Adhyaya 163

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे धर्मशास्त्रं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ठ्यधिकशततमो ऽध्यायः श्राद्धकल्पकथनं पुष्कर उवाच श्राद्धकल्पं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु निमन्त्र्य विप्रान् पूर्वेद्युः स्वागतेनापराह्णतः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ધર્મશાસ્ત્ર’ નામનો એકસો બાસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકસો ત્રેસઠમો અધ્યાય—‘શ્રાદ્ધકલ્પનું વર્ણન’ શરૂ થાય છે. પુષ્કર બોલ્યા—ભોગ અને મોક્ષ બંને આપનાર શ્રાદ્ધવિધિ હું કહું છું; સાંભળો. પૂર્વદિવસે બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરીને, અપારાહ્ને યોગ્ય સ્વાગતથી તેમનો સત્કાર કરવો જોઈએ.

Verse 2

प्राच्योपवेशयेत् पीठे युग्मान्दैवे ऽथ पित्रके अयुग्मान् प्राङ्मुखान्दैवे त्रीन् पैत्रे चैकमेव वा

પૂર્વ દિશામાં પીઠ/આસન ગોઠવીને (બ્રાહ્મણોને) બેસાડવા. દેવકાર્યમાં સમ સંખ્યામાં અને પિતૃકાર્યમાં વિસમ સંખ્યામાં બેસાડવા. દેવાર્પણમાં તેઓ પૂર્વમુખ રહે; પિતૃઅર્પણમાં ત્રણ બ્રાહ્મણો અથવા માત્ર એકને પણ બેસાડી શકાય.

Verse 3

मातामहानामप्येवन्तन्त्रं वा वैश्यदेविकं प्राणिप्रक्षालनं दत्त्वा विष्टरार्थं कुशानपि

માતામહો (નાના વગેરે) માટે પણ એ જ રીતે તે જ તંત્ર—વૈશ્વદેવિક વિધિ—કરવી જોઈએ. ‘પ્રાણિ-પ્રક્ષાલન’ આપી, અને વિષ્તર (આસન) માટે કુશ ઘાસ પણ ગોઠવવી જોઈએ.

Verse 4

आवाहयेदनुज्ञातो विश्वे देवास इत्य् ऋचा यवैरन्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके

અનુજ્ઞા પ્રાપ્ત કર્યા પછી ‘વિશ્વે દેવાસઃ…’ થી આરંભ થતી ઋચા દ્વારા દેવતાઓનું આવાહન કરવું. ત્યારબાદ પવિત્ર (કુશવલય) યુક્ત પાત્રમાં જવના દાણા ચારે તરફ છાંટવા.

Verse 5

शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोसीति यवांस् तथा यादिव्या इतिमन्त्रेण हस्ते ह्य् अर्घं विनिक्षिपेत्

‘શન્નો દેવ્યા’ મંત્ર ઉચ્ચારી દૂધ અર્પણમાં નાખવું; ‘યવોऽસિ’ મંત્રથી તેમ જ જવ ઉમેરવું. પછી ‘યા દિવ્યા’ મંત્રથી અર્ઘ્ય હાથમાં સ્થાપિત કરવું.

Verse 6

दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं प्रदीपकं अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणं

જળ, સુગંધ, માળા, ધૂપદાન અને દીપ અર્પણ કર્યા પછી, યજ્ઞોપવીતને અપસવ્ય કરીને પિતૃઓ માટે અપ્રદક્ષિણ પરિક્રમા કરવી (તેમને ડાબી બાજુ રાખીને).

Verse 7

द्विगुणांस्तु कुशान् कृत्वा ह्य् उशन्तस्त्वेत्यृचा पितॄन् आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायान्तु नस्ततः

કુશને દ્વિગુણ કરીને ‘ઉશંતસ્ત્વા…’ ઋચા દ્વારા પિતૃઓનું આવાહન કરવું. પછી તેમની અનુજ્ઞા મેળવી ‘આયાંતુ નઃ તતઃ’ મંત્રનો જપ કરવો.

Verse 8

यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादर्घ्यादि पूर्ववत् दत्त्वार्घ्यं संश्रवान् शेषान् पात्रे कृत्वा विधानतः

જવથી કરવાના અર્પણો તલથી તૈયાર કરવા. અર્ઘ્ય વગેરે ક્રિયા પૂર્વવત્ કરવી. અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યા પછી સંશ્રવ સહિત બાકી રહેલું વિધાન મુજબ પાત્રમાં એકત્ર કરવું.

Verse 9

पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः अग्नौ करिष्य आदाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतं

“તમે પિતૃઓનું આસન છો” એમ કહી તે પાત્રને ઊંધું કરીને જમીન પર મૂકે છે. પછી અગ્નિમાં આહુતિ આપવા ઇચ્છીને ઘીથી સ્નિગ્ધ અન્ન ઉઠાવી વિધિપૂર્વક અનુજ્ઞા/સ્વીકાર પૂછે છે.

Verse 10

कुरुष्वेति ह्य् अनुज्ञातो हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत् हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः

“કરો” એવી અનુજ્ઞા મળ્યા પછી, પિતૃયજ્ઞની રીત પ્રમાણે અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરીને, એકાગ્ર મનથી હુતશેષને પાત્રોમાં વહેંચી આપવો.

Verse 11

यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषतः दत्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणं

યથાશક્તિ પ્રાપ્ત પાત્રોમાં—વિશેષ કરીને ચાંદીના પાત્રોમાં—અન્ન મૂકી “આ પૃથ્વીનું પાત્ર છે” એવા મંત્રથી પાત્રાભિમંત્રણ (સંસ્કાર) કરવો.

Verse 12

कृत्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् सव्याहृतिकां गायत्रीं मधुवाता इति त्यचं

“આ જ વિષ્ણુ છે” એમ ઉચ્ચારી અન્ન પર દ્વિજનો અંગૂઠો મૂકવો. પછી વ્યાહૃતિઓ સહિત ગાયત્રી તથા “મધુવાતા…”થી શરૂ થતી ઋચાનું પણ અભિમંત્રણાર્થે જપ કરવો.

Verse 13

जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्ते ऽपि वाग्यताः अन्नमिष्टं हविष्यञ्च दद्याज्जप्त्वा पवित्रकं

જપ કરીને અનુકૂળ હોય તેમ બોલી શકાય; તેઓ પણ વાણી-સંયમ રાખીને ભોજન કરે. પછી ફરી જપ કરીને ઇચ્છિત અન્ન અને હવિષ્યયોગ્ય હવિ પવિત્રક સાથે આપવું.

Verse 14

अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेषं चैवान्नमस्य च तदन्नं विकिरेद् भूमौ दद्याच्चापः सकृत् सकृत्

અન્ન ગ્રહણ કરીને તૃપ્ત થયા પછી, તે અન્નનો શેષ ભાગ અલગ રાખવો. તે શેષ અન્ન ભૂમિ પર વિખેરવો અને જળનું અર્પણ વારંવાર કરવું.

Verse 15

सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् प्रदद्यात् पितृयज्ञवत्

સમસ્ત તૈયાર અન્ન તિલ સાથે લઈને, દક્ષિણમુખ થઈ, ઉચ્છિષ્ટની નજીક પિંડો પિતૃયજ્ઞની વિધિ પ્રમાણે અર્પણ કરવા જોઈએ.

Verse 16

मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः स्वस्ति वाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च

એ જ રીતે માતામહો માટે પણ આચમનનું જળ અર્પણ કરવું. પછી સ્વસ્તિવાચન કરવું અને ત્યારબાદ ‘અક્ષય્યોદક’ નામની અક્ષય જળાહુતિ કરવી.

Verse 17

दत्वा तु दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत् वाच्यतामित्यनुज्ञातः स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतां

શક્તિ મુજબ દક્ષિણા આપી ‘સ્વધા’કાર ઉચ્ચારવો. ‘વાચ્યતામ્’ એવી અનુમતિ મળ્યા પછી પોતાના પિતૃઓ માટે ‘સ્વધા’ કહેવું.

Verse 18

मातामहानामित्यादिः, स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतामित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति कुर्युरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चेत्ततो जलं प्रीयन्तामिति वा दैवं विश्वे देवा जलं ददेत्

‘માતામહાનામ્… સ્વપિતૃભ્યઃ સ્વધોચ્યતામ્’ સુધીનો પાઠ ઝ-પુસ્તકમાં નથી. ‘કુર્યુરસ્તુ સ્વધે’ કહેવાયા પછી ભૂમિ પર જળ ઢોળવું; અથવા ‘પ્રીયંતામ્’ કહેવું. અથવા દૈવ અર્પણરૂપે વિશ્વેદેવોને જળ આપવું.

Verse 19

दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो स्त्विति

અમારા દાતાઓ વધે; વેદવિદ્યા અને અમારી સંતતિ પણ ફલે-ફૂલે. અમારી શ્રદ્ધા કદી દૂર ન જાય, અને દાન આપવા માટે અમારી પાસે હંમેશાં બહુ હોય—એવી પ્રાર્થના કરવી.

Verse 20

इत्युक्त्वा तु प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत् वाजे वाज इति प्रीतपितृपूर्वं विसर्जनं

આ પ્રિય વચનો કહીને નમસ્કાર કરી પછી વિધિપૂર્વક વિસર્જન કરવું. ‘વાજે વાજ’ મંત્રથી પહેલાં તૃપ્ત પિતૃઓનું વિસર્જન થાય છે.

Verse 21

यस्मिंस्तु संश्रवाः पूर्वमर्घपात्रे निपातिताः पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत्

જ્યારે પહેલાં સંશ્રવાઃ (અવશેષ/અતિરિક્ત અર્પણ) અર્ઘ્યપાત્રમાં નાખવામાં આવે, ત્યારે પિતૃપાત્રને ઉત્તાન કરીને (સમાપન સ્થિતિમાં મૂકી) વિપ્રોનું વિસર્જન કરવું.

Verse 22

प्रदक्षिणमनुब्रज्य भक्त्वा तु पितृसेवितं ब्रह्मचारी भवेत्तान्तु रजनीं ब्राह्मणैः सह

તેમની પાછળ પ્રદક્ષિણા કરીને, પિતૃસેવામાં અર્પિત ભોજન ગ્રહણ કરીને, તે બ્રહ્મચર્ય-નિયમમાં રહે; અને તે રાત્રિ બ્રાહ્મણો સાથે નિવાસ કરે.

Verse 23

एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन् यजेत दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान् यवैः क्रिया

આ રીતે પ્રદક્ષિણા કરીને, વૃદ્ધોના વિધિમાં નાન્દીમુખ પિતૃઓનું પૂજન કરવું. દહીં અને કર્કંધુ (બોર) મિશ્રિત પિંડ અર્પણ કરવા; અને ક્રિયા યવ (જૌ) વડે કરવી.

Verse 24

एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकं आवाहनाग्नौकरणरहितं ह्य् अपसव्यवत्

એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ દેવતાઓને અર્પણ વિના કરવામાં આવે છે; તેમાં એક જ અર્ઘ્ય અને એક જ પવિત્ર (કુશ-વલય) હોય છે, ‘આવાહન-અગ્નિ’ વિધિ રહિત છે, અને અપસવ્ય રીતે (યજ્ઞોપવીત જમણી તરફ) કરવું।

Verse 25

उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने पितृविसर्जने अभिरम्यतामिति वदेद् ब्रूयुस्ते ऽभिरताः स्म ह

પિતૃ-વિસર્જન સમયે ‘અક્ષય્ય-સ્થાને’ ‘ઉપતિષ્ઠતામ્’ (હવે ઊઠો/પ્રસ્થાન કરો) કહેવું; પછી ‘અભિરમ્યતામ્’ (પોતાના ધામમાં આનંદ કરો) કહેવું; તેઓ પ્રસન્ન થઈ તેમ જ પ્રતિઉત્તર આપે છે।

Verse 26

गन्धोदकतिलैर् युक्तं कुर्यात् पात्रचतुष्टयं अर्घार्थपितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत्

સુગંધિત જળ અને તલથી યુક્ત ચાર પાત્રો તૈયાર કરવા; અને પ્રેત-પાત્રમાંથી અર્ઘ્ય તથા પિતૃ-પાત્રોમાં (થોડો ભાગ) ઢોળવો।

Verse 27

ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत् एतत् सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्तिया सह

‘યે સમાનાઃ…’થી શરૂ થતા બે મંત્રો સાથે બાકી ક્રિયાઓ પૂર્વવત્ કરવી. આ જ સપિંડિકરણ વિધિ—અર્થાત્ પત્ની સાથે કરવાનું એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ।

Verse 28

अर्वाक्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद् भवेत् पितृपूर्वं विसर्जयेदिति ख , छ , झ च स्त्र्या अपीति ख , छ च तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात् संवत्सरं द्विजे

જેનું સપિંડિકરણ વર્ષ પૂર્ણ થવા પહેલાં થાય, તેણે પહેલાં પિતૃઓનું વિસર્જન કરવું—એવું ખ, છ, ઝ પાઠોમાં કહેવાયું છે. સ્ત્રીના વિષયમાં પણ—એવું ખ અને છ પાઠોમાં છે. તે વ્યક્તિ માટે પણ એક વર્ષ સુધી બ્રાહ્મણને અન્ન તથા જળ-કુંભ સાથે દાન આપવું।

Verse 29

मृताहनि च कर्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरं प्रतिसंवत्सरं कार्यं श्राद्धं वै मासिकान्नवत्

મૃત્યુના એ જ દિવસે કર્મ કરવું જોઈએ; ત્યારબાદ એક વર્ષ સુધી પ્રતિમાસ કરવું જોઈએ. પછી દર વર્ષે શ્રાદ્ધ કરવું, અને વાર્ષિક શ્રાદ્ધ પણ માસિક અન્નાર્પણની રીતથી જ કરવું.

Verse 30

हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरं मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः

હવિષ્યાન્નથી એક માસ નિયમ પાળવો, અને પાયસ (દૂધ-ભાત)થી એક વર્ષ. તેમજ નિયમ મુજબ માછલી, હરણ, વરાહ, મેષ, પક્ષી, બકરો અને સસલું વગેરે અનુમોદિત આહાર છે.

Verse 31

ऐणरौरववाराहशाशैर् मांसैर् यथाक्रमं मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तैर् एव पितामहाः

એણ, રુરુ, વરાહ અને શશ (સસલું)ના માંસને યથાક્રમે અર્પણ કરવાથી પિતામહો તૃપ્ત થાય છે. મહિને મહિને તૃપ્તિ વધે છે, અને તે એ જ દાનો દ્વારા ક્રમે વધતી જાય છે.

Verse 32

खड्गामिषं महाशल्कं मधुयुक्तान्नमेव च लोहामिषं कालशाकं मांसं वार्धीनसस्य च

ખડ્ગ (ગેંડા)નું માંસ, મહાશલ્ક (મોટી શલ્કવાળી માછલી), મધુયુક્ત અન્ન, લોહામિષ (રોહિત-પ્રકાર)નું માંસ, કાલશાક, તથા વાર্ধીનસ નામના જલચરનું માંસ—આ વિશેષ આહાર તરીકે ગણાવ્યા છે.

Verse 33

यद्ददाति गयास्थञ्च सर्वमानन्त्यमुच्यते तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च न संशयः

ગયામાં રહીને જે કંઈ દાન આપવામાં આવે તે સર્વ રીતે અક્ષય ફળ આપનારું કહેવાય છે. તેમજ વર્ષાઋતુની ત્રયોદશીએ અને મઘા નક્ષત્રમાં આપેલું દાન પણ એ જ રીતે ફળદાયક છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 34

कन्यां प्रजां वन्दिनश् च पशून् मुख्यान् सुतानपि घृतं कृषिं च वाणिज्यं द्विशफैकशफं तथा

કન્યા, આશ્રિત પ્રજા, વંદિજન, ઉત્તમ પશુ, તેમજ પુત્રો; ઘી, કૃષિ અને વાણિજ્ય; તથા દ્વિશફ અને એકશફ પશુ—આ બધું દાન/વરરૂપે કહેવાયું છે।

Verse 35

ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा

શ્રાદ્ધમાં સોનું, ચાંદી અને કુપ્યક (અધાતુ) દાન કરવાથી શ્રાદ્ધદાતા સદા બ્રહ્મતેજસંપન્ન પુત્રો, જાતિજનમાં શ્રેષ્ઠતા અને સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 36

प्रतिपत्प्रभृतिष्वेतान्वर्जयित्वा चतुर्दशीं शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां तत्र प्रदीयते

પ્રતિપદાથી શરૂ કરીને—ચતુર્દશી છોડીને—આ તિથિઓમાં ત્યાં જે કંઈ અર્પણ થાય છે, તે શસ્ત્રથી હત થયેલાઓ માટે જ નિર્ધારિત થાય છે।

Verse 37

स्वर्गं ह्य् अपत्यमोजश् च शौर्यं क्षेत्रं बलं तथा पुत्रश्रैष्ठ्यं ससौभाग्यमपत्यं मुख्यतां सुतान्

સંતાન જ સ્વર્ગનું કારણ છે; એ જ ઓજ, શૌર્ય, વંશપરંપરાનું ક્ષેત્ર અને બળ પણ છે. પુત્રોની શ્રેષ્ઠતા અને સૌભાગ્યসহ—સંતાનને મુખ્ય સંપત્તિ કહેવાય છે, એટલે પુત્રો પરમ ધન છે।

Verse 38

मात्स्याविहारिणौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैर् इति छ दत्तैर् इहेति घ , ङ , ञ च मधुमुद्गान्नमेव वेति ङ सर्वमानन्त्यमश्नुते इति घ , ङ च स्वर्णमिति ख , छ च प्रवृत्तचक्रतां पुत्रान् वाणिज्यं प्रसुतां तथा अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमाङ्गतिं

માછલી, માંસ, પક્ષી, બકરો વગેરે યોગ્ય પદાર્થોનું દાન કરવાથી આ લોકમાં સમૃદ્ધિ મળે છે. મધ, મુદગ (મૂંગ) અને અન્નદાનથી સર્વ રીતે અક્ષય પ્રાચુર્ય પ્રાપ્ત થાય છે. સોનાદાનથી કાર્યચક્રની પ્રવૃત્તિ, પુત્રો, વાણિજ્યસિદ્ધિ, સંતાન, આરોગ્ય, યશ, શોકરહિત અવસ્થા અને પરમ ગતિ મળે છે।

Verse 39

घनं विद्यां भिषकसिद्धिं रूप्यं गाश्चाप्यजाविकं अश्वानायुश् च विधिवत् यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति

જે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ અર્પે છે, તે ઘન ધન, વિદ્યા, વૈદ્યક-સિદ્ધિ, રૂપ્ય (ચાંદી), ગાયો, બકરાં-ઘેટાં, ઘોડાં તથા દીર્ઘ આયુષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 40

कृत्तिकादिभरण्यन्ते स कामानाप्नुयादिमान् वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः

કૃત્તિકા થી ભરણિ સુધી, જે વિધિપૂર્વક આ કર્મ કરે છે, તે આ ઇચ્છિત ફળો પામે છે। વસુ, રુદ્ર, આદિત્યગણ તથા પિતૃગણ—એ શ્રાદ્ધના અધિષ્ઠાતા દેવતા છે।

Verse 41

प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितॄन् श्राद्धेन तर्पिताः आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च

શ્રાદ્ધથી તૃપ્ત થયેલા પિતૃગણ મનુષ્યો પર પ્રસન્ન થાય છે અને આયુષ્ય, સંતાન, ધન, વિદ્યા, સ્વર્ગ, મોક્ષ તથા સુખો પ્રદાન કરે છે।

Verse 42

प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

તેમજ પ્રસન્ન થયેલા મનુષ્યોના પિતામહો રાજ્યાધિકાર પણ પ્રદાન કરે છે।