Adhyaya 173
Prāyaścitta — Definitions of Killing, Brahmahatyā, and Graded Expiations
ભગવાન અગ્નિ ધર્મશાસ્ત્રરૂપે પ્રાયશ્ચિત્તનું પ્રકરણ આરંભે છે અને કહે છે કે આ પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્યવસ્થા બ્રહ્માએ પ્રવર્તાવી. ‘વધ’ એટલે પ્રાણવિયોગ (મૃત્યુ) સુધી પહોંચાડતું કોઈપણ કર્મ—એવી વ્યાખ્યા આપે છે. દોષ માત્ર પ્રત્યક્ષ હત્યા સુધી સીમિત નથી—હત્યા કરાવવી, સંયુક્ત શસ્ત્રકર્મમાં સમૂહભાગી થવું, તથા પરોક્ષ કારણ બનવું (અપમાન/દબાણથી પ્રેરિત આત્મહત્યા સહિત) પણ, ખાસ કરીને બ્રહ્મહત્યારૂપે, મહાપાતક ગણાય છે. પછી દેશ, કાળ, સામર્થ્ય અને અપરાધના સ્વભાવ અનુસાર પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરવાની નીતિઓ જણાવે છે. બ્રાહ્મણવધ માટે મહાપ્રાયશ્ચિત્ત—આત્મત્યાગ, દીર્ઘ તપશ્ચર્યા સાથે ચિહ્નધારણ અને ભિક્ષાજીવન, તથા આચારઆધારિત ઘટાડા—ગણાવે છે. આગળ વર્ણ અને નબળાઈ (વૃદ્ધ, સ્ત્રી, બાળક, રોગી) મુજબ દંડક્રમ, ગોહત્યા, ઇજા, સાધનોથી અકસ્માત મૃત્યુ વગેરેના પ્રાયશ્ચિત્ત, શૌચ-અશૌચ અને ભોજનદૂષણ, મદ્યાદિ નિષિદ્ધ સેવન, ચોરીમાં પરતફેર/રાજદંડનો ન્યાય, અને ગુરુતલ્પાદિ કામદોષોમાં મૃત્યુપ્રાયશ્ચિત્ત અથવા બહુ માસના ચાન્દ્રાયણનો વિધાન કરે છે. સર્વત્ર પ્રાયશ્ચિત્તને ન્યાયસંગત માપ અને અંતઃશુદ્ધિનું આધ્યાત્મિક ઔષધ—બન્ને રૂપે પ્રતિપાદિત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वपापप्रायश्चित्ते पापनाशनस्तोत्रं नाम द्विसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तं अग्निर् उवाच प्रायश्चित्तं ब्रह्णोक्तं वक्ष्ये पापोपशान्तिदं स्यात् प्राणवियोगफलो व्यापारो हननं स्मृतं
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં સર્વપાપ-પ્રાયશ્ચિત્ત પ્રકરણ હેઠળ ‘પાપનાશન સ્તોત્ર’ નામનો એકસો બાહોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે પ્રાયશ્ચિત્ત વિષયક એકસો ત્રેયોતેરમો અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—બ્રહ્માએ કહેલું, પાપશાંતિ આપનાર પ્રાયશ્ચિત્ત હું કહું છું. જે ક્રિયાનું ફળ પ્રાણવિયોગ (મૃત્યુ) થાય, તેને ‘હનન’ (વધ) તરીકે સ્મૃતિમાં માન્યું છે.
Verse 2
रागाद् द्वेषात् प्रमादाच्च स्वतः परत एव वा ब्राह्मणं घातयेद्यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः
રાગ, દ્વેષ અથવા પ્રમાદથી—પોતે કે બીજાના દ્વારા—જે બ્રાહ્મણનો વધ કરાવે, તે બ્રહ્મઘાતક ગણાય છે.
Verse 3
बहूनामेककार्याणां सर्वेषां शस्त्रधारिणां यद्येको घातकस्तत्र सर्वे ते घातकाः स्मृताः
ઘણા શસ્ત્રધારી એક જ સંયુક્ત કાર્યમાં જોડાયેલા હોય અને તેમાંનો એક ત્યાં ઘાતક બને, તો તેઓ બધા ઘાતક ગણાય છે.
Verse 4
आक्रोशितस्ताडितो वा धनैव्वा परिपीडितः ततः कर्माणीति ख , ग , घ , छ च यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्मघातकं
જો કોઈ વ્યક્તિ અપમાન, મારપીટ અથવા ધનબળથી દબાઈને—પૂર્વોક્ત કર્મોને કારણ બનાવી—પોતાના પ્રાણ ત્યજે, તો જેના કારણે તે મૃત્યુ થયું, તેને બ્રહ્મઘાતક કહે છે.
Verse 5
औषधाद्युपकारे तु न पापं स्यात् कृते मृते पुत्रं शिष्यन्तथा भार्यां शासते न मृते ह्य् अघं
ઔષધિ વગેરે ઉપકાર માટે કરેલા કાર્યમાં, તેનાથી મૃત્યુ થાય તો પણ પાપ નથી. તેમ જ પુત્ર, શિષ્ય અને પત્નીને શાસન કરતાં અજાણતાં મૃત્યુ થાય તો પણ દોષ માનવામાં આવતો નથી.
Verse 6
देशं कालञ्च यः शक्तिं पापञ्चावेक्ष्य यत्नतः प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यत्र चोक्ता ब निष्कृतिः
દેશ, કાળ, પોતાની શક્તિ અને પાપનું સ્વરૂપ ધ્યાનપૂર્વક વિચારીને પ્રયત્નપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરવું જોઈએ; શાસ્ત્રમાં જ્યાં જે નિષ્કૃતિ કહેલી છે, તે જ યોગ્ય મુક્તિરૂપે ગ્રહણ કરવી।
Verse 7
गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा सद्यः प्राणान् परित्यजेत् प्रास्येदात्मानमग्नौ वा मुच्यते ब्रह्महत्यया
ગાયના હિત માટે અથવા બ્રાહ્મણના હિત માટે તરત પ્રાણ ત્યાગવા જોઈએ; અથવા અગ્નિમાં પોતાને અર્પણ કરવો—આવા આત્મોત્સર્ગથી બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્તિ થાય છે।
Verse 8
शिरःकपाली ध्वजवान् भैक्षाशी कर्म वेदयन् ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात्
બ્રાહ્મણહંતક કપાળ (ખોપરી) ધારણ કરીને, ધ્વજ લઈને, ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરીને, પોતાનું કર્મ જાહેર રીતે જણાવતાં, બાર વર્ષ સુધી મિતાહારી રહે તો શુદ્ધિ પામે છે।
Verse 9
षड्भिर्वर्षैः शुद्धचारी ब्रह्महा पूयते नरः विहितं यदकामा मां कामात्तु द्विगुणं स्मृतं
શુદ્ધ આચરણ ધરાવતો બ્રાહ્મણહંતક પુરુષ છ વર્ષમાં શુદ્ધ થાય છે. નિષ્કામ ભાવથી કરેલું વિહિત ગણાય છે; પરંતુ કામનાથી કરેલું હોય તો તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત દ્વિગુણ કહેવાયું છે।
Verse 10
प्रायश्चित्तं प्रवृत्तस्य बधे स्यात्तु त्रिवार्षिकं ब्रह्मघ्नि क्षत्रे द्विगुणं विट्च्छूद्रे द्विगुणं त्रिधा
હત્યામાં પ્રવૃત્ત થયેલ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત ત્રણ વર્ષનું કહેવાયું છે. બ્રાહ્મણવધમાં તે દ્વિગુણ; ક્ષત્રિયવધમાં પણ દ્વિગુણ; અને વૈશ્ય તથા શૂદ્રવધમાં તે દ્વિગુણ થઈ ત્રિધા—અર્થાત્ કહેલા ક્રમ પ્રમાણે ગુણિત માનવામાં આવ્યું છે।
Verse 11
अन्यत्र विप्रे सकलं पादोनं क्षत्रिये मतं वैश्ये ऽर्धपादं क्षत्रे स्याद्वृद्धस्त्रीबालरोगिषु
અન્ય પ્રસંગોમાં બ્રાહ્મણ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત/દંડનું પૂર્ણ પ્રમાણ નિર્ધારિત છે; ક્ષત્રિય માટે તેમાં એક પાદ (ચોથો ભાગ) ઓછું, વૈશ્ય માટે અડધું; અને શૂદ્ર તથા વૃદ્ધ, સ્ત્રી, બાળક અને રોગી માટે તે યથોચિત રીતે વધુ મૃદુ કરવું જોઈએ।
Verse 12
तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतं वैश्ये ऽष्टमांशो वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः
ક્ષત્રિયના વધમાં બ્રહ્મહત્યાના પાપનો ચોથો ભાગ સ્મૃત છે; વૈશ્યના વધમાં આઠમો ભાગ; અને પોતાની યોગ્ય વૃત્તિમાં સ્થિત શૂદ્રના વધમાં સોળમો ભાગ જાણવો।
Verse 13
अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् पञ्चगव्यं पिवेद्गोघ्नो मासमासीत संयतः
નિર્દોષ (અપ્રદૂષ્ટા) સ્ત્રીને મારી નાખે તો શૂદ્રહત્યાના વિહિત વ્રતનું આચરણ કરવું જોઈએ. અને ગોહંતા પંચગવ્ય પીીને, સંયમિત રહી, એક માસ પ્રાયશ્ચિત્તમાં રહે।
Verse 14
गोष्ठे शयो गो ऽनुगामी गोप्रदानेन शुद्ध्यति कृच्छ्रञ्चैवातिकृच्छ्रं वा पादह्रासो नृपादिषु
જે ગોશાળામાં સૂવે છે અથવા ગાયની પાછળ ચાલે/અનધિકૃત રીતે ગાયમાં હસ્તક્ષેપ કરે છે, તે ગોદાનથી શુદ્ધ થાય છે. પરંતુ રાજા વગેરે સંબંધિત બાબતોમાં કૃચ્છ્ર અથવા અતિકૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત થાય છે અને સાથે પદહ્રાસ (સ્થાન/માનહાનિ) પણ થાય છે।
Verse 15
अतिवृद्धामतिकृशामतिबालाञ्च रोगिणीं न संस्कृतिरिति छ बधे ऽस्य तु इति छ हत्वा पूर्वविधानेन चरेदर्धव्रतं द्विजः
અતિ વૃદ્ધ, અતિ કૃશ, અતિ બાળક અથવા રોગી માટે પૂર્ણ સંસ્કારવિધિ નથી—એવું કહેવાયું છે; પરંતુ કોઈ દ્વિજ આવા વ્યક્તિનો વધ કરે તો પૂર્વવિધાન મુજબ પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે અર્ધવ્રત આચરવું જોઈએ।
Verse 16
ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या दद्याद्धेमतिलदिकं मुष्टिचपेटकीलेन तथा शृङ्गादिमोटने
યથાશક્તિ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; અને મુઠ્ઠી, ચપેટ, કીલ/ખૂંટાના પ્રહારથી થયેલી ઇજા તથા શિંગ વગેરે તૂટવાના પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે સોનું, તલ વગેરે દાન આપવું।
Verse 17
लगुडादिप्रहारेण गोबधं तत्र निर्दिशेत् दमेन दामने चैव शकटादौ च योजने
ત્યાં લાકડી વગેરેના પ્રહારથી કરેલું કૃત્ય ‘ગોબધ’ સમાન દંડનીય ગણવું; તેમજ ‘દમ’ નામના દંડમાં, ગાયને બાંધવામાં અને ગાડા વગેરેમાં જોડવામાં પણ એ જ નિયમ લાગુ પડે છે।
Verse 18
स्तम्भशृङ्खलपाशैर् वा मृते पादोनमाचरेत् काष्ठे शान्तपनं कुर्यात् प्राजापत्यन्तु लोष्ठके
સ્તંભ, સાંકળ અથવા પાશથી (પ્રાણી) મરી જાય તો પ્રાયશ્ચિત્ત ચોથા ભાગે ઘટાડીને કરવું. લાકડાથી થાય તો શાંતપન વ્રત, અને લોષ્ઠ/ઈંટના ટુકડાથી થાય તો પ્રાજાપત્ય વ્રત કરવું।
Verse 19
तप्तकृच्छ्रन्तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकं मार्जारगोधानकुलमण्डूकश्वपतत्रिणः
બિલાડી, ગોધા, નકુલ, દેડકો, કૂતરો અને પક્ષી—એમના વધમાં, પથ્થરથી થાય તો તપ્તકૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત; અને શસ્ત્રથી થાય તો અતિકૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું।
Verse 20
हत्वा त्र्यहं पिवेत् क्षीरं कृच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् व्रतं रहस्ये रहसि प्रकाशे ऽपि प्रकाशकं
હત્યા કર્યા પછી ત્રણ દિવસ દૂધ પીવું; અને કૃચ્છ્ર તથા ચાન્દ્રાયણ વ્રત આચરવું—આ પ્રાયશ્ચિત્ત ગુપ્ત દોષોને ગુપ્ત રીતે અને પ્રગટ દોષોને પણ પ્રગટ રીતે શુદ્ધ કરે છે।
Verse 21
प्राणायामशतं कार्यं सर्वपापापनुत्तये पानकं द्राक्षमधुकं खार्जरन्तालमैक्षवं
સર્વ પાપોના નિવારણ માટે સો પ્રાણાયામ કરવાં જોઈએ. ત્યારબાદ દ્રાક્ષા, મધૂક, ખજુર, તાડફળ અને ઇક્ષુરસથી બનેલું મધુર પાનક પીવું જોઈએ.
Verse 22
मध्वीकं टङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजं न मद्यान्यपि मद्यानि पैष्टी मुख्या सुरा स्मृता
મધ્વીક, ટઙ્ક-માધ્વીક, મૈરેય અને નારિકેલજ—આ તથા અન્ય નશીલા પેયો ખરેખર મદ્ય જ છે; પરંતુ મુખ્ય ‘સુરા’ ધાન્યથી બનેલી પૈષ્ટી મદિરા ગણાય છે.
Verse 23
त्रैवर्णस्य निषिद्धानि पीत्वा तप्त्वाप्यपः शुचिः कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि
ત્રૈવર્ણ (દ્વિજ) જો નિષિદ્ધ પેય પી લે, તો ગરમ કરેલું પાણી પીવાથી શુદ્ધ થાય છે; અથવા એક વર્ષ માત્ર અન્નકણો ભક્ષે, અથવા રાત્રે એક વાર પિણ્યાક (ખોળી) લે.
Verse 24
सुरापाणापनुत्यर्थं बालवामा जटी ध्वजी अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च
સુરાપાનના પાપના નિવારણ માટે બાળવ્રતીની જેમ રહી, વામ-નિયમનું પાલન કરીને, જટા ધારણ કરી ધ્વજ લઈને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; અને અજ્ઞાનવશ સૂરા-સંસ્પૃષ્ટ વિણ્મૂત્રનું સેવન થયું હોય તો પણ આ જ વિધાન લાગુ પડે છે.
Verse 25
पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः मद्यमाण्डस्थिता आपः पीत्वा सप्तदिनं व्रती
ત્રણ દ્વિજવર્ણો પુનઃ સંસ્કાર માટે યોગ્ય છે. મદ્યના માંડ (તલછટ/ખમિર) રહેલા પાણી પીીને તે વ્યક્તિ સાત દિવસ વ્રત પાળે.
Verse 26
चाण्डालस्य तु पानीयं पीत्वा स्यात् षड्दिनं व्रती चण्डालकूपभाण्डेषु पीत्वा शान्तपनं चरेत्
ચાંડાળનું પીવાનું પાણી પી લીધું હોય તો છ દિવસનું વ્રત કરવું જોઈએ. ચાંડાળના કૂવા અથવા તેના વાસણોમાંનું પાણી પીવાથી શાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.
Verse 27
पञ्चगव्यं त्रिरान्ते पीत्वा चान्त्यजलं द्विजः मत्स्यकण्टकशम्बूकशङ्खशुक्तिकपर्दकान्
દ્વિજ નિર્ધારિત અવધિના અંતે ત્રણ વાર પંચગવ્ય પીીને તથા અંત્યજ-સંબંધિત જળ પણ ગ્રહણ કરીને, માછલીના કાંટા/હાડકાં, શંબૂક, શંખ, શુક્તિ (ઓઇસ્ટર-શેલ) અને કપર્દક (કૌરી)ના (સેવન/સ્પર્શ) દોષનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરે છે.
Verse 28
पीत्वा नवोदकं चैव पञ्चगव्येन शुद्ध्यति शवकूपोदकं पीत्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति
નવોદક (તાજું પાણી) પી લીધા પછી પંચગવ્યના સેવનથી શુદ્ધિ થાય છે. શવ-કૂપનું પાણી પીવાથી ત્રણ રાત્રિમાં સંપૂર્ણ શુદ્ધિ થાય છે.
Verse 29
अन्त्यावसायिनामन्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् आपत्काले शूद्रगृहे मनस्तापेन शुद्ध्यति
અંત્યાવસાયિનાં અન્નનું ભોજન કર્યા પછી ચાન્દ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. પરંતુ આપત્કાળમાં શૂદ્રના ઘરમાં (ભોજન કરવાથી) માત્ર મનસ્તાપથી જ શુદ્ધિ થાય છે.
Verse 30
शूद्रभाजनभुक् विप्रः पञ्चगव्यादुपोषितः कन्दुपक्वं स्नेहपक्वं स्नेहं च दधिशक्तवः
શૂદ્રના વાસણમાં ભોજન કરનાર વિપ્રે પંચગવ્યના આધારથી ઉપવાસ કરવો જોઈએ. (અનુમેય આહાર) પાણીમાં ઉકાળેલા કંદમૂળ, ઘીમાં પકાવેલું અન્ન, ઘી પોતે, અને દહીંમિશ્રિત સત્તુ/યવાગૂ લઈ શકાય.
Verse 31
शूद्रादनिन्द्यान्येतानि गुडक्षीररसादिकं अस्नातभुक् चोपवासी दिनान्ते तु जपाच्छुचिः
શૂદ્ર પાસેથી ગોળ, દૂધ, ફળરસ વગેરે સ્વીકારવું નિંદનીય નથી. જે સ્નાન કર્યા વિના ખાય તે ઉપવાસ કરે અને દિવસના અંતે જપથી શુદ્ધ બને.
Verse 32
मूत्रोच्चार्यशुचिर्भुक्त्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति केशकीटावपन्नं च पादस्पृष्टञ्च कामतः
મૂત્રત્યાગ પછી શુદ્ધિ કર્યા વિના જે ખાય, તે ત્રણ રાત્રિમાં શુદ્ધ થાય. તેમ જ વાળ કે કીટથી દૂષિત અને ઇચ્છાપૂર્વક પગથી સ્પર્શાયેલું ભોજન પણ દોષયુક્ત છે.
Verse 33
भ्रूणघ्नावेक्षित्तं चैव सस्पृष्टं वाप्युदक्यया काकाद्यैर् अवलीढं च शुनासंस्पृष्टमेव च
ભ્રૂણઘાતી દ્વારા જોવાયેલું, રજસ્વલા સ્ત્રી દ્વારા સ્પર્શાયેલું, કાગડા વગેરે દ્વારા ચાટાયેલું, અથવા કૂતરાના સંપર્કમાં આવેલું ભોજન/નૈવેદ્ય—આ બધું અપવિત્ર ગણાય.
Verse 34
गवाद्यैर् अन्नमाघ्रातं भुक्त्वा त्र्यहमुपावसेत् रेतोविण्मूत्रभक्षी तु प्राजापत्यं समाचरेत्
ગાય વગેરે દ્વારા સૂંઘાયેલું અન્ન ખાઈ લીધું હોય તો ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કરવો. પરંતુ જેણે વીર્ય, વિષ્ઠા અથવા મૂત્ર સેવન કર્યું હોય તે પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત આચરે.
Verse 35
चान्द्रायण नवश्राद्धे पराको मासिके मतः पक्षत्रये ऽतिकृच्छ्रं स्यात् षण्मासे कृच्छ्रमेव च
નવશ્રાદ્ધ સંબંધિત દોષ માટે ચાન્દ્રાયણ વ્રત પ્રાયશ્ચિત્ત માનવામાં આવ્યું છે. માસિક કર્મદોષ માટે પરાક. ત્રણ પક્ષ સુધી રહે તો અતિકૃચ્છ્ર, અને છ માસ સુધી રહે તો માત્ર કૃચ્છ્ર.
Verse 36
आब्दिके पादकृच्छ्रं स्यादेकाहः पुनराव्दिके पूर्वेद्युर्वार्षिकं श्राद्धं परेद्युः पुनराव्दिकं
આબ્દિક શ્રાદ્ધમાં ‘પાદકૃચ્છ્ર’ પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત છે; પુનરાબ્દિકમાં એક દિવસનો ઉપવાસ/વ્રત. પૂર્વદિને વાર্ষિક શ્રાદ્ધ કરવું અને પરદિને ફરી પુનરાબ્દિક શ્રાદ્ધ કરવું।
Verse 37
निषिद्धभक्षणे भुक्ते प्रायश्चित्तमुपोषणं भूस्तृणं लशुनं भुक्त्वा शिशुकं कृच्छ्रमाचरेत्
નિષિદ્ધ ભક્ષણ કર્યે પ્રાયશ્ચિત્ત ઉપવાસ છે. માટી, ઘાસ અથવા લસણ ખાધું હોય તો ‘શિશુક’ કૃચ્છ્ર આચરવો।
Verse 38
लशुनं गृञ्जनं भुक्त्वेति ङ शिशुकृच्छ्रं समाचरेदिति ख अभोज्यानान्तु भुक्त्वान्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च जग्ध्वा मांसमभक्ष्यञ्च सप्तरात्रं पयः पिवेत्
લસણ અથવા ડુંગળી ખાધી હોય તો ‘શિશુ-કૃચ્છ્ર’ આચરવો. પરંતુ અભોજ્ય અન્ન, સ્ત્રી કે શૂદ્રનું ઉચ્છિષ્ટ, અથવા નિષિદ્ધ માંસ ખાધું હોય તો સાત રાત્રિ માત્ર દૂધ પીવું।
Verse 39
मधु मांसञ्च यो ऽश्नीयाच्छावं सूतकमेव वा प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं ब्रह्मचारी यतिर्व्रती
જે મધુ અને માંસ ખાય, અથવા શાવ/સૂતક અશૌચમાં (ભોજન) કરે, તેણે બ્રહ્મચારી-યતિની જેમ વ્રતધારી બની ‘પ્રાજાપત્ય કૃચ્છ્ર’ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું।
Verse 40
अन्ययेन परस्वापहरणं स्तेयमुच्यते मुसलेन हतो राज्ञा स्वर्णस्तेयी विशुद्ध्यति
અન્યાયથી પરની સંપત્તિ અપહરણ કરવું ‘સ્તેય’ (ચોરી) કહેવાય છે. સોનાનો ચોર રાજા જો મુસળથી મારી નાખે તો તે (તે પાપથી) શુદ્ધ થાય છે।
Verse 41
अधःशायी जटाधारी पर्णमूलफलाशनः एककालं समश्नानो द्वादशाब्दे विशुद्ध्यति
જે જમીન પર શયન કરે, જટાધારી રહે, પાન‑મૂળ‑ફળનો આહાર કરે અને દિવસે એક વાર મિતાહાર કરે—તે આવા નિયમથી બાર વર્ષમાં શુદ્ધ થાય છે.
Verse 42
रुक्मस्तेयी सुरापश् च ब्रह्महा गुरुतल्पगः स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा कृच्छ्रञ्चाब्दं चरेन्नरः
સોનું ચોરનાર, દારૂ પીવનાર, બ્રાહ્મણહંતક અને ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર—ચોરી કરીને અને સુરા પીધા પછી, મનુષ્યે એક વર્ષ ‘કૃચ્છ્ર’ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.
Verse 43
मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च अयस्कांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक्
મણિ, મોતી, પ્રવાળ, તાંબું, ચાંદી, લોખંડ, કાંસું અને પથ્થરો—આ બાબતમાં (પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે) બાર દિવસ ‘કણાન્ન’ એટલે સાદું ધાન્યાહાર કરવો જોઈએ.
Verse 44
मनुष्याणान्तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च वापीकूपतडागानां शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतं
માનવોનું અપહરણ, સ્ત્રીઓનું હરણ, ખેતર અથવા ઘરનું અપહરણ/ચોરી, તેમજ વાપી‑કૂપ‑તડાગ (કૂવો‑વાવ‑તળાવ) અંગે શુદ્ધિ માટે ‘ચાન્દ્રાયણ’ પ્રાયશ્ચિત્ત સ્મૃત છે.
Verse 45
भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं
ખાદ્ય‑ભોજ્યનું અપહરણ (અથવા અપવિત્રીકરણ), તેમજ વાહન, શય્યા, આસન અને પુષ્પ‑મૂળ‑ફળના મામલે—શોધન ‘પંચગવ્ય’ દ્વારા કરવું જોઈએ.
Verse 47
तृणकाष्ठद्रुमाणाञ्च शुष्कान्नस्य गुडस्य च चेलचर्मामिषाणाञ्च त्रिरात्रं स्यादभोजनं
જો કોઈ તૃણ, કાષ્ઠ, વૃક્ષ વગેરે (અશુદ્ધ પદાર્થો), તેમજ શુષ્ક અન્ન, ગોળ, અને વસ્ત્ર, ચર્મ તથા માંસથી દોષિત થાય અથવા તેનું સેવન કરે, તો તેને ત્રણ રાત્રિ અભોજન (ઉપવાસ) કરવો જોઈએ।
Verse 48
पितुः पत्नीञ्च भगिनीमाचार्यतनयान्तथा आचार्याणीं सुतां स्वाञ्च गच्छंश् च गुरुतल्पगः
જે પુરુષ પિતાની પત્ની, પોતાની બહેન, આચાર્યની પુત્રી, આચાર્યની પત્ની, પોતાની પુત્રી અથવા પોતાની માતા સાથે ગમન કરે, તે ‘ગુરુતલ્પગ’ (ગુરુશય્યા-ભંગ કરનાર) કહેવાય છે।
Verse 49
गुरुतल्पे ऽभिभाष्यैनस्तप्ते पच्यादयोमये शूमीं ज्वलन्तीञ्चाश्लिष्य मृतुना स विशुद्ध्यति
ગુરુતલ્પ-ભંગના પાપના પ્રાયશ્ચિત્તમાં તેને તપ્ત લોખંડ પર દગ્ધ (પકાવવો) જોઈએ; અને જ્વલંત લોખંડની સ્ત્રી-પ્રતિમાને આલિંગન કરીને તે મૃત્યુ દ્વારા જ શુદ્ધ થાય છે।
Verse 50
चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यस्य गुरुतल्पगः एवमेव विधिं कुर्याद् योषित्सु पतितास्वपि
અથવા ગુરુતલ્પગ પુરુષે ત્રણ માસ સુધી ત્રણ ચાન્દ્રાયણ વ્રતોનું અનુષ્ઠાન કરવું; અને પતિતા સ્ત્રીઓના વિષયમાં પણ આ જ વિધિ (પ્રાયશ્ચિત્ત) લાગુ પડે છે।
Verse 51
यत् पुंसः परदारेषु तच्चैनां कारयेद्व्रतं रेतः सिक्त्वा कुमारीषु चाण्डालीषु सुतासु च
પરસ્ત્રીગમનના વિષયમાં પુરુષ માટે જે પ્રાયશ્ચિત્ત-વ્રત વિહિત છે, તે જ તેણી માટે પણ કરાવવું—જ્યારે તેણીએ કુમારી, ચાંડાલી સ્ત્રીઓ અને પોતાની પુત્રીઓમાં રેતઃ (વીર્ય) સિંજન કરાવ્યું હોય।
Verse 52
सपिण्डापत्यदारेषु प्राणत्यागो विधीयते यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः
સપિંડ સ્ત્રી, પુત્રની પત્ની અથવા વહુ સાથે અયોગ્ય સંભોગ કર્યે પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે પ્રાણત્યાગ જ વિધાન છે; કારણ કે દ્વિજ એક રાત્રિ પણ વૃષલીનું સેવન કરે તો મહાપાતકસમાન પાપ પામે છે।
Verse 53
तद्भैक्ष्यभुग् जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर् व्यपोहति पितृव्यदारगमने भ्रातृभार्यागमे तथा
તે ભિક્ષા પર જીવન નિર્વાહ કરીને અને નિત્ય જપ કરતાં ત્રણ વર્ષમાં તે પાપ દૂર કરે છે—પિતૃવ્યની પત્ની પાસે જવાથી તથા ભાઈની પત્ની પાસે જવાથી જે દોષ થાય છે તે।
Verse 54
चाण्डालीं पुक्कसीं वापि स्नुषाञ्च भगिनीं सखीं मातुः पितुः स्वसारञ्च निक्षिप्तां शरणागतां
ચાંડાલી હોય કે પુક્કસી, અથવા વહુ, બહેન, સખી, તેમજ માતા કે પિતાની બહેન—જે ત્યજાયેલી થઈ શરણાગત બની આવે, તેને સ્વીકારી રક્ષણ આપવું જોઈએ।
Verse 55
मातुलानीं स्वसारञ्च सगोत्रामन्यमिच्छतीं शिष्यभार्यां गुरोर्भार्यां गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत्
માતુલાની (મામાની પત્ની), પોતાની બહેન, સગોત્ર સ્ત્રી, શિષ્યની પત્ની અથવા ગુરુની પત્ની સાથે સંભોગ કર્યે ચાન્દ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ।
Frequently Asked Questions
It defines killing as any act whose result is prāṇa-viyoga—separation of the life-breath—emphasizing outcome-based culpability alongside agency (direct or indirect).
The expiation should be prescribed after assessing deśa (place), kāla (time), śakti (capacity), and the specific nature/weight of the sin, selecting the stated niṣkṛti appropriate to that case.
The chapter repeatedly deploys Kṛcchra/Ati-kṛcchra/Tapta-kṛcchra, Prājāpatya, Parāka, and Cāndrāyaṇa, along with pañcagavya, fasting, japa, and prāṇāyāma as modular tools.