Uttarabhaga
विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
অধ্যায় ১ শিৱবন্দনাৰে আৰম্ভ হয়—গৌৰীৰ স্তনৰ কেশৰচিহ্ন শিৱৰ বক্ষস্থলত অংকিত বুলি দিৱ্য প্ৰতিমা ভক্তি আৰু তত্ত্বকেন্দ্ৰিকতাক স্থাপন কৰে। সূত ক’লে, উপমন্যুৱে শিৱানুগ্রহ লাভ কৰাৰ পাছত মধ্যাহ্ন-ব্ৰত সমাপ্ত কৰি বায়ুদেৱ নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসভালৈ আহে। নিত্যকৰ্ম শেষ কৰা ঋষিসকলে তেওঁক দেখি সভামধ্যত প্ৰস্তুত আসনত বহুৱায়। লোকপূজিত বায়ু স্বচ্ছন্দে বহি প্ৰভুৰ মহিমা স্মৰণ কৰি, সৰ্বজ্ঞ আৰু অজেয় মহাদেৱৰ শৰণ লয় আৰু কয়—চৰাচৰ সমগ্ৰ জগতেই শিৱৰ বিভূতি। এই মঙ্গলবাণী শুনি শুদ্ধ ঋষিসকলে ‘বিভূতি-বিস্তাৰ’ অধিক বিস্তাৰে শুনিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু প্ৰশ্নটোক উপমন্যুৰ তপস্যা, পাশুপত ব্ৰতসিদ্ধি তথা বাসুদেৱ কৃষ্ণ আদি দৃষ্টান্তৰ সৈতে সংযোগ কৰে। এইদৰে অধ্যায়টো কাহিনিৰ ভূমিকা পৰা শিৱৰ প্ৰকাশৰূপ আৰু সেয়া লাভৰ উপায়সমূহৰ সুসংগঠিত বৰ্ণনা বিচৰা শাস্ত্ৰীয় অনুৰোধলৈ সেতু হয়।
पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
অধ্যায় ২ত ঋষিসকলে পাশুপত-জ্ঞান আৰু পাশুপতি (শিৱ), পশু (বন্ধ জীৱ) আৰু পাশ (বন্ধন)ৰ তাত্ত্বিক অৰ্থ স্পষ্ট কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সূতে বায়ুক যোগ্য বক্তা বুলি কয়; বায়ুৱে পূৰ্ব প্ৰকাশিত উপদেশ স্মৰণ কৰায়—মন্দৰ পৰ্বতত মহাদেৱ শ্ৰীকণ্ঠে দেবীক পৰম পাশুপত-জ্ঞান দিছিল। তাৰ পাছত বায়ুৱে এই উপদেশক আন এটা শিক্ষামূলক প্ৰসঙ্গৰ সৈতে জুৰে, য’ত কৃষ্ণ (কৃষ্ণৰূপে বিষ্ণু) বিনয়েৰে ঋষি উপমন্যুৰ ওচৰলৈ গৈ দিব্য জ্ঞান আৰু শিৱৰ বিভূতি সম্পূৰ্ণকৈ ব্যাখ্যা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। কৃষ্ণৰ প্ৰশ্নসমূহে মতবাদৰ কাঠামো স্পষ্ট কৰে—পাশুপতি কোন, পশু কোন, কোন কোন পাশেৰে বন্ধ, আৰু মুক্তি কেনেকৈ হয়। উপমন্যুৱে শিৱ-দেবীক প্ৰণাম কৰি উত্তৰ আৰম্ভ কৰে, ফলত বন্ধন-মোক্ষ বিশ্লেষণভিত্তিক শৈৱ মুক্তিমাৰ্গৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়।
शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
উপমন্যুৱে কৃষ্ণক উপদেশ দিয়ে কয় যে পৰমাত্মা মহেশ/শিৱে নিজৰ মূৰ্তিসমূহৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ চৰাচৰ জগতক ব্যাপি ধৰি ৰাখে। এই অধ্যায়ত বিশ্ব শিৱৰ অষ্টমূৰ্তিতেই স্থিত—সূতাত গাঁথা মণিৰ দৰে—বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত প্ৰধান শৈৱ ৰূপসমূহ আৰু বিশেষকৈ পঞ্চব্ৰহ্ম তনু—ঈশান, তৎপুৰুষ, অঘোৰ, বামদেৱ, সদ্যোজাত—ক সৰ্বব্যাপী বুলি কোৱা হয়; একোৱেই অব্যাপ্ত নাথাকে। ঈশান ক্ষেত্ৰজ্ঞ/ভোক্তৃ তত্ত্বৰ, তৎপুৰুষ অব্যক্ত আৰু গুণময় ভোগ্যৰ, অঘোৰ বুদ্ধিতত্ত্বৰ (ধৰ্মাদি সহ), বামদেৱ অহংকাৰৰ, আৰু সদ্যোজাত মনসৰ অধিষ্ঠাতা বুলি প্ৰতিপাদিত। ইন্দ্ৰিয়-কৰণ- বিষয়-ভূত সম্পৰ্কো দিয়া হৈছে—শ্ৰোত্ৰ–বাক্–শব্দ–ব্যোম, ত্বক্–পাণি–স্পৰ্শ–বায়ু, চক্ষু–চৰণ–ৰূপ–অগ্নি, ৰসনা–পায়ু–ৰস–আপঃ, ঘ্ৰাণ–উপস্থ–গন্ধ–ভূ। শেষত এই দিৱ্য মূৰ্তিসমূহৰ কীৰ্তি আৰু পূজ্যতা একমাত্ৰ শ্ৰেয়স-দায়ক মঙ্গলকাৰণ বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।
शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)
এই অধ্যায়ত কৃষ্ণই সোধে—পৰম তেজস্বী শৰ্ব (শিৱ)ৰ মূৰ্তিসমূহে বিশ্ব কেনেকৈ ব্যাপ্ত, আৰু স্ত্ৰী–পুংভাবযুক্ত জগতক দিব্য দম্পতিয়ে কেনেকৈ অধিষ্ঠান কৰে। উপমন্যু কয়—শিৱ–শিৱাৰ শ্ৰীমদ্ বিভূতি আৰু যথাৰ্থ স্বৰূপ সংক্ষেপে ক’ব পাৰি; বিস্তাৰ বৰ্ণনা অসম্ভৱ। তেওঁ শক্তিক মহাদেৱী আৰু শিৱক শক্তিমান বুলি নিৰূপণ কৰি কয় যে চৰাচৰ বিশ্ব তেওঁলোকৰ বিভূতিৰ কেৱল লেশমাত্ৰ। তাৰ পাছত চিত্–অচিত্, শুদ্ধ–অশুদ্ধ, পৰ–অপৰ তত্ত্বভেদ বুজাই, অচেতনসঙ্গ চেতনাৰ সংযোগৰ ফলত অপৰ/অশুদ্ধ ক্ষেত্ৰত সংসাৰ প্ৰবাহিত হয় বুলি কয়; তথাপি পৰ আৰু অপৰ দুয়োটাই শিৱ–শিৱাৰ স্বাভাৱিক স্বামিত্বাধীন। জগত তেওঁলোকৰ অধীন, তেওঁলোক জগতৰ অধীন নহয়—এই বিশ্বাধিপত্য প্ৰতিষ্ঠিত হয়। চন্দ্ৰ আৰু চন্দ্ৰিকাৰ দৰে শিৱ–শক্তিৰ অভেদ দেখুৱাই, শক্তি নাথাকিলে শিৱৰ প্ৰকাশ জগতত স্পষ্ট নহয় বুলি কোৱা হয়।
शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
এই অধ্যায়ত উপমন্যুৱে উপদেশ দিয়ে কয় যে চল-অচল সমগ্ৰ জগত দেৱদেৱ শিৱৰেই ‘বিগ্ৰহ’; কিন্তু পাশ-বন্ধনৰ গধুৰতাত বদ্ধ জীৱে তাক চিনিব নোৱাৰে। একেটা তত্ত্ব বহু ধৰণে কোৱা হয়; অবিকল্প পৰম অৱস্থাক নাজনা মুনিসকলৰো বাক্যভেদ দেখা যায়—এইদৰে একত্ব আৰু বহুত্বৰ টানাপোড়েন ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। অপৰ ব্ৰহ্ম বুলিলে ভূততত্ত্ব, ইন্দ্ৰিয়, অন্তঃকৰণ আৰু বিষয়সমষ্টি; পৰ ব্ৰহ্ম বুলিলে চিদাত্মক শুদ্ধ চৈতন্য। ‘ব্ৰহ্ম’ শব্দৰ (বৃহত্ত্ব/বৃংহণত্ব) ব্যুৎপত্তি দেখুৱাই কোৱা হয়—দুয়োটাই ব্ৰহ্মাধিপতি প্ৰভু শিৱৰ স্বৰূপ। পাছত বিশ্বক বিদ্যা-অবিদ্যা-গঠিত বুলি—বিদ্যা সত্যানুগত সচেতন জ্ঞান, অবিদ্যা অচেতন মিথ্যা-গ্ৰহণ—ভ্ৰান্তি আৰু যথাৰ্থ-সংবিত্তিৰ ভেদ দেখুৱাই, সৎ-অসৎ উভয়ৰ ঈশ্বৰ শিৱেই এই দ্বয় আৰু তাৰ জ্ঞানফলৰ নিয়ন্তা বুলি সিদ্ধান্ত দিয়া হৈছে।
Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
এই অধ্যায়ত উপমন্যুৱে সিদ্ধান্তোপদেশৰূপে বৰ্ণনা কৰে যে শিৱ কোনো ধৰণৰ বন্ধনত আবদ্ধ নহয়—আণৱ, মায়ীয়, প্ৰাকৃত, জ্ঞান‑মানসিক, ইন্দ্ৰিয়, ভূত আৰু তন্মাত্ৰা আদি। কাল, কলা, বিদ্যা, নিয়তি, ৰাগ‑দ্বেষ, কৰ্ম, তাৰ বিপাক আৰু সুখ‑দুখো শিৱক সীমাবদ্ধ কৰিব নোৱাৰে। বন্ধু‑শত্ৰু, নিয়ন্তা‑প্ৰেৰক, স্বামী‑গুৰু‑ৰক্ষক আদি সম্পৰ্কসূচক বিশেষণো তেওঁৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য নহয়; তেওঁ সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষ। শেষত প্ৰতিপাদিত হয় যে পৰমাত্মা শিৱ সৰ্বমঙ্গল, স্বশক্তিৰে স্বস্বৰূপত স্থিত হৈ সকলোৰে অচল অধিষ্ঠান; সেয়ে তেওঁ ‘স্থাণু’ বুলি স্মৰণীয়।
शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti
এই অধ্যায়ত উপমন্যুৱে শিৱৰ স্বাভাৱিকী শক্তিৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰিছে। এই শক্তি সৰ্বব্যাপিনী, সূক্ষ্ম আৰু আনন্দ-চৈতন্যময়ী; সূৰ্যকিৰণৰ দৰে এক হৈও বহু ৰূপে প্ৰকাশ পায়। ইচ্ছা, জ্ঞান আৰু ক্রিয়া—এই শক্তিসমূহৰ অসংখ্য ভেদ উল্লেখ কৰি অগ্নিস্ফুলিঙ্গৰ ন্যায় তেওঁৰ প্ৰস্ফুৰণৰ পৰা তত্ত্বসমূহৰ উৎপত্তি কোৱা হৈছে। বিদ্যা-অবিদ্যাৰ অধিপতি, পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতি তেওঁৰ ক্ষেত্ৰতেই অৱস্থিত; মহৎ আদি সকলো বিকাৰ তেওঁৰ কাৰ্য। শিৱ ‘শক্তিমান’, আৰু শক্তি বেদ-শ্ৰুতি-স্মৃতি, জ্ঞান, ধৃতি তথা জানা-ইচ্ছা-কৰা এই সামৰ্থ্যৰ আধাৰ। মায়া, জীৱ, বিকৃতি আৰু সৎ-অসৎৰ সমগ্ৰ বিস্তাৰ তেওঁৰ দ্বাৰা ব্যাপ্ত; তেওঁৰ লীলা মোহিতো কৰে, মুক্তিও কৰে। তেওঁৰ সৈতে সৰ্বেশে জগতক (ইয়াত) সাতাইশ প্ৰকাৰৰে ব্যাপ্ত কৰে আৰু এই বোধৰ পৰাই মোক্ষ লাভ হয় বুলি সিদ্ধান্ত দিয়া হৈছে।
शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)
এই অধ্যায়ত কৃষ্ণই শৰণাগতক মোক্ষ দিয়া শিৱে উপদেশ কৰা ‘বেদসাৰ’ৰ নিখুঁত বিৱৰণ বিচাৰে। এই তত্ত্ব গূঢ়, বহুস্তৰ অৰ্থযুক্ত আৰু অভক্ত বা অযোগ্যৰ বাবে অপ্রাপ্য বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত কৃষ্ণই সোধে—এই শিক্ষাৰ ভিতৰত পূজা-বিধি কেনেকৈ, অধিকাৰ কাৰ, আৰু জ্ঞান-যোগৰ সৈতে পথৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা। উপমন্যুৱে বেদাভিপ্ৰায়-অনুগত সংক্ষিপ্ত শৈৱ-সূত্ৰ ক’লে, যি স্তুতি-নিন্দাৰহিত আৰু তৎক্ষণাৎ দৃঢ় বিশ্বাস জন্মায়; সম্পূৰ্ণ বিস্তাৰ অসম্ভৱ বুলি কৈ সাৰাংশ দিয়ে। পাছত সৃষ্টিকথাত, প্ৰকাশিত সৃষ্টিৰ আগতে শিৱ (স্থাণু/মহেশ্বৰ) কাৰণশক্তিসহ স্বয়ং আবিৰ্ভূত হৈ প্ৰভুৰূপে স্থিত হয় আৰু তাৰ পিছত দেৱসকলৰ মাজত প্ৰথম ব্ৰহ্মাক উৎপন্ন কৰে। ব্ৰহ্মাই নিজৰ দিৱ্য জনকক দৰ্শন কৰে আৰু শিৱেও উদ্ভূত ব্ৰহ্মাক দৰ্শন কৰে—এই পৰস্পৰ দৰ্শনে সৃষ্টিক্ৰিয়া শিৱৰ পূৰ্ব স্বপ্ৰকাশৰ পৰাই প্ৰবাহিত হয় বুলি স্থাপন হয়।
योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
অধ্যায় ৯ত কৃষ্ণে উপমন্যুক শৰ্ব (শিৱ) বিষয়ে সোধে—যুগ-পরিবর্তনৰ ধাৰাত শিৱে যোগাচাৰ্যৰ ছলৰূপে অৱতৰি শিষ্য-প্ৰতিষ্ঠাও কৰে। উপমন্যুৱে বাৰাহকল্পত, বিশেষকৈ সপ্তম মন্বন্তৰত, যুগক্ৰম অনুসাৰে আঠাইশজন যোগাচাৰ্যৰ নাম গণনা কৰি কয়। তাৰ পিছত কোৱা হয় যে প্ৰতিজন আচার্যৰ চাৰিজন শান্তচিত্ত শিষ্য থাকে আৰু শ্বেতৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শ্বেতাশ্ব, শ্বেতলোহিত, বিকোষ/বিকেশ আৰু সনৎকুমাৰ-গোষ্ঠী আদি নামগুচ্ছসহ শিষ্যসকলৰ ক্ৰমবদ্ধ তালিকা দিয়া হয়। এই অধ্যায় শৈৱ যোগ-প্ৰসাৰৰ বংশানুক্ৰম-প্ৰধান পুরাণীয় নিৰ্দেশিকা স্বৰূপ।
श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
এই অধ্যায়ত কৃষ্ণে উপমন্যুক শিৱজ্ঞানৰ পৰম জ্ঞানী বুলি সম্বোধন কৰি কয় যে শিৱজ্ঞানৰ ‘অমৃত’ আস্বাদন কৰিলেও তৃপ্তি নাহে। উপমন্যুৱে মন্দৰ পৰ্বতত মহাদেৱ দেৱীৰ সৈতে ধ্যানময় অন্তৰঙ্গ অৱস্থাত আসীন, চাৰিওফালে দেৱীসকল আৰু গণসকল উপস্থিত—এই দৃশ্য বৰ্ণনা কৰে। উপযুক্ত সময়ত দেৱীয়ে সুধে—আত্মতত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠিত নহোৱা অল্পবুদ্ধি মানুহে কোন উপায়ে মহাদেৱক প্ৰসন্ন কৰিব পাৰে? ঈশ্বৰে উত্তৰ দিয়ে—কৰ্ম, তপস্যা, জপ, আসনাদি সাধনা বা কেৱল তত্ত্বজ্ঞান—শ্ৰদ্ধা নাথাকিলে সকলো নিষ্ফল; শ্ৰদ্ধাই মুখ্য সাধন। শ্ৰদ্ধা স্বধৰ্ম পালনৰে, বিশেষকৈ বৰ্ণাশ্ৰম-নিয়ম মানি, বৃদ্ধি আৰু সংৰক্ষিত হয়। সেয়ে শৃঙ্খলাবদ্ধ আচাৰসহ দৃঢ় শ্ৰদ্ধাই শিৱকৃপা সুলভ কৰি, শিৱদৰ্শন-স্পৰ্শ- পূজা-সম্ভাষণ সম্ভৱ কৰে।
भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
শিৱে দেৱীক কয় যে তেওঁ বৰ্ণধৰ্ম আৰু যোগ্য ভক্ত তথা বিদ্বান দ্বিজ সাধকৰ আচার-নিয়ম সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰিব। ত্ৰিকাল স্নান, অগ্নিকাৰ্য, ক্ৰমে লিঙ্গপূজা, দান-দয়া-ঈশ্বৰভাব আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি অহিংসা-সত্যাদি সংযম উল্লেখ কৰা হৈছে। অধ্যয়ন-অধ্যাপন-ব্যাখ্যা, ব্ৰহ্মচৰ্য, শ্ৰৱণ, তপ, ক্ষমা আৰু শৌচৰ বিধান আছে; শিখা, উপবীত, উষ্ণীষ, উত্তৰীয় ধাৰণ, ভস্ম-ৰুদ্ৰাক্ষ ধাৰণ আৰু পৰ্বদিনত বিশেষকৈ চতুৰ্দশীত বিশেষ পূজাৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। আহাৰশুদ্ধিত ব্ৰহ্মকূৰ্চ আদি নিয়ত সেৱন আৰু বাসি/অশুদ্ধ খাদ্য, কিছুমান ধান্য, মদ্য আৰু তাৰ গন্ধ পৰ্যন্ত বর্জনৰ কথা কোৱা হৈছে। পাছত যোগীৰ লক্ষণ হিচাপে ক্ষমা, শান্তি, সন্তোষ, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য, শিৱজ্ঞান, বৈৰাগ্য, ভস্মসেৱন আৰু সৰ্বাসক্তি-নিবৃত্তি, লগতে দিনে ভিক্ষাভোজনৰ দৰে কঠোৰ আচাৰ সংক্ষেপে বৰ্ণিত; এইদৰে অধ্যায়ে বাহ্য আচৰণ, নৈতিক শুদ্ধি আৰু যোগিক বৈৰাগ্য একেলগে শৈৱ আচারসংহিতা ৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰে।
पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
অধ্যায় ১২ত শ্ৰীকৃষ্ণে উপমন্যুক পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰৰ মাহাত্ম্য তত্ত্বতঃ বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। উপমন্যু কয়—ইয়াৰ বিস্তাৰ মহাকালতো অপৰিমেয়, সেয়ে সংক্ষিপ্ত ৰূপে উপদেশ দিয়ে। এই মন্ত্ৰ বেদ আৰু শিৱাগম—দুয়োটাতে প্ৰমাণিত; শিৱভক্তৰ বাবে সম্পূৰ্ণ সাধন আৰু সকলো পুৰুষাৰ্থ সিদ্ধিকাৰী। অল্প অক্ষৰ হ’লেও অৰ্থত মহৎ—বেদসাৰ, মোক্ষপ্ৰদ, নিশ্চিত আৰু স্বয়ং শিৱস্বৰূপ বুলি স্তৱিত। ই দিৱ্য, সিদ্ধিদায়ক, জীৱৰ মনোহৰ, গভীৰ আৰু নিৰ্বিবাদ অৰ্থবাহী। মন্ত্ৰৰূপ ‘নমঃ শিৱায়’ক আদ্য সূত্র হিচাপে স্থাপন কৰা হৈছে। একাক্ষৰ ‘ওঁ’ক শিৱৰ সৰ্বব্যাপী উপস্থিতিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয় আৰু ঈশান আদি পঞ্চব্ৰহ্ম-তত্ত্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সূক্ষ্ম একাক্ষৰ সত্যসমূহ মন্ত্ৰক্ৰমত নিহিত বুলি কোৱা হৈছে। এইদৰে বাচ্য-বাচক ভাবৰ দ্বাৰা সূক্ষ্ম ষড়ক্ষৰত পঞ্চব্ৰহ্মতনু শিৱেই শব্দো আৰু অৰ্থো—এই সিদ্ধান্ত প্ৰতিষ্ঠিত।
पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
এই অধ্যায়ত দেৱীয়ে কলিযুগৰ অৱস্থা নিৰ্ণয় কৰে—কাল কলুষিত আৰু দুৰ্জয়, ধৰ্ম অৱহেলিত, বৰ্ণাশ্ৰম-আচাৰ ক্ষয়প্ৰাপ্ত, সামাজিক-ধাৰ্মিক সংকট ব্যাপিছে, আৰু গুৰু–শিষ্য উপদেশ-পরম্পৰা ভংগ হৈছে। এনে বাধাৰ মাজত শিৱভক্তসকল কেনেকৈ মোক্ষ লাভ কৰিব, সেয়া তেওঁ সোধে। ঈশ্বৰে উত্তৰ দিয়ে যে তেওঁৰ ‘পৰমা বিদ্যা’—হৃদয়-আনন্দদায়িনী পঞ্চাক্ষৰী—ৰ আশ্ৰয়েই উপায়; ভক্তিৰে অন্তৰ্জীৱন গঢ় লোৱা লোক কলিতেও মুক্তি পায়। তাৰ পিছত মন-ৱাণী-কাৰ্য দোষে মলিন, কৰ্মত অযোগ্য আৰু ‘পতিত’ লোকৰ বিষয়ে সন্দেহ উঠে—তেওঁলোকে কৰা কৰ্ম কি কেৱল নৰকলৈ নিয়েই যায়? শিৱে নিজৰ প্ৰতিজ্ঞা পুনৰ দৃঢ় কৰি গোপন ৰহস্য প্ৰকাশ কৰে—মন্ত্ৰসহ পূজা (সমন্ত্ৰক পূজা) নিৰ্ণায়ক উদ্ধাৰক উপায়; পতিত ভক্তও এই বিদ্যাৰে মুক্ত হ’ব পাৰে।
मन्त्रसिद्ध्यर्थं गुरुपूजा–आज्ञा–पौरश्चर्यविधिः / Guru-Authorization, Offerings, and Puraścaraṇa for Mantra-Siddhi
এই অধ্যায়ত মন্ত্রসিদ্ধিৰ বাবে শৈৱ বিধি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ঈশ্বৰে কয়—গুৰুৰ আজ্ঞা, যথাযথ ক্ৰিয়া, শ্ৰদ্ধা আৰু নিৰ্দিষ্ট দক্ষিণা/অৰ্পণ নথকা জপ নিষ্ফল হয়। শিষ্যই তত্ত্ববেদী, সদ্গুণসম্পন্ন আৰু ধ্যাননিষ্ঠ যোগ্য গুৰু/আচাৰ্যৰ ওচৰলৈ গৈ ভাবশুদ্ধিৰে বাক্-মন-দেহ-ধন দ্বাৰা সেৱা কৰিব লাগে; সামৰ্থ্য অনুসাৰে দীঘলীয়া সময় গুৰুপূজা আৰু দান কৰিব লাগে আৰু বিত্তশাঠ্য (ধনত প্ৰবঞ্চনা) ত্যাগ কৰিব লাগে। গুৰু প্ৰসন্ন হ’লে স্নান, মন্ত্রশুদ্ধ জল আৰু মঙ্গল দ্ৰব্যেৰে শুদ্ধি কৰি, উপযুক্ত অলংকাৰ ধৰি, পবিত্ৰ স্থানত (নদীতীৰ, সাগৰতীৰ, গোহাল, মন্দিৰ বা শুদ্ধ গৃহ) দোষৰহিত তিথি-নক্ষত্র-যোগত অনুষ্ঠান সম্পন্ন হয়। তাৰ পিছত গুৰুৱে শুদ্ধ স্বৰোচ্চাৰণে ‘পৰম মন্ত্র’ উপদেশ দি আজ্ঞা প্ৰদান কৰে। মন্ত্র আৰু আজ্ঞা পোৱা শিষ্যই পুরশ্চৰণ বিধি অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট সংখ্যাত জপ কৰে, সংযম আৰু নিয়মিত আহাৰ-ব্যৱহাৰ মানে। পুরশ্চৰণ সম্পূৰ্ণ কৰি নিত্য জপ ৰক্ষা কৰা ব্যক্তি শিৱ আৰু গুৰুৰ অন্তঃস্মৰণত স্থিত হৈ সিদ্ধ হয় আৰু সফলতা দিবলৈ সক্ষম হয়।
शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)
এই অধ্যায়ত মন্ত্ৰৰ মাহাত্ম্য আৰু প্ৰয়োগ সম্পৰ্কীয় পূৰ্বোপদেশৰ পাছত শ্ৰীকৃষ্ণে “শিৱসংস্কাৰ”ৰ নিখুঁত বিৱৰণ বিচাৰে। উপমন্যুৱে কয়—সংস্কাৰ হৈছে পূজা আদি অনুশ্ঠানৰ অধিকাৰ দিয়া বিধি; ই ষড়ধ্বৰ শুদ্ধি, জ্ঞানপ্ৰদান আৰু পাশ-বন্ধনৰ ক্ষয় সাধন কৰে, সেয়ে ইয়াক দীক্ষা বুলিও কোৱা হয়। শিৱাগমীয় পৰিভাষাত দীক্ষা তিন প্ৰকাৰ—শাম্ভৱী, শাক্তী আৰু মান্ত্ৰী। শাম্ভৱী গুৰুমাধ্যমে ক্ষণতে ফলদায়িনী; দৃষ্টি, স্পৰ্শ বা বাক্য মাত্ৰেই কাৰ্যকৰ হ’ব পাৰে, আৰু পাশক্ষয়ৰ তীব্ৰতা অনুসাৰে তীব্ৰা আৰু তীব্ৰতৰা—দুই ভাগ: তীব্ৰতৰা তৎক্ষণাৎ শান্তি/মুক্তি দিয়ে, তীব্ৰা জীৱনকালত ক্ৰমে শোধন কৰে। শাক্তী দীক্ষা গুৰুৰ যোগোপায় আৰু জ্ঞানচক্ষুৰ দ্বাৰা শক্তিৰ অৱতৰণ ঘটাই শিষ্যদেহত প্ৰৱেশ কৰাই জ্ঞান দান কৰে; আগলৈ মান্ত্ৰী দীক্ষাৰ আদি বিৱৰণৰ ইঙ্গিত আছে।
समयाह्वय-संस्कारः — Rite of ‘Samayāhvaya’ and the Preparatory Layout (Maṇḍapa, Vedi, Kuṇḍas, Maṇḍala, Śiva-kumbha)
অধ্যায় ১৬ত উপমন্যুৱে শুভদিনত শুদ্ধ আৰু নিৰ্দোষ স্থানত কৰিবলগীয়া প্ৰাৰম্ভিক ‘সময়াহ্বয়-সংস্কাৰ’ৰ বিধান দিয়ে। তাৰ পিছত গন্ধ, বৰ্ণ, স্বাদ আদি লক্ষণৰ দ্বাৰা ভূমি-পৰীক্ষা কৰি, শিল্পিশাস্ত্ৰ অনুসাৰে মণ্ডপ নিৰ্মাণ, বেদী স্থাপন আৰু অষ্টদিশা ধ্যানত ৰাখি বহু কুণ্ডৰ বিন্যাস কোৱা হৈছে; বিশেষকৈ ঈশান (উত্তৰ-পূব) দিশলৈ ক্ৰমবিন্যাস গুৰুত্বপূৰ্ণ, আৰু পশ্চিম ফালে প্ৰধান কুণ্ড ঐচ্ছিকভাৱে স্থাপন কৰাৰ কথাও আছে। বেদীক ছত্ৰ, ধ্বজ, মালাৰে অলংকৃত কৰি মধ্যভাগত ৰঙীন চূৰ্ণে শুভ মণ্ডল আঁকা হয়—ধনীসকলৰ বাবে স্বৰ্ণ/অৰুণ চূৰ্ণ, দৰিদ্ৰসকলৰ বাবে সিন্দূৰ, শালি/নিবার চূৰ্ণ আদি বিকল্প। পদ্ম-মণ্ডলৰ পৰিমাপ (এটা/দুটা হাত), কৰ্ণিকা, কেশৰ আৰু পাঁপৰিৰ মাপ, লগতে ঈশান অংশৰ বিশেষ অলংকাৰ নিৰ্দিষ্ট। শেষত ধান্য, তিল, ফুল আৰু কুশ ছটিয়াই লক্ষণযুক্ত শিৱ-কুম্ভ প্ৰস্তুত কৰা হয়—ই পৰৱৰ্তী আহ্বানাদি ক্ৰিয়াৰ পূৰ্বপ্ৰস্তুতি।
षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)
অধ্যায় ১৭ত উপমন্যুৱে কয়—গুৰুৱে শিষ্যৰ যোগ্যতা/অধিকার পৰীক্ষা কৰি সৰ্ববন্ধ-বিমুক্তিৰ বাবে ষড়ধ্ব-শুদ্ধি কৰাব বা শিকাব লাগে। তাৰ পিছত ছয় অধ্ব—কলা, তত্ত্ব, ভুবন, বৰ্ণ, পদ আৰু মন্ত্ৰ—ক প্ৰকাশৰ স্তৰবদ্ধ ‘পথ’ হিচাপে সংক্ষিপ্তভাৱে নিৰূপণ কৰা হৈছে। নিবৃত্তি আদি পাঁচ কলা উল্লেখ কৰি কোৱা হৈছে যে বাকী পাঁচ অধ্ব এই কলাসমূহেৰে ব্যাপ্ত। তত্ত্বাধ্ব শিৱ-তত্ত্বৰ পৰা ভূমিলৈ ২৬ তত্ত্বৰ শৃংখলা, শুদ্ধ–অশুদ্ধ–মিশ্ৰ ভেদে ব্যাখ্যা কৰা। ভুবনাধ্ব আধাৰৰ পৰা উন্মনা পৰ্যন্ত (উপভেদ বাদ দি) ষাঠি বুলি কোৱা হৈছে। বৰ্ণাধ্ব পঞ্চাশ ৰুদ্ৰৰূপ অক্ষৰ; পদাধ্ব বহু বিভেদযুক্ত; মন্ত্ৰাধ্ব পৰাবিদ্যাৰে ব্যাপ্ত। দৃষ্টান্ত দিয়া হৈছে—যেনে তত্ত্বেশ্বৰ শিৱ তত্ত্বগণনাত গণ্য নহয়, তেনে মন্ত্ৰনায়কো মন্ত্ৰাধ্বত গণ্য নহয়। শেষত কোৱা হৈছে যে ব্যাপক–ব্যাপ্য ন্যায়সহ ষড়ধ্বৰ সত্য জ্ঞান নাথাকিলে অধ্বশোধনৰ অধিকাৰ নহয়; সেয়ে সাধনাৰ আগতে অধ্বৰ স্বৰূপ আৰু ব্যাপ্তি-গঠন বুজা আবশ্যক।
Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)
অধ্যায় ১৮ত আচার্যৰ আদেশ অনুসৰি মণ্ডল-পূজা আৰু হোমৰ সুসংবদ্ধ ক্ৰম বৰ্ণিত। স্নানাদি শুদ্ধি সম্পন্ন কৰি শিষ্য কৰযোৰে ধ্যানমগ্ন হৈ শিৱ-মণ্ডলৰ ওচৰলৈ যায়। গুৰু নেত্ৰবন্ধন পৰ্যন্ত মণ্ডল প্ৰকাশ কৰে; তাৰ পিছত শিষ্য পুষ্পাৱকিৰণ কৰে, আৰু য’ত ফুল পৰে সেই লক্ষণ দেখি গুৰুৱে শিষ্যৰ নাম/নিয়োগ নিৰ্ধাৰণ কৰে। তাৰ পাছত শিষ্যক নিৰ্মাল্য-মণ্ডললৈ নি ঈশান (শিৱ) পূজা কৰাই শিৱানলত আহুতি দিয়া হয়। অশুভ স্বপ্ন দেখা হ’লে দোষশান্তিৰ বাবে মূলবিদ্যা মন্ত্ৰে ১০০, ৫০ বা ২৫ আহুতিৰ হোম বিধান আছে। শিখাত সূত্ৰ বান্ধি তললৈ নামোৱা, নিবৃত্তি-কলাৰ সৈতে যুক্ত আধাৰ-পূজা, বাগীশ্বৰী পূজা আৰু হোম-প্ৰধান ক্ৰমো উল্লেখিত। গুৰুৰ মানসিক ‘যোজনা’ আৰু অনুমোদিত মুদ্ৰাৰ দ্বাৰা শিষ্যৰ সৰ্বযোনিত এককালীন অধিকাৰ/প্ৰৱেশৰ ভাব জাগে; মন্ত্ৰ-মুদ্ৰা-অগ্নিৰে শুদ্ধি, নিয়োগ আৰু আধ্যাত্মিক সংযোজন সাধন কৰা এই অধ্যায় এক প্ৰক্ৰিয়ামূলক পথনির্দেশ।
साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
এই অধ্যায়ত গুৰুৱে কেনেকৈ যোগ্য সাধকক প্ৰতিষ্ঠা কৰি শৈৱ বিদ্যা/মন্ত্ৰ দীক্ষা প্ৰদান কৰে তাৰ বিধিবদ্ধ বৰ্ণনা আছে। উপমন্য়ুৱে মণ্ডলপূজা, কুম্ভস্থাপন, হোম, শিষ্যৰ আসন/অৱস্থান নিৰ্ধাৰণ আৰু পূৰ্বকৰ্মসমাপ্তি—এই সকলো পূৰ্বোক্ত ক্ৰমে বুজাইছে। গুৰুৱে অভিষেক কৰি ‘পৰম মন্ত্ৰ’ বিধিমতে দান কৰে আৰু পুষ্পাম্বুৰে শিষ্যৰ কৰতলত শৈৱ জ্ঞান স্পৰ্শসহ হস্তান্তৰ কৰি বিদ্যোপদেশ সম্পূৰ্ণ কৰে। এই মন্ত্ৰ পৰমেষ্ঠিন (শিৱ)ৰ কৃপাৰে ইহ-পর সিদ্ধি দান কৰে বুলি প্ৰশংসিত। শিৱৰ অনুমতি লৈ গুৰুৱে সাধনা আৰু শিৱযোগ উপদেশ দিয়ে; শিষ্য বিনিয়োগ মনত ৰাখি মন্ত্ৰসাধন কৰে—ইয়াক মূলমন্ত্ৰৰ পুরশ্চৰণ বোলা হয়। মুমুক্ষুৰ বাবে অতিশয় আচারগত পৰিশ্ৰম বাধ্যতামূলক নহয়, তথাপি অনুশ্ঠান শুভ বুলি কোৱা হৈছে।
शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)
অধ্যায় ২০ত সংস্কাৰশুদ্ধ আৰু পাশুপত-ব্ৰত পালন কৰা যোগ্য শিষ্যক বিধিপূৰ্বক শিৱাচাৰ্য পদত প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ অভিষেক-ক্রম বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পূৰ্বোক্ত মতে মণ্ডল নিৰ্মাণ কৰি পৰমেশ্বৰ পূজা কৰা হয়। পাঁচটা কলস দিশসমূহত আৰু মধ্যত স্থাপন কৰা হয়—পূৰ্ব/অগ্ৰত নিবৃত্তি, পশ্চিমত প্ৰতিষ্ঠা, দক্ষিণত বিদ্যা, উত্তৰত শান্তি আৰু মধ্যত পৰা—এই শৈৱ শক্তি/স্তৰৰ ন্যাসসহ। ৰক্ষাকৰ্ম, ধৈনবী মুদ্ৰা, মন্ত্ৰে কলস-সংস্কাৰ, আহুতি আৰু শেষত পূৰ্ণাহুতি সম্পন্ন হয়। শিষ্যক মূৰ অনাবৃত ৰাখি মণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰাই মন্ত্ৰ-তৰ্পণাদি পূৰ্বাঙ্গ সম্পূৰ্ণ কৰা হয়। তাৰ পিছত আচাৰ্যই শিষ্যক আসনত বহুৱাই অভিষেক কৰে, সকলীকৰণ কৰি পঞ্চকলা-ৰূপ বন্ধন/প্ৰকাশ কৰে আৰু শিষ্যক শিৱলৈ সমৰ্পণ কৰে। নিবৃত্তি কলসৰ পৰা ক্ৰমে অভিষেকৰ পাছত আচাৰ্যই ‘শিৱহস্ত’ শিষ্যৰ শিৰত স্থাপন কৰি শিৱাচাৰ্য ৰূপে নিযুক্ত কৰে। পৰৱৰ্তী পূজা, ১০৮ আহুতিৰ হোম আৰু শেষত পূৰ্ণাহুতিত সমাপ্তি বৰ্ণিত।
शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)
অধ্যায় ২১ত কৃষ্ণই শিৱৰ নিজ শাস্ত্ৰ অনুসাৰে শৈৱাশ্ৰম সাধকৰ নিত্য আৰু নৈমিত্তিক কৰ্মৰ স্পষ্ট বিধান বিচাৰে। উপমন্যুৱে ব্ৰাহ্মমুহূর্তত উঠা, অম্বা (শক্তি) সহ শিৱধ্যান কৰা, তাৰ পাছত একান্ত ঠাইত প্ৰয়োজনীয় শাৰীৰিক ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰা—এই প্ৰভাত-অনুশাসন ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে। শৌচ, দন্তধাৱন, দন্তকাষ্ঠ নাথাকিলে বা কিছুমান তিথিত নিষেধ থাকিলে বিকল্প, আৰু পুনঃপুনঃ পানীৰে কুলকুচি কৰি মুখশুদ্ধিৰ বিধি দিয়া হৈছে। নদী, পুখুৰী, সৰোবৰ বা ঘৰত ‘ৱাৰুণ স্নান’—স্নানদ্ৰব্য ব্যৱহাৰ, বাহ্য অশুচি আঁতৰোৱা, মৃদা (মাটি)ৰে শুদ্ধি, স্নান-উত্তৰ পৰিচ্ছন্নতা—বিস্তাৰে কোৱা হৈছে। শুদ্ধ বস্ত্ৰধাৰণ আৰু পুনঃশুদ্ধিৰ ওপৰত জোৰ; ব্ৰহ্মচাৰী, তপস্বী, বিধবা আদি লোকৰ বাবে সুগন্ধি স্নান আৰু অলংকাৰসদৃশ আচৰণ বর্জনীয় বুলি নিয়ম আছে। উপবীত-শিখা বেঁধি অৱগাহন, আচমন, জলে ত্ৰিমণ্ডল স্থাপন, নিমজ্জিত অৱস্থাত মন্ত্ৰজপ-শিৱস্মৰণ, আৰু শেষত পবিত্ৰ জলে আত্মাভিষেক—এইদৰে দৈনন্দিন দেহচৰ্যাই মন্ত্ৰকেন্দ্ৰিত শৈৱ সাধনাৰ ৰূপ লয়।
न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)
অধ্যায় ২২ত উপমন্যুৱে ন্যাসক ত্ৰিবিধ শাস্ত্ৰীয় সাধনা হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিছে—স্থিতি (স্থিতিকৰণ), উৎপত্তি (প্ৰকাশ) আৰু সংহৃতি (লয়), যি জগত-প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে সঙ্গত। প্ৰথমে আশ্ৰমভেদে (গৃহস্থ, ব্ৰহ্মচাৰী, যতি, বানপ্ৰস্থ) ন্যাসৰ শ্ৰেণীবিভাগ দিয়া হৈছে; তাৰ পিছত স্থিতি-ন্যাস আৰু উৎপত্তি-ন্যাসৰ দিশা/ক্ৰম-নীতি, আৰু সংহৃতিত উলটা ক্ৰম বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰপৰা বৰ্ণ-বিন্দু ন্যাস, আঙুলি আৰু কৰতলত শিৱ-প্ৰতিষ্ঠা, দহ দিশত অস্ত্ৰন্যাস, আৰু পঞ্চভূতাত্মক পঞ্চকলাৰ ধ্যান উল্লেখ আছে। হৃদয়, কণ্ঠ, তালু, ভ্ৰূমধ্য, ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰ আদি সূক্ষ্ম কেন্দ্ৰত স্থাপন কৰি বীজমন্ত্ৰে গ্ৰন্থন কৰা হয়; পঞ্চাক্ষৰী বিদ্যাৰ জপে শুদ্ধি সাধিত হয়। পাছত প্ৰাণনিগ্ৰহ, অস্ত্ৰমুদ্ৰাৰে ভূতগ্ৰন্থি ছেদন, সুষুম্না পথে আত্মাৰ ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰেৰে নিৰ্গমন আৰু শিৱতেজত একীভৱন কোৱা হৈছে। বায়ুৰে শোষণ, কালাগ্নিৰে দহন, কলাৰ লয় আৰু অমৃত-প্লাৱনে বিদ্যাময় দেহ পুনৰ্নিৰ্মাণ হয়। শেষত কৰন্যাস, দেহন্যাস, অঙ্গন্যাস, সন্ধিস্থলে বৰ্ণন্যাস, ষড়ঙ্গন্যাস, দিগ্বন্ধ আৰু সংক্ষিপ্ত বিকল্পো দিয়া আছে। লক্ষ্য দেহ-আত্মশোধন কৰি শিৱভাব লাভ কৰি পৰমেশ্বৰ পূজাৰ যোগ্যতা অৰ্জন কৰা।
पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
অধ্যায় ২৩ত উপমন্যুৱে শিৱে স্বয়ং শিৱাক উপদেশ দিয়া প্ৰচাৰিত পূজাবিধানৰ সংক্ষিপ্ত ব্যাখ্যা আগবঢ়ায়। সাধকে প্ৰথমে আভ্যন্তৰ-যাগ সম্পন্ন কৰি, ইচ্ছানুসাৰে হোম আদি অগ্নিকৰ্মৰ অংগ যোগ কৰি সমাপ্ত কৰি, তাৰ পিছত বহিৰ-যাগ (বাহ্য পূজা) আৰম্ভ কৰিব লাগে বুলি ক্ৰম বৰ্ণিত। মনৰ সজ্জা, পূজাদ্ৰব্যৰ শুদ্ধি আৰু ধ্যানৰ পাছত বিঘ্ননাশৰ বাবে বিনায়কৰ বিধিপূৰ্বক পূজা নিৰ্দেশিত। তাৰপিছত দক্ষিণ-উত্তৰ দিশত অৱস্থিত নন্দীশ আৰু সুয়শস আদি পৰিচাৰকক মনতে সন্মান কৰি সিংহাসন/যোগাসন অথবা ‘ত্ৰি-তত্ত্ব’ লক্ষণযুক্ত শুদ্ধ পদ্মাসন নিৰ্মাণ কৰা হয়। সেই আসনত সাম্ব শিৱৰ বিশদ ধ্যান—অতুল, অলংকৃত, চতুৰ্ভুজ, ত্ৰিনেত্ৰ, নীলকণ্ঠ-প্ৰভা, সৰ্পাভৰণধাৰী; বৰদ-অভয় মুদ্ৰা আৰু মৃগ-টংক ধাৰণ—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত শিৱৰ বামপাৰ্শ্বস্থিত মাহেশ্বৰীক ধ্যান কৰাই শিৱ–শক্তি যুগলতত্ত্বক পূজাক্ৰমত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
এই অধ্যায়ত উপমন্যুৱে শিৱপূজাৰ উপযুক্ত পৰিৱেশ গঢ়িবলৈ পূজাস্থান আৰু পাত্ৰশুদ্ধিৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰিছে। মূলমন্ত্ৰে জলপ্ৰোক্ষণ কৰি স্থান পবিত্ৰ কৰা, চন্দন-সুগন্ধি জলে ভিজোৱা পুষ্প স্থাপন, অস্ত্ৰমন্ত্ৰে বিঘ্ননাশ, তাৰ পিছত অৱগুণ্ঠন আৰু বর্মবন্ধন কৰি দিশে দিশে অস্ত্ৰবিন্যাসে পূজাক্ষেত্ৰ ৰক্ষা—এই সকলো কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত দৰ্ভা বিছাই প্ৰোক্ষণাদি কৰ্মে শৌচ, সকলো পাত্ৰশোধন আৰু দ্ৰব্যশুদ্ধি কৰিব লাগে। প্ৰোক্ষণী, অৰ্ঘ্য, পাদ্য আৰু আচমনীয়—এই চাৰিটা পাত্ৰ ধুই, ছিটাই ‘শিৱজল’ৰে সংস্কাৰ কৰাৰ বিধান আছে। পাত্ৰত ধাতু-ৰত্ন, সুগন্ধদ্ৰব্য, ফুল, ধান্য, পাতা, দৰ্ভা আদি মঙ্গলদ্ৰব্য যোগ কৰি, পাত্ৰকাৰ্য অনুসাৰে মিশ্ৰণ নিৰ্দিষ্ট—স্নান/পান জলে শীতল সুগন্ধ, পাদ্যত উশীৰ-চন্দন, এলাচ-কপূৰ আদি গুঁড়া; অৰ্ঘ্যত কুশাগ্ৰ, অক্ষত, যৱ/গহুঁ/তিল, ঘি, সৰিষা, ফুল আৰু ভস্ম। স্থান→ৰক্ষা→পাত্ৰ→জল→উপহাৰ এই ক্ৰমে পবিত্ৰীকৰণেই অধ্যায়ৰ মূল ভাব।
आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
এই অধ্যায়ত উপমন্যুৱে পূজাৰ এক প্ৰযুক্তিগত পৰিশিষ্ট বৰ্ণনা কৰিছে—হবিষ্ অৰ্পণ, দীপদান আৰু নীৰাজনৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰাখি আৱৰণ-অর্চনা কেতিয়া আৰু কেনেকৈ কৰিব লাগে। শিৱ–শিৱাক কেন্দ্ৰ কৰি বৃত্তাকাৰ আৱৰণ-পূজাৰ ক্ৰম দিয়া হৈছে; প্ৰথম আৱৰণত মন্ত্রজপৰ পৰা আৰম্ভ হৈ দিশানুসাৰে ক্ৰমে বিস্তাৰ পায়। ঐশান্য, পূৰ্ব, দক্ষিণ, উত্তৰ, পশ্চিম, আগ্নেয় আদি দিশাক্ৰম উল্লেখ আছে আৰু ‘গৰ্ভ-আৱৰণ’ক অন্তঃস্থ মন্ত্রসমষ্টিৰূপ আৱৰণ বুলি কোৱা হৈছে। বাহ্য আৱৰণত ইন্দ্ৰ(শক্র), যম, বৰুণ, কুবেৰ(ধনদ), অগ্নি(অনল), নৈঋতি, বায়ু/মাৰুত আদি লোকপাল আৰু শক্তিসকলক স্থাপন কৰি পূজা কৰাৰ বিধান আছে। অঞ্জলি বদ্ধ কৰি সুখাসনত বহি ‘নমঃ’ সূত্রে প্ৰতিটো দেৱতাৰ নাম লৈ আহ্বান-অর্চনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। সামগ্ৰিকভাৱে এই অধ্যায়ে শিৱ-শক্তিকেন্দ্ৰিত বিশ্বক্ৰমক ধাপেধাপে উপাসনাৰ মানচিত্ৰত ৰূপান্তৰ কৰে।
पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
অধ্যায় ২৬ত উপমন্যুৱে উপদেশ দিয়ে কয় যে অন্য তপস্যা বা যজ্ঞপথতকৈ শিৱ-মন্ত্ৰভক্তি শ্ৰেষ্ঠ। আৰম্ভণিতে ব্ৰহ্মহত্যা, সুৰাপান, চৌৰ্য, গুৰুশয্যা-অপৰাধ, মাতৃ-পিতৃবধ, বীৰ বা ভ্ৰূণহত্যা আদি ঘোৰ পাপৰ উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত কোৱা হৈছে—পৰমকাৰণ শিৱক বিশেষকৈ পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্ৰে আৰাধনা কৰিলে এই পাপসমূহ ক্ৰমে ক্ষয় হয় আৰু বাৰ বছৰ ধাপে ধাপে শুদ্ধিৰে মুক্তিৰ পথ মুকলি হয়। একান্ত শিৱভক্তি, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ আৰু ভিক্ষাৱৃত্তিৰ দৰে নিয়মিত সৰল জীৱন—ই ‘পতিত’ বুলি গণ্য লোকৰ বাবেও যথেষ্ট। কেৱল জলব্ৰত, বায়ুভক্ষণ আদি কঠোৰ তপস্যাই শিৱলোক নিশ্চিত নকৰে; কিন্তু পঞ্চাক্ষৰীভক্তিৰে একবাৰ কৰা পূজাও মন্ত্ৰগৌৰৱৰ বলত শিৱধামলৈ নিবলৈ সক্ষম। তপ আৰু যজ্ঞ, সৰ্বধন দক্ষিণা দিলেও, শিৱমূৰ্তিপূজাৰ সমান নহয়; পঞ্চাক্ষৰে পূজা কৰা ভক্ত বন্ধনত থাকক বা পিছত মুক্ত হওক—নিঃসন্দেহে মুক্তি পায়। ৰুদ্ৰ/অৰুদ্ৰ স্তোত্ৰ, ষড়ক্ষৰ, সূক্তমন্ত্ৰ আদি ভিন্ন ৰূপৰ কথা থাকিলেও, নিৰ্ণায়ক তত্ত্ব শিৱভক্তিয়েই।
अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)
অধ্যায় ২৭ত উপমন্যুৱে অগ্নিকার্য আৰু হোমবিধিৰ ক্ৰমবদ্ধ বিৱৰণ দিছে। কুণ্ড, স্থণ্ডিল, বেদী বা লোহা/নৱ-শুভ মাটিৰ পাত্ৰত উপযুক্ত স্থানত অগ্নি স্থাপন কৰি, সংস্কাৰে শুদ্ধি সম্পন্ন কৰি মহাদেৱৰ পূজা, তাৰ পিছত হোমাহুতি অৰ্পণৰ বিধান কোৱা হৈছে। কুণ্ডৰ মাপ (এটা-দুটা হস্ত আদি), বৃত্ত বা চতুৰস্ৰ আকাৰ, বেদী-মণ্ডল নিৰ্মাণ, মাজত অষ্টদল পদ্ম, আৰু অঙ্গুল-প্ৰমাণ (২৪ অঙ্গুল = এক কৰ/হস্ত) উল্লেখ আছে। একৰ পৰা তিনিটা মেখলা, স্থিৰ আৰু শোভন মৃণ্ময় গঠন, যোনিৰূপৰ বিকল্প, দিশা-স্থাপন, কুণ্ড/বেদীত গোবৰ-জল লেপন আৰু মণ্ডলক গোবৰ-জলে শুদ্ধ কৰাৰ কথাও আছে। সমগ্ৰ অধ্যায়টো মহাদেৱ-কেন্দ্ৰিত শৈৱ হোমৰ আচার-স্থাপত্য নক্সা।
नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)
অধ্যায় ২৮ত উপমন্যুৱে শিৱাশ্ৰম অনুগামীসকলৰ বাবে নৈমিত্তিক ব্ৰত-আচাৰৰ বিধিক্ৰম শিৱশাস্ত্ৰ-প্ৰমাণিত পথত স্থাপন কৰি বৰ্ণনা কৰিছে। মাসিক আৰু পক্ষিক অনুশীলনত অষ্টমী, চতুৰ্দশী আৰু পৰ্বদিনত, লগতে অয়ন পৰিৱর্তন, বিষুৱ আৰু গ্ৰহণৰ দৰে বিশেষ সময়ত পূজা অধিক তীব্ৰ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। প্ৰতিমাসে ব্ৰহ্মকূৰ্চ প্ৰস্তুত কৰি তাৰে শিৱাভিষেক, উপবাস, আৰু অৱশিষ্ট অংশ সেৱন—ইয়াক ব্ৰহ্মহত্যা আদি গুৰুদোষৰ বাবেও উৎকৃষ্ট প্ৰায়শ্চিত্ত বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। তাৰপিছত মাস–নক্ষত্ৰ অনুসাৰে কৰ্ম আৰু দান: পৌষত পুষ্য নক্ষত্ৰত নীৰাজন, মাঘত মঘা নক্ষত্ৰত ঘৃত-কম্বল দান, ফাল্গুনান্তে মহোৎসৱ আৰম্ভ, চৈত্ৰত চিত্ৰা পূৰ্ণিমাত দোলা-বিধি, বৈশাখত বিশাখা নক্ষত্ৰত পুষ্পোৎসৱ, জ্যেষ্ঠত মূলা নক্ষত্ৰত শীতল জলঘট দান, আষাঢ়ত উত্তৰাষাঢ়া নক্ষত্ৰত পবিত্ৰাৰোপণ, শ্ৰাৱণত মণ্ডলসজ্জা, আৰু তাৰপিছত নিৰ্দিষ্ট নক্ষত্ৰত জলক্ৰীড়া/প্ৰোক্ষণাদি। সমগ্ৰ অধ্যায়টো ব্ৰত-পূজা-দান-উৎসৱৰ এক পবিত্ৰ পঞ্জিকা-ৰূপ নক্সা।
काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
অধ্যায় ২৯ত শ্ৰীকৃষ্ণে উপমন্যুক সোধে—শিৱধৰ্মৰ অধিকাৰীসকলৰ নিত্য‑নৈমিত্তিক কৰ্তব্যৰ উপৰিও কাম্যকৰ্ম আছে নে? উপমন্যুৱে ফলক ঐহিক, আমুষ্মিক আৰু উভয়ফলদায়ক বুলি ভাগ কৰি সাধনাৰ ধৰণ কয়—ক্ৰিয়াময়, তপোময়, জপ‑ধ্যানময় আৰু সৰ্বময়; লগতে ক্ৰিয়াত হোম, দান, অৰ্চনা আদি ক্ৰমো উল্লেখ কৰে। তেওঁ বুজায় যে ক্ৰিয়াকৰ্মৰ পূৰ্ণ ফল মূলত শক্তিসম্পন্নৰেই হয়, কিয়নো শক্তি পৰমাত্মা শিৱৰ আজ্ঞা/অনুমতি স্বৰূপ; সেয়ে শিৱাজ্ঞাধাৰী কাম্যবিধি পালন কৰিব লাগে। পাছত শৈৱ আৰু মাহেশ্বৰসকলে অন্তঃ‑বহিঃ ক্ৰমে কৰা, ইহলোক‑পৰলোক দুয়ো ফল দিয়া কৰ্মৰ কথা কৈ ‘শিৱ’ আৰু ‘মাহেশ্বৰ’ তত্ত্বত অভিন্ন বুলি স্পষ্ট কৰে; শৈৱ জ্ঞানযজ্ঞপৰ, মাহেশ্বৰ কৰ্মযজ্ঞপৰ—অতএব ভিতৰ‑বাহিৰৰ জোৰ বেলেগ, কিন্তু বিধি মূলত একেই।
द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)
অধ্যায় ৩০ শৈৱ মণ্ডল-উপাসনাত দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় আৱৰণ-পূজাৰ ক্ৰমক বিধিবদ্ধভাৱে ব্যাখ্যা কৰে। আৰম্ভণিতে শিৱ-শিৱাৰ সমীপত হেৰম্ব গণেশ আৰু ষণ্মুখ স্কন্দক গন্ধ আদি উপচাৰে পূজা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত প্ৰথম আৱৰণত ঈশান দিশৰ পৰা দিক্ক্ৰম অনুসাৰে প্ৰতিটো দেৱতাক নিজৰ শক্তিসহ (সশক্তিক) পূজা কৰি সদ্যান্ত পৰ্যন্ত ক্ৰম সম্পূৰ্ণ কৰা হয়। শিৱ আৰু শিৱাৰ বাবে হৃদয়াদি ষড়ঙ্গ-পূজা অগ্নিদিশ আদি স্থানবিন্যাসসহ উল্লেখ আছে; বাম আদি অষ্ট ৰুদ্ৰ নিজ নিজ বামা-শক্তিসহ দিশসমূহত ক্ৰমে (ঐচ্ছিকভাৱে) পূজ্য। তাৰ পাছত দ্বিতীয় আৱৰণত দিক্পত্ৰত শক্তিসহ শিৱৰূপ স্থাপন—পূৰ্বে অনন্ত, দক্ষিণে সূক্ষ্ম, পশ্চিমে শিৱোত্তম, উত্তৰে একনেত্ৰ; মধ্যদিশৰ পত্ৰত একৰুদ্ৰ, ত্ৰিমূৰ্তি, শ্ৰীকণ্ঠ, শিখণ্ডীশ আদিো শক্তিসহ। দ্বিতীয় আৱৰণত চক্ৰৱৰ্তী-স্বৰূপ ৰজাসকলৰ পূজা আৰু তৃতীয় আৱৰণত অষ্টমূৰ্তিৰ শক্তিসহ বন্দনা বৰ্ণিত; শক্তি-সংযোগেৰে পূজাই সম্পূৰ্ণ হয় বুলি প্ৰতিপাদিত।
पञ्चावरणमार्गस्थं योगेश्वरस्तोत्रम् (Pañcāvaraṇa-mārga Stotra to Yogeśvara Śiva)
অধ্যায় ৩১ত উপমন্যুৱে কৃষ্ণক সম্বোধন কৰি পঞ্চাৱৰণ-মাৰ্গৰ কাঠামোৰে উপদিষ্ট ‘যোগেশ্বৰ শিৱ’ৰ পুণ্য স্তোত্ৰ ঘোষণা কৰে। স্তোত্ৰত ‘জয় জয়’ আৰু ‘নমঃ’ বাৰে বাৰে উচ্চাৰিত হৈ শিৱৰ ঘন উপাধিসমূহ সুশৃঙ্খলভাৱে বিন্যস্ত হয়। শিৱক জগতৰ একমাত্ৰ নাথ, স্বয়ং শুদ্ধ চৈতন্য, বাক্ আৰু মনৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা পৰতত্ত্ব ৰূপে স্তুতি কৰা হৈছে—তেওঁ নিৰঞ্জন, নিৰাধাৰ হৈও সৰ্বাধাৰ, নিষ্কাৰণোদয়, নিৰন্তৰ পৰমানন্দ আৰু মোক্ষ-শান্তিৰ পৰম কাৰণ। সৰ্বব্যাপকতা, অপ্রতিহত শক্তি, অতুল ঐশ্বৰ্য আৰু অবিনাশিত্ব প্ৰতিপাদন কৰি এই অধ্যায় পাঠ-লিতুৰ্গী আৰু তত্ত্বসাৰ হিচাপে ভক্তৰ মনক স্তৰে স্তৰে ধ্যানলৈ নি কৰ্মসমাপ্তি আৰু আধ্যাত্মিক ফলসিদ্ধিৰ দিশে আগবঢ়ায়।
मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)
অধ্যায় ৩২ত উপমন্যুৱে কৃষ্ণক সম্বোধন কৰি কয় যে ইহ-পৰ সফলতা দিয়া সাধনাৰ সাধাৰণ বৰ্ণনাৰ পৰা আগবাঢ়ি, এই জন্মতেই শৈৱ ফল লাভ কৰিবলৈ পূজা, হোম, জপ, ধ্যান, তপ আৰু দানৰ সংযুক্ত অনুশাসন ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। প্ৰথমে মন্ত্ৰ আৰু তাৰ অৰ্থ সঠিকভাৱে বুজি মন্ত্ৰ-সংসাধন/সংস্কাৰ কৰা আৱশ্যক; তাৰ ওপৰতেই কৰ্ম ফলপ্ৰসূ হয় বুলি ক্ৰম স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত ‘প্ৰতিবন্ধ’ নামৰ অদৃষ্ট, শক্তিশালী বাধাৰ কথা কোৱা হৈছে—সিদ্ধ মন্ত্ৰৰ ফলকো ৰোধ কৰিব পাৰে। বাধাৰ লক্ষণ দেখা দিলে তাড়াহুড়া নকৰি, শকুনাদি সংকেত পৰীক্ষা কৰি প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু শমন কৰিব লাগে। ভুল বিধি বা মোহত কৰা কৰ্ম নিষ্ফল হয় আৰু লোক-নিন্দা আনে; লগতে দৃষ্ট-ফল কৰ্মত অবিশ্বাস মানে শ্ৰদ্ধাৰ অভাৱ—শ্ৰদ্ধাহীন ফল নাপায়। দোষ দেৱতাৰ নহয়, কিয়নো বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰোঁতে ফল দেখা যায়। শেষত, বাধা নিৱাৰণ হোৱা সিদ্ধ সাধকে বিশ্বাস-শ্ৰদ্ধাৰে সাধনা কৰে; ইচ্ছা কৰিলে ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু নিয়ত আহাৰ (ৰাতি হৱিষ্য, পায়স, ফল) গ্ৰহণ কৰি সিদ্ধি লাভ কৰিব পাৰে।
केवलामुष्मिकविधिः — The Rite for Exclusive Otherworldly Attainment (Liṅga-Abhiṣeka and Padma-Pūjā Protocol)
উপমন্যুৱে এক অতুলনীয় ব্ৰত ঘোষণা কৰে, যাক সম্পূৰ্ণ ‘অমুষ্মিক’ (পৰলোকসাধক) বিধি বুলি কোৱা হৈছে—ত্ৰিলোকত ইয়াৰ সমান কোনো কৰ্ম নাই। প্ৰমাণস্বৰূপে তেওঁ কয় যে এই ব্ৰত সকলো দেৱতাই কৰিছে—বিশেষকৈ ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ; ইন্দ্ৰ আৰু লোকপালসকল; সূৰ্য আদি নবগ্ৰহ; বিশ্বামিত্ৰ-ৱসিষ্ঠৰ দৰে ব্ৰহ্মবিদ মহর্ষি; আৰু শিৱভক্ত ঋষি (শ্বেত, অগস্ত্য, দধীচি)। নন্দীশ্বৰ, মহাকাল, ভৃঙ্গীশ আদি গণেশ্বৰ, লগতে দৈত্য, শেষাদি মহানাগ, সিদ্ধ, যক্ষ, গন্ধৰ্ব, ৰাক্ষস, ভূত-পিশাচ পৰ্যন্ত ইয়াৰ অনুষ্ঠান কৰিছে বুলি অধ্যায়ত কোৱা হৈছে। এই ব্ৰতত সকলোৱে নিজৰ নিজৰ পদ লাভ কৰে আৰু দেৱসকল ‘দেৱত্ব’ত স্থিৰ হয়—ব্ৰহ্মা ব্ৰহ্মত্ব, বিষ্ণু বিষ্ণুত্ব, ৰুদ্ৰ ৰুদ্ৰত্ব, ইন্দ্ৰ ইন্দ্ৰত্ব, গণেশ গণেশত্ব। তাৰ পিছত বিধান—শ্বেত চন্দনৰ সুগন্ধি জলে লিঙ্গাভিষেক, ফুটি উঠা শ্বেত পদ্মে পূজা, প্ৰণাম, আৰু যথালক্ষণ সুন্দৰ পদ্মাসন নিৰ্মাণ; সামৰ্থ্য থাকিলে সোণ-ৰত্নে শোভিত কৰি, কেশৰজালৰ মাজত সৰু লিঙ্গ স্থাপন।
लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation
এই অধ্যায়ত লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠা আৰু বেৰ/প্ৰতিমা-স্থাপনাক তৎক্ষণাৎ ফলদায়ক বিধি বুলি কোৱা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা নিত্য, নৈমিত্তিক আৰু কাম্য সিদ্ধি লাভ হয়। উপমন্যু কয়—জগত লিঙ্গময়; সকলো লিঙ্গত প্ৰতিষ্ঠিত, আৰু লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা হ’লে স্থিৰতা, শৃঙ্খলা আৰু মঙ্গল প্ৰতিষ্ঠিত হয়। কৃষ্ণৰ প্ৰশ্ন অনুসৰি লিঙ্গৰ স্বৰূপ, মহেশ্বৰৰ ‘লিঙ্গী’ভাব আৰু শিৱক লিঙ্গৰূপে কিয় পূজা কৰা হয়—সেয়া ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। লিঙ্গ অব্যক্ত, ত্ৰিগুণ-সম্পৰ্কিত মূল, সৃষ্টি-লয়ৰ কাৰণ, অনাদি-অনন্ত আৰু জগতৰ উপাদান-কাৰণ; সেই মূল প্ৰকৃতি/মায়াৰ পৰা চৰাচৰ জগত উদ্ভৱ হয়। শুদ্ধ-অশুদ্ধ-শুদ্ধাশুদ্ধ ভেদে দেৱতাসকলৰ অৱস্থানো বৰ্ণিত। সেয়ে ইহ-পৰ কল্যাণৰ বাবে পূৰ্ণ প্ৰয়াসে লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠা কৰা উচিত; ই শিৱাজ্ঞাৰে বিশ্বক পুনৰ আধাৰত স্থাপন কৰা মহাকৰ্ম।
प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)
এই অধ্যায়ত প্ৰণৱ (ॐ) ক ব্রহ্ম/শিৱৰ পৰম নাদ-চিহ্ন আৰু বৈদিক প্ৰকাশৰ বীজৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। উপমন্যুৱে ‘ॐ’চিহ্নিত অনুৰণিত ধ্বনিৰ আবিৰ্ভাৱ বৰ্ণনা কৰে; ৰজস-তমসৰ আৱৰণৰ বাবে ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৱে প্ৰথমে তাক বুজি নাপায়। পাছত একাক্ষৰক চাৰিভাগত বিশ্লেষণ কৰা হয়—অ, উ, ম (তিন মাত্রা) আৰু নাদৰূপ অৰ্ধমাত্রা। এই অংশসমূহ লিঙ্গৰ স্থান-প্ৰতীকৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়—অ দক্ষিণে, উ উত্তৰে, ম মধ্যত; নাদ শিখৰত শ্ৰৱণীয়। লগতে বেদসম্বন্ধ—অ=ঋগ্বেদ, উ=যজুৰ্বেদ, ম=সামবেদ, নাদ=অথৰ্ববেদ। গুণ, সৃষ্টিকাৰ্য, তত্ত্ব, লোক, কলা/অধ্ব আৰু সিদ্ধিসদৃশ শক্তিৰ স্তৰসমূহত সম্পৰ্ক দেখুৱাই মন্ত্র-veda-বিশ্বৰচনা শৈৱ দৃষ্টিত পৰস্পৰ ব্যাখ্যামূলক বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)
অধ্যায় ৩৬ উপদেশমূলক সংলাপ। কৃষ্ণে শিৱোক্ত লিঙ্গ আৰু বেৰ (প্ৰতিমা) দুয়োটাৰ শ্ৰেষ্ঠ প্ৰতিষ্ঠা-বিধি সুধে। উপমন্যুৱে ক্ৰম নিৰ্দেশ কৰে—অশুভবর্জিত শুভ দিন (বিশেষকৈ শুক্লপক্ষ) বাছনি, শাস্ত্ৰীয় মাপ অনুসাৰে লিঙ্গ নিৰ্মাণ, ভূমি-পৰীক্ষা কৰি শুভ স্থান নিৰ্ধাৰণ। প্ৰাৰম্ভিক উপচাৰত প্ৰথমে গণেশপূজা, তাৰপিছত স্থানশুদ্ধি কৰি লিঙ্গক স্নানস্থানলৈ নিয়া। শিল্পশাস্ত্ৰ মতে সোণৰ লেখনীৰে কুঙ্কুমাদি ৰঞ্জক লৈ ৰেখাঙ্কন/অঙ্কন কৰা হয়। লিঙ্গ আৰু পিণ্ডিকাক মাটি-জল মিশ্ৰণ আৰু পঞ্চগব্যেৰে শোধন কৰি বেদিকাসহ পূজা কৰা হয়। পাছত দিব্য জলাশয়লৈ লৈ গৈ অধিবাসৰ বাবে স্থাপন কৰা হয়। অধিবাস-মণ্ডপ তোড়ণ, আৱৰণ, দৰ্ভমালা, অষ্টদিগ্গজ, অষ্ট দিকপাল-কলস আৰু অষ্টমঙ্গল চিহ্নেৰে সজ্জিত; দিকপালপূজা হয়। মাজত পদ্মাসন-চিহ্নিত বৃহৎ পীঠ স্থাপন কৰি শুদ্ধি, দিশা আৰু দেবক্ৰম অনুসাৰে পৰৱৰ্তী প্ৰতিষ্ঠা-ক্ৰম আগবাঢ়ে।
योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)
এই অধ্যায়ত শ্ৰীকৃষ্ণে ‘পৰম-দুৰ্লভ’ যোগৰ সঠিক বিৱৰণ বিচাৰে—অধিকার, অংগ, বিধি, প্ৰয়োজন আৰু মৃত্যুৰ কাৰণ-বিশ্লেষণ—যাতে সাধকে আত্মবিনাশ এৰাই তৎক্ষণাৎ ফল লাভ কৰে। উপমন্যুৱে শৈৱ দৃষ্টিত যোগক শিৱত স্থিৰচিত্তৰ দৃঢ় অৱস্থা বুলি সংক্ষিপ্তে নিৰূপণ কৰে; অন্তঃকৰণৰ চঞ্চল বৃত্তি-নিগ্ৰহৰ পাছত মন শিৱনিষ্ঠ হয়। তাৰ পিছত যোগৰ পাঁচ প্ৰকাৰ ক্ৰমে কোৱা হয়—মন্ত্ৰযোগ, স্পৰ্শযোগ (প্ৰাণায়াম-সম্পৰ্কিত), ভাবযোগ, অভাৱযোগ আৰু পৰম মহাযোগ। মন্ত্ৰজপ-অৰ্থচিন্তা, প্ৰাণনিয়মন, ভাবধ্যান আৰু দৃশ্য প্ৰপঞ্চৰ সত্যত লয়—এই লক্ষণসমূহে সমৰ্থ একাগ্ৰতাৰ পৰা সূক্ষ্ম নিৰ্বিকল্প লীনতা পৰ্যন্ত যোগৰ শ্ৰেণীবিভাগ দেখুৱায়।
अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
এই অধ্যায়ত উপমন্যুৱে যোগসাধকসকলৰ সন্মুখত আহি পৰা অন্তৰায়সমূহৰ সূক্ষ্ম বিবেচনা কৰে। তেওঁ দহটা মুখ্য বিঘ্ন উল্লেখ কৰে—আলস্য, তীব্ৰ ৰোগ, প্ৰমাদ, পথ বা সাধনাস্থান সম্পৰ্কে সংশয়, চিত্তৰ অস্থিৰতা, অশ্ৰদ্ধা, বিপৰ্যয় (উলটা বিচাৰ), দুঃখ, দৌৰ্মনস্য/বিষণ্ণতা, আৰু বিষয়সমূহত চিত্তবিক্ষেপ। তাৰ পিছত প্ৰতিটোৰ লক্ষণ নিৰ্ণয়ধৰ্মীভাৱে ব্যাখ্যা কৰে—ৰোগ দেহ আৰু কৰ্মকাৰণজনিত, সংশয় বিকল্পৰ মাজত বিভক্ত জ্ঞান, অস্থিৰতা মনৰ আধাৰাভাৱ, অশ্ৰদ্ধা যোগমাৰ্গত ভাবশূন্যতা, আৰু বিপৰ্যয় ভ্ৰান্ত দৃষ্টিৰ ফল। দুঃখ তিনিধৰণ—আধ্যাত্মিক, আধিভৌতিক, আধিদৈৱিক; বিষণ্ণতা অপূৰ্ণ কামনাৰ পৰা, আৰু বিক্ষেপ বহু বিষয়লৈ মন ছিটিকি যোৱাৰ পৰা হয়। এই বিঘ্নসমূহ শান্ত হ’লে সিদ্ধিৰ নিকটতা সূচোৱা ‘দৈৱ’ উপসৰ্গো দেখা দিব পাৰে, কিন্তু ভুল বুজিলে সেয়াই বিভ্ৰান্তি আনে। ছয় উপসৰ্গ—প্ৰতিভা, শ্ৰৱণ, বাৰ্তা, দৰ্শন, আস্বাদ, বেদনা। অধ্যায়ৰ উদ্দেশ্য—বিঘ্ন আৰু অদ্ভুত লক্ষণৰ বিবেক কৰি সাধনাক মোক্ষলক্ষ্যত স্থিৰ ৰখা।
ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)
অধ্যায় ৩৯ত শ্ৰীকণ্ঠ-শিৱক কেন্দ্ৰ কৰি ধ্যানৰ ক্ৰমবদ্ধ সাধনা নিৰ্ণয় কৰা হৈছে। উপমন্যু কয়—যোগীসকলে শ্ৰীকণ্ঠক ধ্যান কৰে, কিয়নো তেওঁৰ স্মৰণমাত্ৰেই তৎক্ষণাৎ অভীষ্টসিদ্ধি হয়। মন স্থিৰ কৰিবলৈ স্থূল (বিষয়-আধাৰিত) ধ্যান, তাৰ পিছত সূক্ষ্ম আৰু নিৰ্বিষয় প্ৰৱণতাৰ ভেদ দেখুওৱা হৈছে। শিৱক সোজাকৈ চিন্তা কৰিলে সকলো সিদ্ধি লাভ হয়; আন ৰূপ ধ্যান কৰিলেও অন্তৰ্থত শিৱৰূপ-স্মৰণকেই মূল আধাৰ কৰি ৰাখিবলৈ কোৱা হৈছে। ধ্যানক পুনৰাবৃত্তিজনিত স্থৈৰ্য বুলি বৰ্ণনা কৰিছে—সবিশয়ৰ পৰা নিৰ্বিষয়লৈ গতি। ‘নিৰ্বিষয়’ক বুদ্ধিসন্ততিৰ অবিচ্ছিন্ন প্ৰৱাহ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিছে, যি নিৰাকাৰ আত্মবোধৰ ফালে ঢাল খায়। সবীজ-নিৰ্বীজ ধ্যানত আৰম্ভণিতে সবীজ, শেষত নিৰ্বীজ সাধনা সমগ্ৰ লাভৰ বাবে; প্ৰাণায়ামৰ পৰা শান্তি আদি ক্ৰমফলৰ কথাও আছে।
अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
অধ্যায় ৪০ত উপদেশৰ পৰা আগবাঢ়ি আচাৰ-অনুষ্ঠান আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ বৰ্ণনা আছে। সূত ক’লে—যাদৱ আৰু উপমনুৰ সৈতে সম্পৰ্কিত জ্ঞানযোগৰ বৃত্তান্ত মুনিসভাত কৈ বায়ু অন্তৰ্ধান হয়। তাৰ পাছত নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলে প্ৰভাতে সত্রযজ্ঞৰ সমাপ্তিৰ বাবে অবভৃথস্নান কৰিবলৈ যায়। ব্ৰহ্মাৰ আদেশত দেবী সৰস্বতী মধুৰ জলেৰে ভৰা শুভ নদীৰূপে প্ৰকাশ পায়; ঋষিসকলে স্নান কৰি যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰে। শিৱ-সম্পৰ্কিত জলেৰে দেবতাসকলক তৰ্পণ কৰি, পূৰ্বঘটনা স্মৰি বাৰাণসীৰ দিশে যাত্ৰা কৰে। পথত হিমৱতৰ পৰা দক্ষিণমুখে বোৱা ভাগীৰথী (গঙ্গা)ত স্নান কৰি আগবাঢ়ে। বাৰাণসীত উপস্থিত হৈ উত্তৰবাহিনী গঙ্গাত নিমজ্জিত হৈ বিধিমতে অবিমুক্তেশ্বৰ লিঙ্গৰ পূজা কৰে। প্ৰস্থানকালত আকাশত কোটি সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত, সকলো দিশত ব্যাপ্ত এক অদ্ভুত দিব্য তেজ দেখে; ভস্মলিপ্ত পাশুপত সিদ্ধসকল শতশত আহি সেই তেজত লীন হয়, যাৰ দ্বাৰা উচ্চ শৈৱ সিদ্ধি আৰু শিৱশক্তিৰ অতীত স্থানৰ সংকেত মেলে।
स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake
অধ্যায় ৪১ত সূতৰ বৰ্ণনাৰে তীৰ্থকেন্দ্ৰিক বিৱৰণ দিয়া হৈছে। ‘স্কন্দসৰ’ নামৰ পবিত্ৰ সৰোবৰ সমুদ্ৰসদৃশ বিস্তৃত হলেও ইয়াৰ জল মধুৰ, শীতল, নিৰ্মল আৰু সহজলভ্য বুলি কোৱা হৈছে। স্ফটিকসদৃশ তীৰ, ঋতুপুষ্প, পদ্ম আৰু জলজ উদ্ভিদ, মেঘসদৃশ ঢৌ মিলি ‘পৃথিৱীত আকাশ’ যেন এক দিৱ্য দৃশ্য গঢ়ে। তাৰ পিছত মুনি আৰু মুনিকুমাৰসকলে স্নান আৰু তীৰ্থজল সংগ্ৰহৰ বিধি পালন কৰে; ভস্ম, ত্ৰিপুণ্ড্ৰ, শ্বেতবস্ত্ৰ আৰু নিয়ত আচাৰে শৈৱ তপস্বীৰ লক্ষণ প্ৰকাশ পায়। ঘট, কলশ, কমণ্ডলু, পাত্ৰ-পত্ৰ আদি জলবহন সঁজুলি উল্লেখ কৰি জল সংগ্ৰহৰ উদ্দেশ্য—নিজৰ বাবে, আনৰ বাবে, বিশেষকৈ দেৱতাসকলৰ বাবে—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এইদৰে পবিত্ৰ স্থান → আচাৰনিয়ম → তীৰ্থজলৰ পুণ্য-ব্যৱস্থা—এই ক্ৰমে শিৱকেন্দ্ৰিত শুদ্ধি আৰু পুণ্যৰ ভাব সূচিত হয়।