Adhyaya 151

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्वन्तराणि नाम पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथैकपञ्चाशदधिकशततनो ऽध्यायः वर्णेतरधर्माः अग्निर् उवाच मन्वादयो भुक्तिमुक्तिधर्मांश्चीर्त्वाप्नुवन्ति यान् प्रोचे परशुरामाय वरुणोक्तन्तु पुष्करः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘મન્વંતરો’ નામનો એકસો પચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકસો એકાવનમો અધ્યાય—‘વર્ણવ્યવસ્થા બહારના ધર્મો’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—મનુ વગેરે ધર્મપ્રવર્તકોએ ભોગ અને મોક્ષ આપનારા જે ધર્મો સમજાવ્યા અને જે ફળ પ્રાપ્ત કર્યા, તે હું કહું છું; વરુણના ઉપદેશને પુષ્કર પરંપરાથી પ્રાપ્ત કરીને પરશુરામને વર્ણવું છું।

Verse 2

पुष्कर उवाच वर्णाश्रमेतराणान्ते धर्मान्वक्ष्यामि सर्वदान् मन्वादिभिर् निगदितान् वासुदेवादितुष्टिदान्

પુષ્કર બોલ્યા—વર્ણ અને આશ્રમધર્મોના ઉપસંહાર પછી હવે હું વર્ણવ્યવસ્થા બહારના સર્વ ધર્મો કહું છું; મનુ વગેરે દ્વારા કહેલા, જે વાસુદેવ અને અન્ય દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે।

Verse 3

अहिंसा सत्यवचनन्दया भूतेष्वनुग्रहः तीर्थानुसरणं दानं ब्रह्मचर्यम्मत्सरः

અહિંસા, સત્યવચન, દયા, સર્વ ભૂતો પ્રત્યે અનુકંપા, તીર્થસેવન, દાન, બ્રહ્મચર્ય અને મત્સરરહિતતા—આ ધર્મના લક્ષણો છે।

Verse 4

देवद्विजातिशुश्रूषा गुरूणाञ्च भृगूत्तम श्रवणं सर्वधर्माणां पितॄणां पूजनं तथा

હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ! દેવો, દ્વિજ અને ગુરુઓની સેવા; સર્વ ધર્મોનું શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ; તેમજ પિતૃઓનું પૂજન પણ (કરવું જોઈએ)।

Verse 5

भक्तिश् च नृपतौ नित्यं तथा सच्छास्त्रनेत्रता आनृशंष्यन्तितिक्षा च तथा चास्तिक्यमेव च

રાજા પ્રત્યે નિત્ય ભક્તિ; સદ્‌શાસ્ત્રોના માર્ગદર્શન મુજબ ચાલવું; કરુણા; સહનશીલતા; અને વેદપ્રામાણ્યમાં શ્રદ્ધા (આસ્તિક્ય)—આ પણ (ધર્મ) છે।

Verse 6

वर्णाश्रमाणां सामान्यं धर्माधर्मं समीरितं यजनं याजनं दानं वेदाद्यध्यापनक्रिया

વર્ણો અને આશ્રમો માટે સામાન્ય ધર્મ‑અધર્મ જણાવાયો છે—યજ્ઞ કરવો, અન્ય માટે યજ્ઞ કરાવવો, દાન આપવું તથા વેદાદિનું અધ્યયન‑અધ્યાપન કરવું।

Verse 7

प्रतिग्रहञ्चाध्ययनं विप्रकर्माणि निर्दिशेत् दानमध्ययनञ्चैव यजनञ्च यथाविधिः

બ્રાહ્મણના કર્તવ્યો નિર્દેશવા જોઈએ—પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકારવું) અને વેદાધ્યયન; તેમજ દાન આપવું, અધ્યયન‑અધ્યાપન અને યથાવિધિ યજ્ઞ કરવો।

Verse 8

क्षत्रियस्य सवैश्यस्य कर्मेदं परिकीर्तितं क्षत्रियस्य विशेषेण पालनं दुष्टनिग्रहः

ક્ષત્રિય માટે, તેમજ વૈશ્ય સાથે પણ, આ કર્મ ઘોષિત થયું છે; પરંતુ ક્ષત્રિયનો વિશેષ ધર્મ છે પ્રજાપાલન અને દુષ્ટનો નિગ્રહ (દંડ)।

Verse 9

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यस्य परिकीर्तितं शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा सर्वशिल्पानि वाप्यथ

કૃષિ, ગોરક્ષા અને વાણિજ્ય વૈશ્યનું કર્મ કહેવાયું છે; શૂદ્ર માટે દ્વિજોની સેવા તથા સર્વ શિલ્પકર્મો પણ (વિધેય) છે।

Verse 10

मौञ्जीबन्धनतो जन्म विप्रादेश् च द्वितीयकं आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्मातृसमा स्मृता

મૌંજીબંધન (ઉપનયન)થી (દ્વિજનું) જન્મ થાય છે અને બ્રાહ્મણના ઉપદેશથી બીજું જન્મ; આનુલોમ્ય (નિયમિત ક્રમ) સંયોગોમાં સંતાનની જાતિ માતા સમાન સ્મૃત છે।

Verse 11

चण्डालो ब्राह्मणीपुत्रः शूद्राच्च प्रतिलोमतः सूतस्तु क्षत्रियाज्जातो वैश्याद्वै देवलस् तथा

બ્રાહ્મણી સ્ત્રીથી શૂદ્ર પુરુષના પ્રતિโลમ સંયોગથી જન્મેલો પુત્ર ચંડાલ કહેવાય છે. ક્ષત્રિય પિતા અને વૈશ્યા માતાથી સૂત જન્મે છે; તેમજ દેવલ પણ મિશ્રવર્ણ વર્ગીકરણમાં ગણાય છે.

Verse 12

पुक्कसः क्षत्रियापुत्रः शूद्रात् स्यात् प्रतिलोमजः मागधः स्यात्तथा वैश्याच्छूद्रादयोगवो भवेत्

ક્ષત્રિયા સ્ત્રીથી શૂદ્ર પુરુષના પ્રતિโลમ સંયોગથી જન્મેલો પુત્ર પુક્કસ કહેવાય છે. તેમજ વૈશ્યા સ્ત્રીથી શૂદ્રથી જન્મેલો માગધ; અને શૂદ્રા સ્ત્રીથી વૈશ્ય પુરુષથી અયોગવ જન્મે છે.

Verse 13

वैश्यायां प्रतिलोमेभ्यः प्रतिलोमाः सहस्रशः धर्मरूपमिति ग , घ , ङ , ञ च विवाहः सदृशैस्तेषां नोत्तमैर् नाधमैस् तथा

વૈશ્યા સ્ત્રીમાં પ્રતિโลમ સંયોગોથી હજારો પ્રતિโลમ વંશો ઉત્પન્ન થાય છે. તેમના માટે ધર્મસંમત વિવાહ-રૂપ ‘ગ, ઘ, ઙ, ઞ’ વર્ગોથી નિર્દિષ્ટ છે; અને તેમનો વિવાહ સમકક્ષ સાથે જ થવો જોઈએ—ન ઊંચા સાથે, ન નીચા સાથે.

Verse 14

चण्डालकर्म निर्दिष्टं बध्यानां घातनं तथा स्त्रीजीवन्तु तद्रक्षाप्रोक्तं वैदेहकस्य च

ચંડાલનું કર્મ એવું નિર્દિષ્ટ છે કે મૃત્યુદંડયોગ્ય દોષિતોને દંડકાર્યરૂપે ઘાત કરવો. તેમજ જીવનોપાર્જનથી જીવતી સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરવું વૈદેહકનું કાર્ય કહેવાયું છે.

Verse 15

सूतानामश्वसारथ्यं पुक्कसानाञ्च व्याधता स्तुतिक्रिया माघ्धानां तथा चायोगशस्य च

સૂતોનું કર્મ અશ્વસારથ્ય—ઘોડા હાંકી રથ ચલાવવો. પુક્કસોનું કર્મ વ્યાધતા—શિકાર. માગધોનું કર્મ સ્તુતિક્રિયા—પ્રશસ્તિ/સ્તુતિગાન; તેમજ અયોગશવનું પણ સ્તુતિ-સેવા સંબંધિત કર્મ કહેવાયું છે.

Verse 16

रङ्गावतरणं प्रोक्तं तथा शिल्पैश् च जीवनं वहिर्ग्रामनिवासश् च मृतचेलस्य धारणं

મંચ પર ઉતરવાની વિધિ જણાવાઈ છે; તેમજ શિલ્પકર્મોથી જીવનનિર્વાહ કરવો, ગામની બહાર નિવાસ કરવો અને મૃતકનાં વસ્ત્રો ધારણ કરવાં (બહિષ્કૃતનું ચિહ્નરૂપે) પણ નિર્દેશિત છે।

Verse 17

न संस्पर्शस्तथैवान्यैश् चण्डालस्य विधीयते ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागो ऽत्र यः कृतः

તેમજ ચંડાલ સાથે અન્ય લોકો દ્વારા શારીરિક સ્પર્શ કરવો વિધેય નથી. અહીં બ્રાહ્મણના હિત માટે અથવા ગાયના હિત માટે કરવામાં આવેલ દેહત્યાગ પુણ્યકર્મ તરીકે પ્રશંસિત છે।

Verse 18

स्त्रीबालाद्युपपतो वा वाह्याणां सिद्धिकारणं सङ्करे जातयो ज्ञेयाः पितुर्मातुश् च कर्मतः

સ્ત્રી, બાળક વગેરે સાથે અનાચારજન્ય સંબંધ અથવા બહારના લોકો સાથે સંસર્ગ—આ બાબતોમાં પણ (સામાજિક) સિદ્ધિ/માન્યતાનું કારણ નિરૂપિત છે. સંકરમાં ઉત્પન્ન જાતિઓ પિતા અને માતા—બન્નેના કર્મ/આચરણ મુજબ જાણવી।