Adhyaya 159

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्रावाद्यशौचं नाम अष्टपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथैकोनषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः असंस्कृतादिशौचं पुष्कर उवाच संस्कृतस्यासंस्कृतस्य स्वर्गो मोक्षो हरिम्मृतेः अस्थ्नाङ्गङ्गाम्भसि क्षेपात् प्रेतस्याभ्युदयो भवेत्

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘સ્રાવાદ્યાશૌચ’ નામનો એકસો અઠ્ઠાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ‘અસંસ્કૃતાદિશૌચ’ નામનો એકસો ઓગણસાઠમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. પુષ્કર બોલ્યા—સંસ્કૃત અને અસંસ્કૃત, બન્નેને મૃત્યુ સમયે હરિ-સ્મરણથી સ્વર્ગ તથા મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે; અને અસ્થિઓને ગંગાજળમાં ક્ષેપ કરવાથી પ્રેતનો અભ્યুদય થાય છે।

Verse 2

आपात इति ख , छ च अननेप्येवमेवं स्यादित्यादिः, भोक्तुरेकमहोन्यथेत्यन्तः पाठः घ , झ , ञ पुस्तकत्रयेषु नास्ति गङ्गातोये नरस्यास्थि यावत्तावद्दिवि स्थतिः आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया

પાઠાંતર-ટીકા: ખ અને છ પાંડુલિપિઓમાં પાઠ ‘આપાત…’ થી શરૂ થાય છે. ‘અનનેપ્યેવમેવં સ્યાદ…’ ભાગ તથા અંતનો ‘ભોક્તુરેકમહોऽન્યથા’ પાઠ ઘ, ઝ, ઞ—આ ત્રણ પાંડુલિપિઓમાં નથી. — શ્લોક: ગંગાજળમાં મનુષ્યની અસ્થિ જેટલો સમય રહે, એટલો સમય તે સ્વર્ગમાં સ્થિત રહે છે. આત્મત્યાગ કરનારાઓ (આત્મહત્યા) તથા પતિતો માટે તેવી ક્રિયા (અંત્યેષ્ટિ વગેરે) વિહિત નથી।

Verse 3

तेषामपि तथा गाङ्गे तोये ऽस्थ्नां पतनं हितं तेषां दत्तं जलं चान्नं गगने तत् प्रलीयते

તેમના માટે પણ ગંગાજળમાં અસ્થિઓનું ક્ષેપ કરવું હિતકારી છે; અને તેમના નિમિત્તે આપેલું જળ તથા અન્ન (આ રીતે ન થાય તો) આકાશમાં વિલીન થઈ નિષ્ફળ બને છે।

Verse 4

अनुग्रहेण महता प्रेतस्य पतितस्य च नारायणबलिः कार्यस्तेनानुग्रहमश्नुते

મહાન કરુણાથી પ્રેત તથા પતિત માટે પણ નારાયણ-બલિ કરવી જોઈએ; તે કર્મથી દિવ્ય અનુગ્રહ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 5

अक्षयः पुण्डरीकाक्षस्तत्र दत्तं न नश्यति पतनात्रायते यस्मात् तस्मात् पात्रं जनार्दनः

પુંડરીકાક્ષ (વિષ્ણુ) અક્ષય છે; ત્યાં આપેલું દાન નાશ પામતું નથી. જે પતનથી બચાવે છે, તેથી જનાર્દન જ પરમ પાત્ર છે.

Verse 6

पततां भुक्तिमुक्त्यादिप्रद एको हरिर्ध्रुवं दृष्ट्वा लोकान् म्रियमाणान् सहायं धर्ममाचरेत्

પતન પામનારને ભોગ, મુક્તિ વગેરે આપનાર નિશ્ચયે એકમાત્ર હરિ છે. લોકોને નશ્વર જોઈ, સહાયક રૂપે ધર્મનું આચરણ કરવું જોઈએ.

Verse 7

मृतो ऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतं जायावर्जं हि सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते

મૃત થયેલો બંધુ પણ મૃત પુરુષને અનુસરવા સમર્થ નથી. પત્ની સિવાય સૌનો યામ્ય પંથ (યમમાર્ગ) અલગ પડી જાય છે.

Verse 8

धर्म एको व्रजत्येनं यत्र क्वचन गामिनं श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकं

જ્યાં ક્યાંય જનાર મનુષ્યને માત્ર ધર્મ જ સાથ આપે છે. તેથી કાલનું કાર્ય આજે કરવું, અને બપોર પછીનું કાર્ય સવારમાં જ કરવું.

Verse 9

न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतः वास्य न वा कृतं क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्रगतमानसं

મૃત્યુ રાહ નથી જુએ—કામ પૂરાં થયા હોય કે ન થયા હોય. ખેતર, બજાર અને ઘર પ્રત્યે આસક્ત અને મન અન્યત્ર ભટકતું હોય એવા મનુષ્યને તે લઈ જાય છે.

Verse 10

वृकीवीरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति न कालस्य प्रियः कश्चिद् द्वेष्यश्चास्य न विद्यते

(વૃકીવીરણ સુધી) પહોંચ્યા પછી પણ મૃત્યુ તેને ઉઠાવી લઈ જાય છે. કાળને કોઈ પ્રિય નથી અને કોઈ દ્વેષ્ય પણ નથી.

Verse 11

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरिते जनं नाप्राप्तकालो म्रियते बिद्धः शरशतैर् अपि

જ્યારે આયુષ્યને ધારણ કરાવતું કર્મ ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે કાળ બળપૂર્વક મનુષ્યને હરી લે છે. પરંતુ જેના માટે નિર્ધારિત સમય આવ્યો નથી, તે સૈકડો બાણોથી વિંધાયેલો હોવા છતાં મરતો નથી.

Verse 12

कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति पन्था विभज्यते इति ग धर्म एवेति ज औषधानि न मन्त्राद्यास्त्रायन्ते मृत्युनान्वितं

કુશના અગ્રથી માત્ર સ્પર્શ થયો હોય તોય જેના માટે કાળ આવી પહોંચ્યો છે તે જીવતો નથી. કહેવામાં આવ્યું છે—‘માર્ગ વિભાજિત થાય છે’ (અર્થાત જીવનગતિ નિશ્ચિત છે); ખરેખર રક્ષણ ધર્મ જ કરે છે. મૃત્યુથી સંયુક્તને ઔષધો કે મંત્રાદિ બચાવી શકતા નથી.

Verse 13

वत्सवत् प्राकृतं कर्म कर्तारं विन्दति ध्रुवं अव्यक्तादि व्यक्तमध्यमव्यक्तनिधनं जगत्

પ્રાકૃત કર્મ વાછરડાંની જેમ નિશ્ચિતપણે પોતાના કર્તાને શોધી લે છે. જગત અવ્યક્તથી આરંભે છે, મધ્યમાં વ્યક્તરૂપે રહે છે અને અંતે ફરી અવ્યક્તમાં લય પામે છે.

Verse 14

कौमारादि यथा देहे तथा देहान्तरागमः नवमन्यद्यथा वस्त्रं गृह्णात्येवं शरीरिकं

જેમ આ જ દેહમાં કૌમાર્ય વગેરે અવસ્થાઓ બદલાય છે, તેમ જ બીજા દેહમાં પ્રવેશ થાય છે; અને જેમ મનુષ્ય નવું, ભિન્ન વસ્ત્ર ધારણ કરે છે, તેમ દેહધારી બીજો દેહ ગ્રહણ કરે છે।

Verse 15

देही नित्यमबध्यो ऽयं यतः शोकं ततस्त्यजेत्

દેહધારી આત્મા સદૈવ અબંધ છે; તેથી શોકનો ત્યાગ કરવો જોઈએ।