहाधिकात्

મૃતક અથવા સૂતક અશૌચમાં જો રાત્રિના મધ્યમાં બીજો પ્રસંગ થાય, તો તે જ રાત્રિના બાકી ભાગની ગણતરીથી શુદ્ધિ થાય; અને રાત્રિના અંતિમ ભાગમાં થાય તો બે દિવસ વધારીને શૌચ માનવું.

Verse 68

प्रभाते यद्यशौचं स्याच्छुद्धेरंश् च त्रिभिर्दिनैः उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते

જો પ્રભાતે આશૌચ થાય, તો શુદ્ધિનો એક અંશ ત્રણ દિવસમાં પૂર્ણ થાય; પરંતુ બંને સ્થિતિમાં દસ દિવસ સુધી કુળનું પકાવેલું અન્ન ભોજન ન કરવું।

Verse 69

दानादि निनिवर्तेत कुलस्यान्नं न भुज्यते अज्ञाते पातकं नाद्ये भोक्तुरेकमहो ऽन्यथा

દાન વગેરે કાર્યોમાંથી નિવૃત્ત રહેવું અને તે કુળનું અન્ન ન ખાવું. જો (દોષ) અજાણ હોય તો ભોજનમાં પાપ નથી; નહીંતર પાપ માત્ર ભોજન કરનારને જ લાગે છે।