Adhyaya 161

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वानप्रस्थाश्रमो नाम षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः यतिधर्मः पुष्कर उवाच यतिर्धर्मं प्रवक्ष्यामि ज्ञानमोक्षादिदर्शकं चतुर्धमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिवर्जयेत्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘વાનપ્રસ્થાશ્રમ’ નામનો એકસો સાઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકસો એકસઠમો અધ્યાય—‘યતિધર્મ’ આરંભે છે. પુષ્કર બોલ્યા—હું યતિનો ધર્મ કહું છું, જે જ્ઞાન, મોક્ષ વગેરેનું દર્શન કરાવે છે. આયુષ્યનો ચોથો ભાગ પ્રાપ્ત થતાં સંગ અને આસક્તિનો પરિત્યાગ કરવો જોઈએ।

Verse 2

यदह्नि विरजेद्धीरस्तदह्नि च परिव्रजेत् प्रजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्वदेवसदक्षिणां

જે દિવસે ધીર પુરુષ વૈરાગ્ય પામે, એ જ દિવસે તે પરિભ્રાજક બની પ્રસ્થાન કરે; પ્રાજાપત્ય ઇષ્ટિનું આયોજન કરીને, સર્વ દેવોના નામે દક્ષિણાસહિત વિધિપૂર્વક તેને પૂર્ણ કરીને।

Verse 3

आत्मन्यग्नीन् समारोप्य प्रव्रजेद्ब्राह्मणो गृहात् दृष्ट्वावश्यमिति ङ तपश्चोग्रं वने चरेदिति ङ भजेद्दिशमजिम्हग इति ङ सङ्गान् परित्यजेदिति ङ विरजेद्वापि तदह्नि इति ङ एक एव चरेन्नित्यं ग्रासमन्नाथमाश्रयेत्

અગ્નિઓને પોતાના અંતરમાં સ્થાપિત કરીને બ્રાહ્મણ ગૃહમાંથી પ્રવ્રજિત થાય. અનિત્યતા અને મૃત્યુની અનિવાર્યતા જોઈને તે વનમાં રહી ઘોર તપ કરે; વાંકાપણું છોડીને સીધી દિશાનો આશ્રય લે; સર્વ સંગ અને આસક્તિનો પરિત્યાગ કરે; અને એ જ દિવસથી વૈરાગ્ય તથા શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે. તે નિત્ય એકલો જ વિહરે અને માત્ર એક ગ્રાસ અન્નથી જીવન ચલાવે—અપરિગ્રહભાવથી પ્રાપ્ત થયેલા આહાર પર જ નિર્ભર રહે।

Verse 4

उपेक्षको ऽसिञ्चयिको मुनिर्ज्ञानसमन्वितः कपालं वृक्षमूलञ्च कुचेलमसहायाता

તે સંસારવિષયોમાં ઉપેક્ષક, સંગ્રહ ન કરનાર અને સાચા જ્ઞાનથી યુક્ત મુનિ હોય; કપાલપાત્ર ધારણ કરે, વૃક્ષમૂળે વસે, ફાટેલા વસ્ત્રો પહેરે અને કોઈ પર આધાર રાખ્યા વિના વિચરે।

Verse 5

समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणं नाभिनन्देन मरणं नाभिनन्देत जीवनं

સર્વ વિષયોમાં સમતા—આ મુક્ત પુરુષનું લક્ષણ છે; તે ન મૃત્યુનું અભિનંદન કરે, ન જીવનનું।

Verse 6

कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत्

તે માત્ર યોગ્ય સમયની જ પ્રતીક્ષા કરે, જેમ ભૃત્ય આદેશની પ્રતીક્ષા કરે; નજરથી તપાસીને (દૃષ્ટિથી શુદ્ધ) સ્થાને પગ મૂકે અને કપડાથી ગાળેલું પાણી પીવે।

Verse 7

सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् अलावुदारुपत्राणि मृण्मयं वैष्णवं यतेः

યતિએ સત્યથી શુદ્ધ વાણી બોલવી અને મનથી શુદ્ધ આચરણ કરવું; વૈષ્ણવ યતિ માટે તુંબડી, લાકડું, પાંદડાં તથા માટીના પાત્રો જ યોગ્ય છે।

Verse 8

विधूमे न्यस्तमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश् चरेत्

યતિએ નિત્ય ભિક્ષા માટે ત્યારે જ જવું જોઈએ જ્યારે ઘરમાં ધુમાડો ન રહે (રસોઈ પૂરી), મુસળ મૂકી દીધું હોય, અંગારા ઠંડા થઈ ગયા હોય, લોકો ભોજન કરી ચૂક્યા હોય અને વાસણોની ખણખણાટ બંધ થઈ ગઈ હોય।

Verse 9

मधूकरमसङ्क्लिप्तं प्राक्प्रणीतमयाचितं तात्कालिकञ्चोपपन्नं भैक्षं पञ्चविधं स्मृतं

ભૈક્ષ (ભિક્ષા) પાંચવિધ સ્મૃત છે—મધૂકરવત્, અસંક્લિષ્ટ (અસંચિત), પ્રાક્પ્રણીત, અયાચિત, તથા તાત્કાલિક અને ઉપપન્ન (યોગ્ય સમયે યોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત)।

Verse 10

पाणिपात्री भवेद्वापि पात्रे पात्रात् समाचरेत् अवेक्षेत गतिं नॄणां कर्मदोषसमुद्भवां

હાથ જ પાત્ર બનવું પડે તોય પાત્ર (યોગ્ય) પ્રત્યે યથોચિત આચરણ કરવું. મનુષ્યોની ગતિ તેમના કર્મદોષોથી ઉત્પન્ન થાય છે—એવું વિચારવું।

Verse 11

शुद्धभावश् चरेद्भर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणं

શુદ્ધ ભાવથી ધર્મનું આચરણ કરવું; જ્યાં ત્યાં રહેતાં પણ આશ્રમધર્મમાં રત રહેવું. સર્વ ભૂતો પ્રત્યે સમભાવ રાખવો; માત્ર બાહ્ય લિંગ ધર્મનું કારણ નથી।

Verse 12

फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकं न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति

કટક વૃક્ષનું ફળ જળને સ્વચ્છ કરનારું છે, છતાં માત્ર તેનું નામ લેવાથી જ પાણી પ્રસન્ન થતું નથી।

Verse 13

वृक्षमूलानि ख , घ , छ , झ च वृक्षमूलादि इति ट एतच्छुद्धस्येति ङ जीवितमिति ख , घ , ङ , छ , ज च अजिह्मः पण्डकः पङ्गुरन्धो बधिर एव च सद्भिश् च मुच्यते मद्भिरज्ञानात् संसृतो द्विजः

‘વૃક્ષમૂલાનિ’—ખ, ઘ, છ, ઝ પાઠોમાં; ‘વૃક્ષમૂલાદિ’—ટ પાઠમાં; ‘એતચ્છુદ્ધસ્ય’—ઙ પાઠમાં; અને ‘જીવિતમિતિ’—ખ, ઘ, ઙ, છ, જ પાઠોમાં. અજ્ઞાનથી સંસારમાં ફસાયેલ દ્વિજ—અજિહ્મ હોય કે પંડક, લંગડો, અંધો અથવા બહેરો—સદ્ભિઃ (સત્સંગ/શુદ્ધિ-માર્ગદર્શનથી) મુક્ત થાય છે।

Verse 14

अह्नि रात्र्याञ्च यान् जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत्

દિવસે કે રાત્રે યતિ અજાણતાં જે જીવને હાનિ કરે, તે દોષની શુદ્ધિ માટે સ્નાન કરીને છ પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ।

Verse 15

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनं चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः

આ શરીર હાડકાંનો સ્તંભ છે, સ્નાયુઓથી બંધાયેલું, માંસ અને લોહીથી લિપ્ત, ચામડીથી આવૃત, દુર્ગંધયુક્ત અને મૂત્ર-પુરીષથી ભરેલું છે।

Verse 16

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरं रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमन्त्यजेत्

જરા અને શોકથી વ્યાપ્ત, રોગોનું આશ્રય, પીડિત, રજસ્વલા-દોષયુક્ત, અનિત્ય અને જીવોનાં નિવાસરૂપ આ દેહનો ત્યાગ કરવો જોઈએ।

Verse 17

धृतिः क्षमा दमो ऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ह्रीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणं

ધૃતિ, ક્ષમા, દમ (સંયમ), અસ્તેય, શૌચ, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, હ્રી, વિદ્યા, સત્ય અને અક્રોધ—આ દસ ધર્મના લક્ષણો છે।

Verse 18

चतुर्विधं भैक्षवस्तु कुटीरकवहूदके हंसः परमहंसश् च यो यः पश्चात् स उत्तमः

ભિક્ષુજીવન ચાર પ્રકારનું છે—કુટીરક, બહુદક, હંસ અને પરમહંસ; તેમાં ક્રમમાં જે પછી આવે તે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે।

Verse 19

एकदण्डी त्रिदण्डी वा योगी मुच्यते बन्धनात् अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

એકદંડી હોય કે ત્રિદંડી—યોગી અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહના આચરણથી બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 20

यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं सन्तोषणन्तपः स्वाध्यायेश्वरपूजा च पद्मकाद्यासनं यतेः

પાંચ યમો અને પછી નિયમો—શૌચ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વરપૂજા; તેમજ પદ્મક વગેરે આસનો—આ બધું યતિ (સંન્યાસી)એ પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 21

प्राणायामस्तु द्विविधः स गर्भो ऽगर्भ एव च जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः

પ્રાણાયામ બે પ્રકારનો છે—ગર્ભ (બીજসহિત) અને અગર્ભ (બીજરહિત). જપ અને ધ્યાનથી યુક્ત હોય તે ‘ગર્ભ’; તેના વિરુદ્ધ ‘અગર્ભ’ કહેવાય.

Verse 22

प्रत्येकं त्रिविधं सोपि पूरकुम्भकरेचकैः पूरणात् पूरको वायोर् निश् चलत्वाच्च कुम्भकः

પ્રત્યેક (પ્રાણાયામ) ત્રિવિધ છે—પૂરક, કુંભક અને રેચક. શ્વાસથી ભરવાથી ‘પૂરક’; વાયુ નિશ્ચલ થવાથી ‘કુંભક’ કહેવાય.

Verse 23

समाचरेदिति ख , छ च दयास्तेयमिति ङ त्रिदण्डी चेति ङ पद्मकाद्यासनं महत् इति ट रेचनाद्रेचकः प्रोक्तो मात्राभेदेन च त्रिधा द्वादशात्तु चतुर्विंशः षट्त्रिंशन्मात्रिको ऽपरः

ખ/છ પાઠમાં ‘સમાચરેત્’—અર્થાત્ આનું આચરણ કરવું જોઈએ; ઙ પાઠમાં ‘દયા’ અને ‘અસ્તેય’ તથા ‘ત્રિદંડી’નો નિર્દેશ છે; ટ પાઠમાં ‘પદ્મકાદિ મહાન આસન’ કહેવાયું છે. ‘રેચન’ (નિષ્કાસન) પરથી ‘રેચક’ શબ્દ વ્યાખ્યાયિત થાય છે. માત્રાભેદે તે ત્રિવિધ—દ્વાદશમાત્રા, ચતુર્વિંશમાત્રા અને અન્ય ષટ્ત્રિંશમાત્રા।

Verse 24

तालो लघ्वक्षरो मात्रा प्रणवादि चरेच्छनैः प्रत्याहारो जापकानां ध्यानमीश्वरचिन्तनं

તાલ, લઘ્વક્ષર અને માત્રા—પ્રણવ (ૐ) થી આરંભ કરીને—ધીરે ધીરે અભ્યાસ કરવાં. જપ કરનારાઓ માટે પ્રત્યાહાર ઇન્દ્રિય-નિવૃત્તિ છે અને ધ્યાન ઈશ્વરચિંતન છે.

Verse 25

मनोधृतिर्धारणा स्यात् समाधिर्ब्रह्मणि स्थितिः अयमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं

મનની સ્થિરતા ધારાṇa કહેવાય; સમાધિ એટલે બ્રહ્મમાં સ્થિત થવું. આ આત્મા પરમ બ્રહ્મ છે—સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત.

Verse 26

विज्ञानमानन्दं ब्रह्म तत्त्वमस्यअहमस्मि तत् परम् ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ॐ

બ્રહ્મ વિજ્ઞાન (ચૈતન્ય) અને આનંદ છે. ‘તત્ત્વમસિ’—તું એ જ છે; ‘અહમસ્મિ તત્’—હું એ જ છું. એ જ પરમ બ્રહ્મ, જ્યોતિસ્વરૂપ આત્મા, વાસુદેવ; (એની અનુભૂતિથી) મુક્તિ. ૐ।

Verse 27

देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरोयकं

બ્રહ્મ દેહ, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, પ્રાણ અને અહંકારથી રહિત છે; જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ વગેરેમાંથી મુક્ત—એ જ તુરીય (ચોથી અવસ્થા) છે.

Verse 28

नित्यशुद्धबुद्धयुक्तसत्यमानन्दमद्वयं अहं ब्रह्म परं ज्योतिरक्षरं सर्वगं हरिः

હું બ્રહ્મ છું—નિત્ય શુદ્ધ, બુદ્ધિયુક્ત (ચૈતન્યસ્વરૂપ), સત્ય, આનંદમય અને અદ્વૈત; પરમ જ્યોતિ, અક્ષર, સર્વવ્યાપી હરિ.

Verse 29

सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ सर्वारम्भपरित्यागी समदुःखसुखं क्षमी

એ જ આદિત્ય-પુરુષ છે; એ જ હું છું—અખંડ, ઓં. (એ/હું) સર્વ નવા આરંભોનો પરિત્યાગ કરનાર, દુઃખ-સુખમાં સમભાવ રાખનાર અને ક્ષમાશીલ છે.

Verse 30

भावशुद्धश् च ब्रह्माण्डं भित्त्वा ब्रह्म भवेन्नरः आषढ्यां पौर्णमास्याञ्च चातुर्मास्यं व्रतञ्चरेत्

ભાવશુદ્ધિ યુક્ત મનુષ્ય બ્રહ્માંડને ભેદીને (અતિક્રમીને) બ્રહ્મરૂપ બને છે. આષાઢ પૂર્ણિમાએ તેને ચાતુર્માસ્ય વ્રત આરંભવું જોઈએ.

Verse 31

ततो ज्रजेत् नवम्यादौ ह्य् ऋतुसन्धिषु वापयेत् प्रायश्चित्तं यतीनाञ्च ध्यानं वायुयमस् तथा

ત્યારબાદ નવમીથી આરંભ કરીને નિર્ધારિત અનુશાસન કરવું; ઋતુસંધિઓમાં પણ તેમ જ કરવું. આ યતિઓનું પ્રાયશ્ચિત્ત છે, તથા ધ્યાન—વાયુ અને યમના (ચિંતન) સહીત.