आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
এই অধ্যায়ত উপমন্যুৱে পূজাৰ এক প্ৰযুক্তিগত পৰিশিষ্ট বৰ্ণনা কৰিছে—হবিষ্ অৰ্পণ, দীপদান আৰু নীৰাজনৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰাখি আৱৰণ-অর্চনা কেতিয়া আৰু কেনেকৈ কৰিব লাগে। শিৱ–শিৱাক কেন্দ্ৰ কৰি বৃত্তাকাৰ আৱৰণ-পূজাৰ ক্ৰম দিয়া হৈছে; প্ৰথম আৱৰণত মন্ত্রজপৰ পৰা আৰম্ভ হৈ দিশানুসাৰে ক্ৰমে বিস্তাৰ পায়। ঐশান্য, পূৰ্ব, দক্ষিণ, উত্তৰ, পশ্চিম, আগ্নেয় আদি দিশাক্ৰম উল্লেখ আছে আৰু ‘গৰ্ভ-আৱৰণ’ক অন্তঃস্থ মন্ত্রসমষ্টিৰূপ আৱৰণ বুলি কোৱা হৈছে। বাহ্য আৱৰণত ইন্দ্ৰ(শক্র), যম, বৰুণ, কুবেৰ(ধনদ), অগ্নি(অনল), নৈঋতি, বায়ু/মাৰুত আদি লোকপাল আৰু শক্তিসকলক স্থাপন কৰি পূজা কৰাৰ বিধান আছে। অঞ্জলি বদ্ধ কৰি সুখাসনত বহি ‘নমঃ’ সূত্রে প্ৰতিটো দেৱতাৰ নাম লৈ আহ্বান-অর্চনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। সামগ্ৰিকভাৱে এই অধ্যায়ে শিৱ-শক্তিকেন্দ্ৰিত বিশ্বক্ৰমক ধাপেধাপে উপাসনাৰ মানচিত্ৰত ৰূপান্তৰ কৰে।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अनुक्तं चात्र पूजायाः कमलोपभयादिव । यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात्
উপমন্যুৱে ক’লে—ইয়াত পূজাত কমল-অৰ্পণ আদি কিছুমান কথা এতিয়াও কোৱা হোৱা নাই; সেয়ে যি বাকী আছে, মই সংক্ষেপে ক’ম, বিস্তাৰে নহয়।
Verse 2
हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् । कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजने ऽथ वा
নৈবেদ্য নিবেদন কৰাৰ আগতে আৰু দীপদানৰ তৎক্ষণাৎ পিছত, আৱৰণ-দেৱতাসকলৰ অর্চনা কৰিব লাগে; অথবা নীৰাজনৰ সময় আহিলে তেতিয়াও কৰিব পাৰি।
Verse 3
तत्रेशानादिसद्यांतं रुद्राद्यस्त्रांतमेव च । शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे जपेत्
তাত প্ৰথম আৱৰণত ঈশানৰ পৰা সদ্যোজাতলৈ জপ কৰিব লাগে; তদ্ৰূপ ৰুদ্ৰৰ পৰা অস্ত্ৰলৈও—শিৱৰ বাবে বা শিৱা (দেৱী)ৰ বাবে।
Verse 4
ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा । पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा
ঈশান কোণত, পূব ভাগত, আৰু দক্ষিণ-উত্তৰত; পশ্চিমতো, আৰু আগ্নেয় দিশতো, পুনৰ ঈশান আৰু নৈঋত দিশতো—এই সকলো দিশতে (বিন্যাস/স্থাপন) বুজিব লাগে।
Verse 5
वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् । गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसंघातमेव वा
বায়ব্যত পুনৰ ঈশান্যত, আৰু তাৰ পাছত চাৰিও দিশত ‘গৰ্ভাৱৰণ’ বুলি কোৱা হৈছে—অৰ্থাৎ মন্ত্রসমূহৰ পবিত্ৰ সংঘাত আৰু বিন্যাস।
Verse 6
हृदयाद्यस्त्रपर्यंतमथवापि समर्चयेत् । तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत्
হৃদয়ৰ পৰা অস্ত্ৰলৈকে (মন্ত্রদেৱতাসকলক) বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব—অথবা সেই সম্পূৰ্ণ ক্ৰমতেই। তাৰ বাহিৰত পূৰ্বে শক্র (ইন্দ্ৰ) আৰু দক্ষিণে যমক পূজা কৰিব।
Verse 7
वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः । ईशमैशे ऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत्
পশ্চিম ভাগত বৰুণক আৰু উত্তৰত ধনদ (কুবেৰ)ক পূজা কৰিব। ঈশান্যত ঈশ (শিৱ)ক, নিজৰ দিশত অনল (অগ্নি)ক, আৰু নৈঋত্যত নিৰৃতিক পূজা কৰিব।
Verse 8
मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे । बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्यब्जांतान्यायुधान्यपि
বায়ুদিশাত (বায়ব্যত) মাৰুত (বায়ু)ক, নৈঋত্যত বিষ্ণুক, আৰু ঐশ্বৰ্যদিশাত (ঈশান্যত) বিধি (ব্ৰহ্মা)ক পূজা কৰিব। লগতে বাহ্য পদ্মত বজ্ৰাদি আৰু অন্য পদ্মজ আয়ুধসমূহকো পূজা কৰিব।
Verse 9
प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् । देवं देवीं च संप्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः
দিশাসমূহত লোকেশসকলৰ প্ৰসিদ্ধ ৰূপসমূহ ক্ৰমে পূজা কৰিব। আৰু দেৱ-দেৱী (শিৱ-শক্তি)ক মনত ৰাখি, তেওঁলোকৰ সকলো আৱৰণ-দেৱতাকো পূজা কৰিব।
Verse 10
बद्धांजलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् । सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः
যথাসুখে আসনত বহি, অঞ্জলি বঁধি ধ্যান কৰিব। সকলো আৱৰণ-দেৱতাক তেওঁলোকৰ নিজ নিজ নামসহ ‘নমঃ’ কৈ প্ৰণাম নিবেদন কৰিব।
Verse 11
पुष्पैः संपूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् । गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा
যথাক্ৰমে সকলোকে প্ৰণাম কৰি, পুষ্পেৰে সম্পূৰ্ণ পূজা কৰিব। গৰ্ভগৃহ আৰু তাৰ আৱৰণ-চক্ৰসমূহকো পূজা কৰিব—নিজ নিজ আৱৰণসহ বা নিজৰ বিধান অনুসাৰে।
Verse 12
योगे ध्याने जपे होमे वाह्ये वाभ्यंतरे ऽपि वा । हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च
যোগ, ধ্যান, জপ, হোম—বাহ্য হওক বা অন্তৰ্মুখ—যিকোনো উপাসনাত ষড়্বিধ হবি অৰ্পণ কৰিব লাগে; লগতে শুদ্ধ অন্ন, বিশেষকৈ পৰিষ্কাৰ মুদ্গান্ন (মুগ-অন্ন)ো নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 13
पायसं दधिसंमिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् । एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यंजनसंयुतम्
পায়স, দধি-মিশ্ৰিত অন্ন, আৰু গুড়ৰে প্ৰস্তুত কৰি মধুৰে সিক্ত মিঠাই—ইয়াৰ ভিতৰত এটা বা একাধিক, নানাবিধ ব্যঞ্জনসহ অৰ্পণ কৰিব পাৰি।
Verse 14
गुडखंडन्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् । भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमंति फलानि च
গুৰ আৰু চেনি মিহলি কৰা মথিত দধি আৰু উৎকৃষ্ট দধি নিবেদন কৰা উচিত। লগতে ভক্ষ্য—বিশেষকৈ মিঠা আপূপ (মালপোৱা আদি)—আৰু সুমধুৰ, মনোহৰ ফলসমূহো অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 15
रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् । मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च
ফুল আৰু ৰক্তচন্দনে সমৃদ্ধ অতিশীতল পানীয় জল অৰ্পণ কৰিব; লগতে মৃদু, এলাচ-সুগন্ধিত মিছৰি আৰু পুগফল (সুপাৰী)ৰ টুকুৰাও নিবেদন কৰিব।
Verse 16
शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम् । कर्पूरं चाथ कंकोलं जात्यादि च नवं शुभम्
কেৱল পৰিষ্কাৰ, শুভ্ৰ শৈলচূৰ্ণ ল’ব—সেয়া ন অতিশয় শুকান, ন দূষিত। তাৰ সৈতে কৰ্পূৰ, কঙ্কোল আৰু নতুন, শুভ জাতী (জুঁই) আদি সুগন্ধি দ্ৰব্যও ব্যৱহাৰ কৰিব।
Verse 17
आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठंरजोमयम् । कस्तूरिका कुंकुमं च रसो मृगमदात्मकः
শিৱপূজাত আলেপনৰ বাবে চন্দনেই বিধেয়—ইয়াৰ মূলকাঠ আৰু হৃদয়কাঠৰ গুঁড়িৰে লেপ প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। কস্তূৰী আৰু কুঙ্কুমো ব্যৱহাৰযোগ্য; সুগন্ধি ৰসক মৃগমদ-স্বৰূপ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 18
पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च । निर्गंधान्युग्रगंधानि दूषितान्युषितानि च
ফুল সুগন্ধিযুক্ত, পবিত্ৰ আৰু শুভ হ’ব পাৰে; আৰু গন্ধহীন, তীব্ৰ দুৰ্গন্ধযুক্ত, দুষিত বা বাসি-ও হ’ব পাৰে—পূজাৰ প্ৰসঙ্গত এই ভেদসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে।
Verse 19
स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने । वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च
শিৱাৰ্চনাত নিজে নিজে ফাটি যোৱা বা জীৰ্ণ বস্ত্ৰ অৰ্পণ কৰা উচিত নহয়। বৰং কেৱল কোমল, উত্তম বস্ত্ৰ আৰু শুদ্ধ সোণৰ নিৰ্মিত নিবেদনহে অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 20
विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः । सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः
বিশেষকৈ অলংকাৰসমূহ বিদ্যুৎ-বলয়ৰ দৰে গঢ়া হৈছিল; আৰু সিহঁত সকলো কৰ্পূৰ, সুগন্ধি নিৰ্যাস, আগৰু আৰু চন্দনেৰে সুগন্ধিত আছিল।
Verse 21
आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समंततः । चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णिकैः
সিহঁত চাৰিওফালে ফুলৰ ৰাশিৰে ধূপিত আৰু সুগন্ধিত আছিল; লগতে চন্দন, আগৰু, কৰ্পূৰ-কাঠ আৰু গুগ্গুলুৰ চূৰ্ণেৰেো পৰিমলিত আছিল।
Verse 22
घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते । कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना
ঘিউ আৰু মধুৰে সিদ্ধ কৰা ধূপ অতি প্ৰশংসনীয় বুলি কোৱা হৈছে; বিশেষকৈ কপিলা গাভীৰ পৰা পোৱা অতিসুগন্ধি ঘিউৰে কৰা হলে।
Verse 23
नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः । पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा
দীপসমূহ নিত্য জ্বলাই ৰাখিব লাগে—কৰ্পূৰযুক্ত, অতি উত্তম। লগতে মধুৰ পঞ্চগব্য, গাখীৰ, দৈ আৰু ঘিউও অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 24
कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके । आसनानि च भद्राणि गजदंतमयानि च
শম্ভুৰ স্নান আৰু আচমনত কপিলা গাইৰ পৰা উৎপন্ন দ্ৰব্য প্ৰিয়। লগতে মঙ্গলময় আসনো অৰ্পণ কৰিব লাগে, গজদন্তে নিৰ্মিত হলেও।
Verse 25
सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च । मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च
সোণ আৰু ৰত্নেৰে জড়িত, চিত্ৰবিচিত্ৰ আচ্ছাদন আৰু বিছনা আছিল; সেয়া কোমল, গদা-তকিয়াযুক্ত, আৰু সূক্ষ্ম তুলাৰে নিৰ্মিত।
Verse 26
उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च । नद्यस्समुद्रगामिन्या नटाद्वाम्भः समाहृतम्
উচ্চ-নীচ বিভিন্ন ধৰণৰ মনোৰম শয্যা আৰু আৰামদায়ক পালং আছিল; আৰু সাগৰলৈ বোৱা নদীৰ পৰা ঘটত পানী ভৰি অনা হৈছিল।
Verse 27
शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः । छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम्
স্নান আৰু পানৰ বাবে বিশেষ উপযোগী, বস্ত্ৰেৰে ছাঁকা শীতল জল অৰ্পণ কৰিব; লগতে চন্দ্ৰসম শুভ্ৰ, মুক্তামালাৰে শোভিত মনোৰম ছত্ৰও দিব।
Verse 28
नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम् । चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते
তেওঁলোকে নৱৰত্নখচিত এক দিৱ্য চামৰ আনিলে, যি সোণৰ দণ্ডে অতি মনোহৰ; আৰু সোণে অলংকৃত দুটা শ্বেত, সূক্ষ্ম চামৰো আনিলে।
Verse 29
राजहंसद्वयाकारे रत्नदंडोपशोभिते । दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम्
তাত এটা দিব্য দৰ্পণ আছিল; ৰত্নখচিত দণ্ডটো ৰাজহংসৰ যুগলাকৃতিত শোভিত। ই অতি মসৃণ আৰু দীপ্তিময়, আৰু তাত দিব্য সুগন্ধি অনুলেপন কৰা আছিল।
Verse 30
समंताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वैरैश्चापि भूषितम् । गम्भीरनिनदः शंखो हंसकुंदेन्दुसन्निभः
শঙ্খটো চাৰিওফালে ৰত্নে আচ্ছাদিত আছিল আৰু মাল্যৰে অধিক ভূষিত। তাৰ নাদ গম্ভীৰ, আৰু তাৰ শুভ্ৰতা হংস, কুন্দফুল আৰু চন্দ্ৰৰ দৰে আছিল।
Verse 31
आस्वपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः । काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च
বাহনসমূহৰ পিঠ আদি অংশত ৰত্ন আৰু সোণখচিত অলংকাৰ আছিল। লগতে মনোহৰ কাহল (তূৰ্য) আৰু নানাবিধ নাদ উৎপন্ন কৰা অন্যান্য বাদ্যও আছিল।
Verse 32
सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालंकृतानि च । भेरीमृदंगमुरजतिमिच्छपटहादयः
সোণাৰে নিৰ্মিত আৰু মুক্তাৰে অলংকৃত বাদ্যও আছিল—ভেৰী, মৃদংগ, মুৰজ, তিমিচ্ছ, পটহ আদি।
Verse 33
समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः । भांडान्यपि च रम्याणि पत्राण्यपि च कृत्स्नशः
যত্নসহ প্ৰচেষ্টাৰে সমুদ্ৰগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ নাদৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে; লগতে মনোৰম পাত্ৰ আৰু প্ৰয়োজনীয় সকলো পত্রও সম্পূৰ্ণকৈ সাজু কৰিব লাগে।
Verse 34
तदाधाराणि १ सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत् । आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः
তাৰ সকলো আধাৰ সম্পূৰ্ণ স্বৰ্ণৰেই নিৰ্মাণ কৰা উচিত; আৰু মহেশ—পৰমাত্মা শিৱৰ—আলয় (গৰ্ভগৃহ)ও সাজি তুলিব লাগে।
Verse 35
राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम् । उच्चप्राकारसंभिन्नं भूधराकारगोपुरम्
ই ৰাজআবাসৰ দৰে কল্পিত হ’ব, শিল্পশাস্ত্ৰত উক্ত লক্ষণসমূহে যুত; উচ্চ প্ৰাকাৰেৰে বেষ্টিত, আৰু পৰ্বতাকৃতি গোপুৰসহ।
Verse 36
अनेकरत्नसंच्छन्नं हेमद्वारकपाटकम् । तप्तजांबूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम्
ই বহু ৰত্নে আচ্ছাদিত হ’ব; তাৰ দ্বাৰ-কপাট স্বৰ্ণৰ হ’ব; তপ্ত জাম্বূনদ স্বৰ্ণে নিৰ্মিত, আৰু ৰত্নখচিত শত শত স্তম্ভে পৰিবেষ্টিত হ’ব।
Verse 37
मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम् । चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः
সেয়া মুক্তামালাৰ বিতানৰে সমৃদ্ধ আছিল আৰু তাৰ দ্বাৰ-তোৰণ বিদ্ৰুম (প্ৰৱাল)ৰ নিৰ্মিত আছিল। ওপৰত কলশ-লক্ষণযুক্ত দিব্য স্বৰ্ণময় মুকুটসদৃশ শিখৰ-অলংকাৰেও সেয়া শোভিত কৰিছিল।
Verse 38
अलंकृतशिरोभागमस्त्र २ आजेन चिह्नितम् । राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः
তাৰ অগ্ৰভাগ সুন্দৰকৈ অলংকৃত আছিল আৰু তাত অজ (ছাগলী) চিহ্নে চিহ্নিত দুটা অস্ত্ৰৰ চিহ্ন আছিল। লগতে ৰাজন্যোপযোগী নিবাস আৰু ৰাজবীথি আদি ভব্য পথসমূহে তাক শোভিত কৰিছিল।
Verse 39
प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समंततः । आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च
চাৰিওফালে উচ্চ, সুউচ্চ শিখৰযুক্ত প্ৰাসাদসমূহ শোভিত আছিল; আৰু প্ৰতিটো দিশা আৰু বিদিশাত উৎকৃষ্ট সভামণ্ডপ আৰু শ্ৰেষ্ঠ আসনস্থান স্থাপিত আছিল।
Verse 40
अत्यन्तालंकृतप्रांतमंतरावरणैरिव । उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः
তাৰ প্ৰাঙ্গণ অতি শোভিত আছিল, যেন ভিতৰুৱা আৱৰণেৰে আৱৃত; আৰু নৃত্য-গীতত পাৰদৰ্শী সহস্ৰ সহস্ৰ উত্তম নাৰীৰে ই পৰিপূৰ্ণ আছিল।
Verse 41
वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम् । रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः
ই বেণু আৰু বীণা-বাদনত নিপুণ বহু পুৰুষেৰে সমন্বিত আছিল; আৰু হাতী, ঘোঁৰা আৰু ৰথসহ সজ্জিত বীৰ ৰক্ষকৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত আছিল।
Verse 42
अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः । दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम्
ই বহু পুষ্পবাটিকা, বহু সৰোবৰ আৰু বহু দীঘল পুখুৰীৰে অলংকৃত হৈ দিশা আৰু বিদিশাত সর্বত্র দীপ্ত আছিল।
Verse 43
वेदवेदांततत्त्वज्ञैश्शिवशास्त्रपरायणैः । शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः
ই বেদ-বেদান্তৰ তত্ত্বজ্ঞ, শিৱশাস্ত্ৰত পৰায়ণ, শৈৱ আশ্ৰমধৰ্মত ৰত, আৰু শিৱশাস্ত্ৰোক্ত লক্ষণধাৰী ভক্তসকলৰ দ্বাৰা সমন্বিত আছিল।
Verse 44
शांतैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिस्सेवितद्विजैः
সেই স্থান শান্ত, স্নিগ্ধ-স্মিতমুখ, সমৃদ্ধ আৰু সদাচাৰ-পরায়ণ ভক্তসকলৰ দ্বাৰা; শৈৱ আৰু মাহেশ্বৰসকলৰ দ্বাৰা; আৰু ভাগ্যৱানসকলৰ সেৱাত সন্মানিত দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)সকলৰ দ্বাৰা সেৱিত আছিল।
Verse 45
एवमंतर्बहिर्वाथयथाशक्तिविनिर्मितैः । स्थाने शिलामये दांते दारवे चेष्टकामये
এনেদৰে অন্তৰে বা বাহিৰে, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে গঢ়া পদ্ধতিত পূজা কৰা উচিত। উপযুক্ত স্থানত—শিলা, দন্ত (হস্তিদন্ত) বা কাঠেৰে নিৰ্মিত (লিঙ্গ)ক—নিজৰ ইষ্টভাব আৰু ভক্তিলক্ষ্য অনুসাৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰি অৰ্চনা কৰিব।
Verse 46
केवलं मृन्मये वापि पुण्यारण्ये ऽथ वा गिरौ । नद्यां देवालये ऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे
কেৱল সৰল মাটিৰ (প্ৰতিমা/বেদী)ৰে হলেও, পুণ্য অৰণ্যত বা পৰ্বতত; নদীৰ তীৰত, দেৱালয়ত, বা অন্য যিকোনো স্থানত—এমনকি শুভ গৃহতো—শিৱপূজা কৰা উচিত।
Verse 47
आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवंचयन् । द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्चयेत्
ধনী হওক বা দৰিদ্ৰ, নিজৰ সামৰ্থ্য লুকুৱাই নথৈ, ন্যায়ে অৰ্জিত দ্ৰব্যৰে ভক্তিভাৱে দেৱৰ পূজা কৰা উচিত।
Verse 48
अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्चयेत् । न तस्य प्रत्यवायो ऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः
যদি কোনোবাই অন্যায়ে অৰ্জিত দ্ৰব্যৰোও ভক্তিভাৱে শিৱক অৰ্চনা কৰে, তেন্তে সেই পূজাৰ বাবে ধ্বংসকাৰী প্ৰত্যৱায় নাথাকে; কিয়নো প্ৰভু ভাৱৰ বশ।
Verse 49
न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि । न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्
ন্যায়ে অৰ্জিত দ্ৰব্যৰে হলেও যদি ভক্তিহীনভাৱে (শিৱৰ) পূজা কৰা হয়, তেন্তে তাৰ ফল পোৱা নাযায়; কিয়নো ইয়াত কাৰণ কেৱল ভক্তিয়েই।
Verse 50
भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् । अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः
ভক্তিৰে, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে, শিৱক উদ্দেশ কৰি যি কৰা হয়—সেয়া অলপ হওক বা মহান—ধনী আৰু দৰিদ্ৰ উভয়ৰে একে ফল হয়।
Verse 51
भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोपि मानवः । महाविभवसारोपि न कुर्याद्भक्तिवर्जितः
ভক্তিৰে প্ৰেৰিত হৈ অল্পধন থকা মানুহেও শিৱপূজা আদি কৰ্তব্য কৰিব লাগে; কিন্তু মহাবৈভৱ থাকিলেও যি ভক্তিহীন, সি সেয়া কৰা উচিত নহয়।
Verse 52
सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः । न तेन फलभाक्स स्याद्भक्तिरेवात्र कारणम्
ভক্তিবিহীন হৈ যি শিৱলৈ সৰ্বস্ব দান কৰে, সি তাৰ সত্য ফলৰ ভাগী নহয়; ইয়াত কাৰণ কেৱল ভক্তিয়েই।
Verse 53
न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः । गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मकम्
অত্যন্ত উগ্ৰ তপস্যা বা সকলো মহাযজ্ঞৰ দ্বাৰাও দিব্য শিৱপুৰ পোৱা নাযায়—যদি শিৱাত্মক ভক্তি ত্যাগ কৰা হয়।
Verse 54
गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे । शिवे भक्तिर्न संदेहस्तया भक्तो विमुच्यते
হে কৃষ্ণ! গুহ্যতকৈও অধিক গুহ্য এই—সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত পৰমেশ্বৰ শিৱত অচল ভক্তি। ইয়াত সন্দেহ নাই; সেই ভক্তিতেই ভক্ত মুক্ত হয়।
Verse 55
शिवमंत्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् । दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः
শিৱমন্ত্ৰজপ, ধ্যান, হোম, যজ্ঞ, তপ, শ্রুতি-অধ্যয়ন, দান আৰু শাস্ত্ৰপাঠ—এই সকলো, নিঃসন্দেহে, শিৱভাবতেই সত্য সাৰ্থকতা লাভ কৰে।
Verse 56
भावहीनो नरस्सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते । भावयुक्तः पुनस्सर्वमकृत्वापि विमुच्यते
ভাৱহীন মানুহে সকলো কৰি পেলালেও মুক্ত নহয়; কিন্তু ভাৱযুক্ত জনে সকলো নকৰিলেও মুক্ত হয়।
Verse 57
चांद्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा । मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः
হাজাৰ চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত, শত প্ৰাজাপত্য প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু আন আন মাহজোৰা উপবাস—এই সকলো থাকিলেও শিৱভক্তৰ মহিমা বিষয়ে আৰু কি ক’ব!
Verse 58
अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च । तपंति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते
এই জগতত পৰ্বত আৰু গুহাতো অভক্ত মানুহে সৰু ভোগৰ আশাত তপস্যা কৰে; কিন্তু শিৱত ভাৱভক্তি থকা ভক্ত মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 59
सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः । राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः
সত্ত্বত স্থিত যোগীসকলে সাত্ত্বিক কৰ্ম কৰে, যি মুক্তিদায়ক। কিন্তু ৰজসে আচ্ছন্ন কৰ্মীসকলে ৰাজস কৰ্ম কৰে, যি কেৱল সিদ্ধি আৰু লৌকিক সাফল্য দিয়ে।
Verse 60
असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः । ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्ये ऽपि तादृशाः
তমোগুণযুক্ত অসুৰ আৰু ৰাক্ষসসকলে ঐহিক লাভৰ বাবে ঈশৰ পূজা কৰে; আৰু তেনেই স্বভাৱৰ অন্য মানুহেও সেই উদ্দেশ্যেই তাঁক আৰাধনা কৰে।
Verse 61
तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च । आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन्भद्रं समश्नुते
ভাব তামস হওক, ৰাজস হওক বা সাত্ত্বিক—যি ভক্তিৰ আশ্ৰয় লৈ পূজা আদি কৰে, সি মঙ্গলময় কল্যাণ লাভ কৰে।
Verse 62
यतः पापार्णवात्त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता । तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्
পাপ-সাগৰৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিবলৈ ভক্তি নাওঁৰ দৰে গঢ়া হৈছে। সেয়ে ভক্তিযুক্ত জনৰ ওপৰত ৰজ আৰু তমৰ কি প্ৰভাৱ থাকিব?
Verse 63
अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितो ऽपि वा । शिवं प्रपन्नश्चेत्कृष्ण पूज्यस्सर्वसुरासुरैः
হে কৃষ্ণ! কোনোবাই অন্ত্যজ, অধম, মূৰ্খ বা পতিত হলেও—যদি সি শিৱৰ শৰণ লয়, তেন্তে সি সকলো দেৱ আৰু অসুৰৰ দ্বাৰাও পূজ্য হয়।
Verse 64
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् । अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः
সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে কেৱল ভক্তিৰ দ্বাৰাই শিৱৰ আৰাধনা কৰা উচিত; কিয়নো যিসকলে ভক্তি‑পূজাত অংশ নলয়, তেওঁলোকৰ ক’তো কোনো ফল নাই।
Verse 65
वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम । वेदैश्शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्
মই তোমাক পৰম গোপন তত্ত্ব ক’ম—হে কৃষ্ণ, মোৰ বাক্য শুনা। বেদ আৰু শাস্ত্ৰৰ আধাৰত বেদজ্ঞসকলে বিচাৰ কৰি ভালদৰে পৰীক্ষা কৰি ইয়াক দৃঢ়ভাৱে নিৰ্ণয় কৰিছে।
Frequently Asked Questions
It teaches āvaraṇa-arcana (enclosure worship) as part of Śiva pūjā—when to perform it (around havis, dīpa, and nīrājana) and how to invoke enclosure deities in a directional, concentric order.
The garbhāvaraṇa represents the innermost sanctum-layer as a mantra-aggregate: ritual interiority is expressed as mantra-density, implying that proximity to Śiva–Śakti is measured by increasingly subtle recitation and focus.
Śiva and Śivā are central; the chapter prominently integrates dikpālas/lokeśas (Indra, Yama, Varuṇa, Kubera, Agni, Nirṛti, Vāyu) and weapon/power motifs (vajra and other āyudhas) as outer protective and cosmological enclosures.