पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
অধ্যায় ২ত ঋষিসকলে পাশুপত-জ্ঞান আৰু পাশুপতি (শিৱ), পশু (বন্ধ জীৱ) আৰু পাশ (বন্ধন)ৰ তাত্ত্বিক অৰ্থ স্পষ্ট কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সূতে বায়ুক যোগ্য বক্তা বুলি কয়; বায়ুৱে পূৰ্ব প্ৰকাশিত উপদেশ স্মৰণ কৰায়—মন্দৰ পৰ্বতত মহাদেৱ শ্ৰীকণ্ঠে দেবীক পৰম পাশুপত-জ্ঞান দিছিল। তাৰ পাছত বায়ুৱে এই উপদেশক আন এটা শিক্ষামূলক প্ৰসঙ্গৰ সৈতে জুৰে, য’ত কৃষ্ণ (কৃষ্ণৰূপে বিষ্ণু) বিনয়েৰে ঋষি উপমন্যুৰ ওচৰলৈ গৈ দিব্য জ্ঞান আৰু শিৱৰ বিভূতি সম্পূৰ্ণকৈ ব্যাখ্যা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। কৃষ্ণৰ প্ৰশ্নসমূহে মতবাদৰ কাঠামো স্পষ্ট কৰে—পাশুপতি কোন, পশু কোন, কোন কোন পাশেৰে বন্ধ, আৰু মুক্তি কেনেকৈ হয়। উপমন্যুৱে শিৱ-দেবীক প্ৰণাম কৰি উত্তৰ আৰম্ভ কৰে, ফলত বন্ধন-মোক্ষ বিশ্লেষণভিত্তিক শৈৱ মুক্তিমাৰ্গৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः । कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
ঋষিসকলে ক’লে—সেই পাশুপত জ্ঞান কি? শিৱ কেনেকৈ পশুপতি? আৰু ধৌম্যৰ অগ্ৰজক অক্লিষ্টকৰ্মা কৃষ্ণই এই বিষয়ে কেনেকৈ সুধিছিল?
Verse 2
एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह । तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः
হে বায়ু, শংকৰ-ৱিগ্ৰহ, এই সকলো কথা বিস্তাৰে কোৱা। ত্ৰিলোকত তোমাৰ সমান বক্তা নাই; আন কোনো প্ৰভুও তেনে নহয়।
Verse 3
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः । संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे
সূত ক’লে—সেই মহর্ষিসকলৰ বাক্য শুনি প্ৰভঞ্জনে ঈশান, পৰমেশ্বৰ শিৱক স্মৰণ কৰি ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 4
वायुरुवाच । पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे । देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्
বায়ুৱে ক’লে—পূৰ্বে মন্দৰ পৰ্বতত শ্ৰীকণ্ঠ নামে প্ৰসিদ্ধ সাক্ষাৎ মহেশ্বৰে দেৱীক পৰম পাশুপত জ্ঞান উপদেশ দিছিল।
Verse 5
तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना । पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च
সেই কথাই বিশ্বযোনি কৃষ্ণৰূপ বিষ্ণুৱে সুধিছিল—দেৱতাসকল আদি সকলৰো পশুত্ব (বন্ধন) কেনেকৈ, আৰু শিৱৰ পতিত্ব (প্ৰভুত্ব) কেনেকৈ।
Verse 6
यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना । तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः
যেনেকৈ মুনি উপমন্য়ুৱে শ্ৰীকৃষ্ণক উপদেশ দিছিল, তেনেকৈ মই এতিয়া সংক্ষেপে ক’ম। তোমালোকে অলসতা নকৰি মনোযোগেৰে শুনা।
Verse 7
पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः । प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्
তেতিয়া কৃষ্ণবৰ্ণ ৰূপ ধাৰণ কৰা বিষ্ণু, সন্মুখত আসীন উপমন্য়ুৰ ওচৰলৈ আহিল। যথাবিধি প্ৰণাম কৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 8
श्रीकृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् । दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः
শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে— হে ভগৱন, দেৱীয়ে প্ৰতি দেৱে কোৱা দিব্য পাশুপত জ্ঞান আৰু তাৰ সকলো বিভূতিৰ সম্পূৰ্ণ বিৱৰণ মই শুনিব বিচাৰোঁ।
Verse 9
कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः । कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्
দেৱক কেনেকৈ ‘পশুপতি’ বুলি কোৱা হয়? ‘পশু’ অৰ্থাৎ জীৱাত্মা কোনসকল? তেওঁলোক কোন কোন পাশ (বন্ধন) দ্বাৰা বাঁধ খায়, আৰু সেই বন্ধনৰ পৰা কেনেকৈ মুক্ত হয়?
Verse 10
इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना । प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा
এইদৰে মহাত্মাৰ প্ৰেৰণা লাভ কৰি শ্ৰীমান উপমন্যুৱে দেৱ আৰু দেৱীক প্ৰণাম কৰি, উৎসাহ-বল পাই, যিদৰে প্ৰেৰিত হৈছিল তিদৰে ক’লে।
Verse 11
उपमन्युरुवाच । ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः
উপমন্যুৱে ক’লে—ব্ৰহ্মাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি স্থাৱৰ (অচল) জীৱলৈকে, দেৱদেৱ শূলিনৰ দৃষ্টিত, সংসাৰৰ অধীন সকলোকে ‘পশু’ বুলি কীৰ্তন কৰা হয়।
Verse 12
तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः
তেওঁলোকৰ অধিপতি হোৱাৰ বাবে দেৱেশ শিৱ ‘পশুপতি’ বুলি স্মৃত। সেই প্ৰভুৱে মল, মায়া আদি পাশৰে জীৱক বাঁধে।
Verse 13
स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी
ভক্তিৰে সম্যক উপাসনা কৰিলে তেওঁৱেই তেওঁলোকৰ মোচক। এই—চৌব্বিশ তত্ত্ব, লগতে মায়া, কৰ্ম আৰু গুণ—(জীৱৰ) পাশ।
Verse 14
विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः
বিষয়সমূহক ‘পাশ’ বোলা হয়, কিয়নো সিহঁতে জীৱক সংসাৰ-বন্ধনত আবদ্ধ কৰে; এইদৰে মহেশ্বৰ ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণ-স্তম্ভলৈকে সকলোকে ‘পশু’ ৰূপে বেঁধি ৰাখে।
Verse 15
पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् । तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्
এই পাশসমূহৰ দ্বাৰাই দেৱ-পতি নিজ কাৰ্য সম্পাদিত কৰায়; মহেশৰ আজ্ঞাত প্ৰকৃতি পুৰুষৰ অৱস্থাৰ অনুৰূপে প্ৰবৃত্ত হৈ অভিজ্ঞতা গঢ়ে।
Verse 16
बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः । इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा
তাৰ পৰা বুদ্ধি উৎপন্ন হয়; সেই বুদ্ধিৰ পৰা ‘মই’ বোধ গঢ়া অহংকাৰ জন্মে। সেই অহংকাৰৰ পৰা দহ ইন্দ্ৰিয় আৰু মন মিলি একাদশ, লগতে পাঁচ তন্মাত্ৰাও প্ৰকাশ পায়।
Verse 17
शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः । तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा
দেৱদেৱ শিৱ, শিৱদায়ক; তেওঁৰ মহাশাসন-আজ্ঞাৰে তন্মাত্ৰাসকলেও কেৱল তেওঁৰেই মহৎ আদেশত ধাৰিত আৰু নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
Verse 18
महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः । ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्
অশেষ মহাভূতসমূহে ক্ৰমে ক্ৰমে দেহধাৰীসকলৰ দেহ-সংগতি সৃষ্টি কৰে—ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণলৈকে সকলোৰে।
Verse 19
महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया । अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते
শিৱৰ আজ্ঞাৰে সকলো মহাভূত উৎপন্ন হয়। বুদ্ধিয়ে সিদ্ধান্ত কৰে, আৰু অহংকাৰে ‘মই’ বুলি নিজৰ বুলি গ্ৰহণ কৰে।
Verse 20
चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि । श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्
চিত্ত চেতনাৰ আধাৰ, আৰু মন সংকল্প- বিকল্প কৰে। শ্ৰোত্ৰাদি ইন্দ্ৰিয়সমূহে শব্দ আদি বিষয় পৃথক পৃথকভাৱে গ্ৰহণ কৰে।
Verse 21
स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै । वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च
দেৱৰ দিব্য আজ্ঞাবলে তেওঁলোকে নিজৰ নিজৰ ক্ষেত্ৰতেই থাকিল, আনত নহয়। তদ্ৰূপ বাক্ আদি যি আছিল, সেয়া কৰ্মেন্দ্ৰিয় হৈ পৰিল।
Verse 22
यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया । शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः
যেনে প্ৰাণীসকলে শিৱৰ আজ্ঞা বিনা নিজ নিজ নিৰ্ধাৰিত কৰ্মহে কৰে, আন একো নকৰে; তেনেদৰে শব্দাদি গ্ৰহণ আৰু বাক্যাদি ক্ৰিয়াও কেৱল তেওঁৰ বিধানশক্তিতেই সম্পন্ন হয়।
Verse 23
अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी । अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति
নিশ্চয়েই সকলো প্ৰাণীৰ বাবে শম্ভুৰ আজ্ঞা লংঘন-অযোগ্য আৰু অতি গম্ভীৰ; সেই আজ্ঞাই নিঃশেষ সকলো ভূতক যথোচিত অৱকাশ আৰু নিৰ্ধাৰিত স্থান প্ৰদান কৰে।
Verse 24
आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः । प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत्
পৰমেশ্বৰ (শিৱ)ৰ আজ্ঞাতেই আকাশ সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত; আৰু প্ৰাণ আদি নামভেদৰ দ্বাৰা ই জগতৰ ভিতৰ-বাহিৰে ক্ৰিয়া কৰে।
Verse 25
बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः । हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि
শৰৱ (ভগৱান শিৱ)ৰ আজ্ঞাৰে প্ৰভঞ্জন—বায়ু—সকলোকে ধৰি পোষণ কৰে। সি দেৱতাৰ হব্য আৰু পিতৃলোকৰ কব্যও বহন কৰে।
Verse 26
पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् । संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया
পৰমেশ্বৰ (শিৱ)ৰ আজ্ঞাৰে অগ্নিয়ে পাক আদি কাৰ্য সম্পন্ন কৰে; আৰু সেই একে আজ্ঞাৰে জলেই সকলো জীৱৰ সংজীৱন আৰু পোষণ আদি কৰে।
Verse 27
विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया । देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति
বিশ্বেশ্বৰ শিৱৰ আজ্ঞাৰে বিশ্বধাৰিণী দিৱ্য শক্তিয়ে নিত্য জগত ধাৰণ কৰে। তেওঁ দেৱসকলক ৰক্ষা কৰে, অসুৰসকলক সংহাৰ কৰে আৰু ত্ৰিলোকক সুৰক্ষা কৰে।
Verse 28
आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया । आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा
তেওঁ শিৱৰ—সকলো দেৱেও লংঘিব নোৱাৰা—আজ্ঞাৰে দেৱেন্দ্ৰ বৰুণে সদা জলসমূহৰ ওপৰত নিত্য আৰু অচল আধিপত্য কৰে।
Verse 29
पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात् । ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः
যেনেকৈ তেওঁৰেই আদেশত দণ্ডযোগ্য লোক পাষেৰে বাঁধা হয়, তেনেকৈ ধনৰ অধিপতি যক্ষেন্দ্ৰ কুবেৰো সেই বিধান মানি নিত্য ধন-সম্পদ দান কৰে।
Verse 30
पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् । करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम्
পৰম পুৰুষ (পতি)ৰ অনুশাসনত জীৱসমূহে নিজৰ পুণ্য অনুসাৰে ফল পায়; আৰু সুমেধাসকলক তেওঁ নিৰন্তৰ সমৃদ্ধি আৰু সত্য জ্ঞান দান কৰে।
Verse 31
निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानश्शिवशासनात् । धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः
শিৱৰ আদেশত ঈশান দুষ্টসকলক দমন কৰে; আৰু শিৱৰ নিয়োগত শেষনাগে মূৰ্ধাত পৃথিৱী ধাৰণ কৰে।
Verse 32
यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमंतकरीं हरेः । सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः
যাক তেওঁলোকে হৰিৰ তামসী, ৰৌদ্ৰী আৰু মূৰ্তিমন্তকাৰিণী শক্তি বুলি কয়—ঈশৰ আদেশত চতুৰানন ব্ৰহ্মাই সেই শক্তিৰ দ্বাৰা অৱশিষ্ট সমগ্ৰ সৃষ্টি ৰচনা কৰে।
Verse 33
अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चांते निहन्ति च । विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्
বিষ্ণুৱে নিজৰ অন্য মূৰ্তিসকলৰ দ্বাৰা পালন কৰে আৰু অন্তত সংহাৰো কৰে; কিন্তু কালকাল (শিৱ)ৰ আদেশতেহে তেওঁ বিশ্ব পালন কৰে।
Verse 34
सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः । हरत्यंते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात्
নিজৰ ত্ৰিবিধ তনু-শক্তিৰে তেওঁ সৃষ্টি কৰে আৰু সকলো প্ৰাণীক গতি দিয়ে; আৰু অন্তত কেৱল নিজৰ আজ্ঞাৰে হৰ (শিৱ) সমগ্ৰ জগত সংহাৰ কৰে।
Verse 35
सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति । कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः
সৃষ্টি কৰোঁতেও বিশ্বাত্মা ত্ৰিৰূপে ভিন্ন যেন লাগিলেও নিশ্চিতভাৱে ৰক্ষা কৰে; কালেই সকলো সম্পন্ন কৰে, আৰু কালেই প্ৰজাসকলক লয় কৰে।
Verse 36
कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् । त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्
কালৰো নিয়ন্তা মহেশ্বৰৰ আজ্ঞাৰে কাল বিশ্বক পালন কৰে; তেজোময় ত্ৰিঅংশে জগত ধৰি বৰষুণৰ বিধান কৰে।
Verse 37
दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात् । पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि
দেৱদেৱ শিৱৰ আজ্ঞাৰে সেই সূৰ্য আকাশত বৰষুণ বৰ্ষায়; ঔষধিজাতক পুষ্ট কৰে আৰু জীৱসমূহকো আনন্দিত কৰে।
Verse 38
देवैश्च पीयते चंद्रश्चन्द्रभूषणशासनात् । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा
চন্দ্ৰভূষণ শিৱৰ আজ্ঞাৰে দেৱসকলে চন্দ্ৰকো ‘পান’ কৰে; তদ্ৰূপ আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ, অশ্বিনীদ্বয় আৰু মৰুত—সকলেই তেওঁৰ বিধানে ধৃত আৰু পোষিত।
Verse 39
खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः । पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च
আকাশচাৰী সত্তা, ঋষি আৰু সিদ্ধ; ভোগী নাগ, মানুহ আৰু মৃগ; পশু আৰু পক্ষী; লগতে কীটাদি আৰু স্থাৱৰ—এই সকলো (জীৱবৰ্গ) অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 40
नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च । वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मंत्रस्तोममखादयः
নদী, সমুদ্ৰ, পৰ্বত, অৰণ্য আৰু সৰোবৰ; লগতে সাঙ্গ বেদ, শাস্ত্ৰ, মন্ত্ৰসমূহ আৰু যজ্ঞাদি—(এই সকলোও তেওঁৰ বিধানত অধীন)।
Verse 41
कालाग्न्यादिशिवांतानि भुवनानि सहाधिपैः । ब्रह्मांडान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च
কালাগ্নিৰ পৰা শিৱান্তলৈ ভুৱনসমূহ নিজৰ নিজৰ অধিপতিসহ অৱস্থিত। অসংখ্য ব্ৰহ্মাণ্ড আৰু সিহঁতৰ আৱৰণসমূহো তেনেদৰেই আছে।
Verse 42
वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः । दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः
বৰ্তমান, অতীত আৰু ভৱিষ্যৎ—সকলো সম্পূৰ্ণৰূপে জ্ঞাত; দিশা-বিদিশা, কালভেদ আৰু কলা আদি পৰিমাপো তাতে প্ৰকাশিত।
Verse 43
यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि वा । तत्सर्वं शंकरस्याज्ञा बलेन समधिष्ठितम्
এই জগতত যি কিছু দেখা যায় বা শুনা যায়—সেয়া সকলো শংকৰৰ আজ্ঞাশক্তিৰ বলতেই সম্পূৰ্ণৰূপে অধিষ্ঠিত আৰু নিয়ন্ত্রিত।
Verse 44
आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः । ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति
সেই সৰ্বাধিপতি পতিয়ে দিয়া আজ্ঞাৰ বলত এই ধৰা স্থিত; পৰ্বত, জলধাৰক মেঘ আৰু সাগৰ নিজ নিজ স্থানত অচল। জ্যোতিৰ্গণ আৰু ইন্দ্ৰমুখ দেৱসকলও স্থিৰ। চেতন বা অচেতন যি কিছু আছে, সেয়া দীৰ্ঘকাল তেওঁৰেই আধাৰত দৃঢ়ভাৱে স্থিত থাকে।
Verse 45
उपमन्युरुवाच । अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शंभोरमितकर्मणः । आज्ञाकृतं शृणुष्वैतच्छ्रुतं श्रुतिमुखे मया
উপমন্যুৱে ক’লে—হে কৃষ্ণ! অপৰিমেয় কৰ্মধাৰী শম্ভুৰ বিষয়ে ই অতি আশ্চৰ্য। তেওঁৰ আজ্ঞাৰে সম্পন্ন এই কাৰ্য শুনা; মই ইয়াক শ্ৰুতিৰ মুখৰ পৰাই শুনিছোঁ।
Verse 46
पुरा किल सुराः सेंद्रा विवदंतः परस्परम् । असुरान्समरे जित्वा जेताहमहमित्युत
পূৰ্বকালত ইন্দ্ৰসহ দেৱসকলে পৰস্পৰে বিবাদ কৰিলে। সমৰত অসুৰক জয় কৰি প্ৰত্যেকে ক’লে—“জয়ী মই, মইয়েই!”
Verse 47
तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक् । स्वलक्षणैर्विहीनांगः स्वयं यक्ष इवाभवत्
তেতিয়া মহেশ্বৰে শ্ৰেষ্ঠ বেশ ধৰি তেওঁলোকৰ মাজতে প্ৰকট হ’ল। নিজস্ব লক্ষণচিহ্নবিহীন দেহে তেওঁ যেন স্বয়ং যক্ষ হৈ উঠিল।
Verse 48
स तानाह सुरानेकं तृणमादाय भूतले । य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित्
তেওঁ ভূমিৰ পৰা এটা তৃণ তুলি দেৱসকলক ক’লে—“যি এই তৃণক বিকৃত কৰি অন্যৰূপ কৰিব পাৰে, সেয়েই দৈত্যজয়ী।”
Verse 49
यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः । किंचित्क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः
যক্ষৰ বাক্য শুনি বজ্ৰপাণি, শচীপতি ইন্দ্ৰ অলপ ক্ৰুদ্ধ হ’ল; তথাপি উপহাসৰ হাঁহি হাঁহি সেই তৃণখণ্ড তুলিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 50
न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते । यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरो ऽसृजत्
সেই তৃণখণ্ড মনৰোও তুলিব নোৱাৰিলে। তথাপি তাক ছেদন কৰিবলৈ বজ্ৰধৰ ইন্দ্ৰে বজ্ৰ প্ৰয়োগ কৰিলে।
Verse 51
तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः । तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह
সেই বজ্ৰ যেন চাৰিওফালে নিজৰ বজ্ৰশক্তিৰ সৈতে একীভূত আছিল; কিন্তু তেওঁ তৃণেই আঘাত কৰাত তাৰ অগ্ৰভাগ বেঁকা হৈ তিৰ্যকভাবে পৰি গ’ল।
Verse 52
ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः । ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः
তাৰ পাছত অন্য মহাবলী লোকপালসকল অতি ক্ৰুদ্ধ হৈ সেই তৃণক লক্ষ্য কৰি নিজৰ নিজৰ অস্ত্ৰ সহস্ৰশঃ নিক্ষেপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 53
प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचंडः पवनो ववौ । प्रवृद्धो ऽपांपतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते
মহা অগ্নি প্ৰজ্বলিত হ’ল, প্ৰচণ্ড বতাহ ব’বলৈ ধৰিলে। আৰু জলৰ অধিপতি উচ্ছ্বসিত হৈ উঠিল—যেনেকৈ প্ৰলয় ওচৰ চাপিলে হয়।
Verse 54
एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः । व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै
এইদৰে দেৱতাসকলে অতি যত্নে তৃণক লক্ষ্য কৰি কৰা চেষ্টা ব্যৰ্থ হ’ল—হে কৃষ্ণ—যক্ষৰ নিজ আত্মবলৰ বাবেই।
Verse 55
तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः । ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ
তেতিয়া দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰই সেই যক্ষক ক’লে, “তুমি কোন, সদায় ক্ৰুদ্ধ?” তাৰপিছত তেওঁলোকে চাই থাকোঁতেই সি অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 56
तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा । आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता
ইতিমধ্যে দিব্য অলংকাৰৰে বিভূষিতা হৈমৱতী দেৱী (পাৰ্বতী) আকাশ-বিস্তাৰত আবিৰ্ভূত হ’ল—সৌন্দৰ্য্যে দীপ্ত, শুচি আৰু শান্ত স্নিগ্ধ হাসিৰে শোভিত।
Verse 57
तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः । प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः को ऽसौ यक्षो विलक्षणः
সেই আশ্চৰ্য সত্তাক দেখি শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) অগ্ৰগণ্য দেৱসকল বিস্ময়াবিষ্ট হ’ল। যক্ষক প্ৰণাম কৰি সোধিলে—“এই বিলক্ষণ যক্ষ কোন?”
Verse 58
सा ऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः । तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम्
দেৱী মৃদু হাঁহি দি ক’লে—“তেওঁ তোমালোক সকলোৰে অগোচৰ। তেওঁৰ দ্বাৰাই চলমান-অচলসহ ‘সংসাৰ’ নামৰ এই ঘূৰ্ণমান চক্ৰ চলি থাকে।”
Verse 59
तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः । न तन्नियन्ता कश्चित्स्यात्तेन सर्वं नियम्यते
তেওঁৰ দ্বাৰাই আদিতে এই বিশ্ব সৃষ্টি হয়, আৰু তেওঁৰে দ্বাৰাই পুনৰ সংহাৰ হয়। তেওঁৰ ওপৰত কোনো নিয়ন্তা নাই; বৰং তেওঁৰ দ্বাৰাই সকলো নিয়মিত আৰু নিয়ন্ত্রিত।
Verse 60
इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवांतरधत्त वै । देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः
এইদৰে কৈ মহাদেৱী তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। সকলো দেৱতা বিস্মিত হৈ তেখেতক প্ৰণাম কৰি পাছত স্বৰ্গলৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
Vāyu recalls Śiva (Śrīkaṇṭha) teaching the supreme Pāśupata knowledge to Devī on Mandara, and relates how Kṛṣṇa later requests the same doctrine from the sage Upamanyu.
They set up a Śaiva soteriology: the self as bound (paśu), the binding factors (pāśa), and Śiva as lord and liberator (Paśupati), with liberation explained as the removal of bonds through Pāśupata knowledge and divine grace.
Śiva is highlighted as Maheśa/Īśāna/Śrīkaṇṭha and Paśupati; Kṛṣṇa is identified as Viṣṇu in Kṛṣṇa-form (viśvayoni), and Śiva’s vibhūti (glories/powers) is explicitly requested for exposition.