Adhyaya 165

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नवग्रहहोमो नाम चतुःषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्त्यधिकशततमो ऽध्यायः नानाधर्माः अग्निर् उवाच ध्येय आत्मा स्थितो यो ऽसौ हृदये दीपवत् प्रभुः अनन्यविषयं कृत्वा मनो बुद्धिस्मृतीन्द्रियं

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘નવગ્રહહોમ’ નામનો ૧૬૪મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૧૬૫મો અધ્યાય ‘નાનાધર્મો’ આરંભે છે. અગ્નિએ કહ્યું—હૃદયમાં દીવા સમાન સ્થિત પ્રભુ-આત્માનું ધ્યાન કરવું; મન, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ અને ઇન્દ્રિયોને અન્ય વિષયોથી દૂર કરી એકાગ્ર કરવાં.

Verse 2

श्राद्धन्तु ध्यायिने देयं गव्यं दधि घृतं पयः प्रियङ्गवो मसूराश् च वार्ताकुः कोद्रवो न हि

શ્રાદ્ધમાં ધ્યાનપરાયણ પાત્રને આપવું—ગવ્ય પદાર્થો: દહીં, ઘી અને દૂધ; તેમજ પ્રિયંગુ ધાન્ય અને મસૂર. પરંતુ વાર્તાકુ (રીંગણ) અને કોદ્રવ (મોટું મિલેટ) વાપરવા નહીં.

Verse 3

सैंहिकयो यदा सूर्यं ग्रसते पर्वसन्धिषु हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया श्राद्धदानादिके ऽक्ष्या

જ્યારે સિંહિકાપુત્ર રાહુ પર્વસંધિ સમયે સૂર્યને ગ્રસે છે, ત્યારે તે સમય ‘હસ્તિછાયા’ તરીકે જાણવો; શ્રાદ્ધ, દાન વગેરે કર્મોમાં તે અક્ષય અને મહાફળદાયક ગણાય છે।

Verse 4

सदा दुःस्थ इति ख , छ च मनुष्याणामिति ङ व्यापिने देयमिति ङ पित्रे चैव यदा सोमो हंसे चैव करे स्थिते तिथिर्वैवस्वतो नाम सा छाया कुञ्जरस्य तु

(સંકેત-અક્ષરોમાં) ‘સદા દુઃસ્થ’—ખ (અને છ), ‘મનુષ્યોનું’—ઙ, તથા ‘વ્યાપી (વિષ્ણુ)ને આપવું’—ઙ એમ કહેવાયું છે. વધુમાં, જ્યારે ચંદ્ર ‘હંસ’ અને ‘કર’ નક્ષત્રોમાં સ્થિત હોય, ત્યારે તે તિથિ ‘વૈવસ્વત’ કહેવાય; તેની છાયા કુંજર (હાથી)રૂપ છે।

Verse 5

अग्नौकरणशेषन्तु न दद्याद्वैश्वदेविके अग्न्यभावे तु विप्रस्य हस्ते दद्यात्तु दक्षिणे

વૈશ્વદેવ કર્મમાં અગ્નિમાં આહુતિ આપ્યા પછી બચેલો શેષ દાન ન કરવો. પરંતુ અગ્નિ ન હોય તો તે બ્રાહ્મણના જમણા હાથમાં આપવો જોઈએ।

Verse 6

न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा बलात्कारोपभुक्ता चेद्वैरिहस्तगतापि वा

સ્ત્રી જાર-સંસર્ગથી દૂષિત થતી નથી; અને બ્રાહ્મણ વેદકર્મ કરવાથી દૂષિત થતો નથી. તેમ જ, જો તે બળાત્કારથી ભોગવાઈ હોય અથવા શત્રુના હાથમાં પડી હોય, તો પણ તેનાથી તે કલુષિત ગણાતી નથી।

Verse 7

सन्त्यजेद् दूषितान्नारीमृतुकाले न शुद्ध्यति य आत्मत्र्यतिरेकेण द्वितीयं नात्र पश्यति

દૂષિત થયેલી સ્ત્રીનો ત્યાગ કરવો જોઈએ; ઋતુકાળ (રજઃકાળ) દરમિયાન તે શુદ્ધ ગણાતી નથી. પરંતુ જે આત્મા સિવાય અહીં કોઈ ‘બીજું’ નથી જોતો, તેના માટે આ નિયમ એ જ રીતે લાગુ પડતો નથી।

Verse 8

ब्रह्मभूतः स एवेह योगी चात्मरतो ऽमलः विषयेन्द्रियसंयोगात् केचिद् योगं वदन्ति वै

અહીં તે જ બ્રહ્મભૂત, આત્મામાં રમનાર અને નિર્મળ પુરુષ યોગી છે. છતાં કેટલાક વિષયો સાથે ઇન્દ્રિયોના સંયોગને જ ‘યોગ’ કહે છે.

Verse 9

अधर्मो धर्मबुद्ध्या तु गृहीतस्तैर् अपण्डितैः आत्मनो मनसश् चैव संयोगञ्च तथा परे

અપંડિતો અધર્મને ધર્મબુદ્ધિથી ગ્રહણ કરે છે. તેઓ આત્મા અને મનનો યથાર્થ સંબંધ તથા અન્ય તત્ત્વોને પણ વિપરીત રીતે સમજે છે.

Verse 10

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञं परमात्मनि एकीकृत्य विमुच्येत बन्धाद्योगो ऽयमुत्तमः

મનને સર્વ વૃત્તિઓથી રહિત કરીને, ક્ષેત્રજ્ઞને પરમાત્મામાં એકીકૃત કરવાથી બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે—આ જ ઉત્તમ યોગ છે.

Verse 11

कुटुम्बैः पञ्चभिर्यामः षष्ठस्तत्र महत्तरः देवासुरमनुष्यैर् वा स जेतुं नैव शक्यते

પાંચ કુટુંબો (સમૂહો) સાથે ગતિ થાય છે; પરંતુ ત્યાં છઠ્ઠું વધુ મહત્તર છે. દેવ, અસુર કે મનુષ્ય—કોઈ પણ તેને જીતવા સમર્થ નથી.

Verse 12

वहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा चाभिमुखानि वै मनस्येवेन्द्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

બધી બહિર્મુખ ઇન્દ્રિયોને અંતર્મુખ કરીને, સમગ્ર ઇન્દ્રિયસમૂહને મનમાં લીન કરવો; પછી મનને આત્મામાં યોજવું.

Verse 13

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् एतज्ज्ञानञ्च ध्यानञ्च शेषो ऽन्यो ग्रन्थविस्तरः

સર્વ ભાવો અને સંસ્કારોથી મુક્ત ક્ષેત્રજ્ઞને બ્રહ્મમાં સ્થાપિત કરવો. આ જ જ્ઞાન અને ધ્યાન છે; બાકી બધું માત્ર ગ્રંથવિસ્તાર છે.

Verse 14

चौरहस्तगतापि वेति ख , घ , ञ च द्वितीयं नानुपश्यतीति घ , ट च स जेतुं न च शक्यत इति ग , ङ च शेषा ये ग्रन्थविस्तरा इति ङ यन्नास्ति सर्वलोकस्य तदस्तीति विरुध्यते कथ्यमानं तथान्यस्य हृदये नावतिष्ठते

ચોરના હાથમાં ગયેલું હોવા છતાં (વચન) તેમ જ ઓળખાય છે; પરંતુ જે ‘દ્વિતીય’ (પ્રમાણ/સમર્થન) નથી જોતો તે ભ્રમિત થાય છે—એવો માણસ જીતવો શક્ય નથી. બાકી પાઠો માત્ર ગ્રંથવિસ્તાર છે. જે સર્વલોકને માન્ય નથી તેને ‘છે’ કહેવું વિરોધ બને છે; એમ કહીએ તો તે બીજાના હૃદયમાં સ્થિર થતું નથી.

Verse 15

असंवेद्यं हि तद् ब्रह्म कुमारी स्त्रीमुखं यथा अयोगी नैव जानाति जात्यन्धो हि घटं यथा

તે બ્રહ્મ ઇન્દ્રિયોથી ગ્રહ્ય નથી—જેમ કુમારી સ્ત્રીમુખ (ગૃહસ્થ અનુભવ) જાણતી નથી. તેમ જ અયોગી તેને જાણતો નથી, જેમ જન્માંધ ઘડાને જાણતો નથી.

Verse 16

सत्र्यसन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः एष मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माधिगच्छति

સત્રવ્રતમાં સ્થિર દ્વિજને જોઈ ભાસ્કર પોતાના સ્થાનથી ખસે છે—“આ મારા મંડળને ભેદીને પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે.”

Verse 17

उपवासव्रतञ्चैव स्नानन्तीर्थं फलन्तपः द्विजसम्पादनञ्चैव सम्पन्नन्तस्य तत् फलं

ઉપવાસવ્રત, તીર્થસ્નાન, તપનું ફળ, અને દ્વિજસંપાદન (સેવા/પ્રસાદન)—વિધિપૂર્વક અનુષ્ઠાન પૂર્ણ કરનાર માટે આ જ ફલરૂપ પુણ્ય છે.

Verse 18

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परन्तपः सावित्र्यास्तु परं नास्ति पावनं परमं स्मृतः

એકાક્ષર જ પરમ બ્રહ્મ છે; હે પરંતપ, પ્રાણાયામ જ પરમ તપ છે. સાવિત્રી (ગાયત્રી) મંત્રથી ઉપર કંઈ નથી; તે પરમ પાવન માનવામાં આવે છે.

Verse 19

पूर्वं स्त्रियः सुरैर् भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः भुञ्जते मानुषाः पश्चान्नैता दुष्यन्ति केनचित्

પૂર્વે સ્ત્રીઓ દેવો દ્વારા—સોમ, ગંધર્વો અને અગ્નિ દ્વારા—ભોગવાઈ હતી; પછી મનુષ્યો તેમને ભોગવે છે. તેથી તેઓ કોઈથી પણ દૂષિત થતી નથી.

Verse 20

असवर्णेन यो गर्भः स्त्रीणां योनौ निषिच्यते अशुद्धा तु भवेन्नारी यावत्छल्यं न मुञ्चति

અસવર્ણ પુરુષ દ્વારા સ્ત્રીની યોનિમાં જે ગર્ભ નિષિંચિત થાય, તે સ્ત્રી તે શલ્ય (પરદ્રવ્ય/અવશેષ) ન છોડે ત્યાં સુધી અશુદ્ધ રહે છે.

Verse 21

निःसृते तु ततः शल्ये रजसा शुद्ध्यते ततः ध्यानेन सदृशन्नास्ति शोधनं पापकर्मणां

તે શલ્ય બહાર નીકળ્યા પછી રજ (માટી/ધૂળ) દ્વારા શુદ્ધિ થાય છે; પરંતુ પાપકર્મોના શોધન માટે ધ્યાન સમાન કોઈ શુદ્ધિ નથી.

Verse 22

श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेन हि विशुद्ध्यति आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयो विष्णुः फलं हरिः

શ્વપાકો (ચાંડાલો) વચ્ચે ભોજન કરતો હોય તોય ધ્યાનથી જ વિશુદ્ધ થાય છે. આત્મા ધ્યાતા છે, મન ધ્યાન છે, વિષ্ণુ ધ્યેય છે અને હરિ ફળ (પ્રાપ્તિ) છે.

Verse 23

अक्षयाय यतिः श्राद्धे पङ्क्तिपावनपावनः आरूढो नैष्ठिकन्धर्मं यस्तु प्रच्यवते द्विजः

શ્રાદ્ધમાં યતિ અક્ષય પુણ્ય આપનાર અને ભોજનપંક્તિનો પાવનકર્તા છે; પરંતુ નૈષ્ઠિક ધર્મ સ્વીકારી તેમાંથી ચ્યૂત થતો દ્વિજ એવો ગણાતો નથી।

Verse 24

स्वसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ग , ङ च सुसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ज , ट च स्वयं वेद्यं हि तद् ब्रह्म इति घ , ञ च प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्ध्येत्स आत्महा ये च प्रव्रजिताः पत्न्यां या चैषां वीजसन्ततिः

“તે બ્રહ્મ સ્વસંવેદ્ય છે”—આ ગ, ઙ પાઠ; “તે બ્રહ્મ સુસંવેદ્ય છે”—આ જ, ટ પાઠ; “તે બ્રહ્મ સ્વયં વેદ્ય છે”—આ ઘ, ઞ પાઠ। (પ્રાયશ્ચિત્ત વિષે) આત્મહત્યારા શુદ્ધ થાય એવું કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત મને દેખાતું નથી; પત્નીબંધનમાં રહીને પ્રવ્રજિત થયેલાઓ માટે પણ નહીં, અને તેમના બીજથી ઉત્પન્ન સંતતિ માટે પણ નહીં।

Verse 25

विदुरा नाम चण्डाला जायन्ते नात्र संशयः शतिको म्रियते गृध्रः श्वासौ द्वादशिकस् तथा

વિદુરા નામની સ્ત્રીઓ ચાંડાળી રૂપે જન્મે છે—એમાં સંશય નથી। ‘શતિક’ નામનો મરીને ગિધ બને છે; તેમજ ‘શ્વાસ’ ‘દ્વાદશિક’ બને છે।

Verse 26

भासो विंशतिवर्षाणि सूकरो दशभिस् तथा अपुष्पो विफलो वृक्षो जायते कण्टकावृतः

ભાસ (ચીલ) વીસ વર્ષ જીવે છે અને સૂકર દસ વર્ષ. કાંટાથી આવૃત વૃક્ષ પુષ્પરહિત અને ફળરહિત જન્મે છે।

Verse 27

ततो दावाग्निदग्धस्तु स्थाणुर्भवति सानुगः ततो वर्षशतान्यष्टौ द्वे तिष्ठत्यचेतनः

પછી દાવાગ્નિથી દગ્ધ થઈ તે અંકુરો સહિત સ્થાણુ (ઠૂંઠ) બને છે. ત્યારબાદ આઠસો બે વર્ષ સુધી તે અચેતન થઈ ઊભો રહે છે।

Verse 28

पूर्णे वर्षसहस्रे तु जायते ब्रह्मराक्षसः प्लवेन लभते मोक्षं कुलस्योत्सादनेन वा

પૂર્ણ એક હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં મનુષ્ય બ્રહ્મરાક્ષસ બને છે. તે ‘પ્લવ’ નામની શુદ્ધિકારક તારણવિધિથી અથવા પોતાના કુલના ઉચ્છેદથી મોક્ષ પામે છે.

Verse 29

योगमेव निषेवेतेत नान्यं मन्त्रमघापहं

માત્ર યોગનો જ અભ્યાસ કરવો જોઈએ; પાપ હરણ કરનાર એવો બીજો કોઈ મંત્ર નથી.