श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
এই অধ্যায়ত কৃষ্ণে উপমন্যুক শিৱজ্ঞানৰ পৰম জ্ঞানী বুলি সম্বোধন কৰি কয় যে শিৱজ্ঞানৰ ‘অমৃত’ আস্বাদন কৰিলেও তৃপ্তি নাহে। উপমন্যুৱে মন্দৰ পৰ্বতত মহাদেৱ দেৱীৰ সৈতে ধ্যানময় অন্তৰঙ্গ অৱস্থাত আসীন, চাৰিওফালে দেৱীসকল আৰু গণসকল উপস্থিত—এই দৃশ্য বৰ্ণনা কৰে। উপযুক্ত সময়ত দেৱীয়ে সুধে—আত্মতত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠিত নহোৱা অল্পবুদ্ধি মানুহে কোন উপায়ে মহাদেৱক প্ৰসন্ন কৰিব পাৰে? ঈশ্বৰে উত্তৰ দিয়ে—কৰ্ম, তপস্যা, জপ, আসনাদি সাধনা বা কেৱল তত্ত্বজ্ঞান—শ্ৰদ্ধা নাথাকিলে সকলো নিষ্ফল; শ্ৰদ্ধাই মুখ্য সাধন। শ্ৰদ্ধা স্বধৰ্ম পালনৰে, বিশেষকৈ বৰ্ণাশ্ৰম-নিয়ম মানি, বৃদ্ধি আৰু সংৰক্ষিত হয়। সেয়ে শৃঙ্খলাবদ্ধ আচাৰসহ দৃঢ় শ্ৰদ্ধাই শিৱকৃপা সুলভ কৰি, শিৱদৰ্শন-স্পৰ্শ- পূজা-সম্ভাষণ সম্ভৱ কৰে।
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । भगवन्सर्वयोगींद्र गणेश्वर मुनीश्वर । षडाननसमप्रख्य सर्वज्ञाननिधे गुरो । प्रायस्त्वमवतीर्योर्व्यां पाशविच्छित्तये नृणाम् । महर्षिवपुरास्थाय स्थितो ऽसि परमेश्वर
কৃষ্ণই ক’লে— হে ভগৱন্! সৰ্বযোগীন্দ্ৰ, গণেশ্বৰ, মুনীশ্বৰ! হে গুৰু, সৰ্বজ্ঞাননিধি, ষড়াননৰ দৰে দীপ্তিমান! মানুহৰ পাশ ছিন্ন কৰিবলৈ আপুনি প্ৰধানকৈ পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ হৈছে; মহর্ষিৰ ৰূপ ধৰি আপুনি ইয়াত পৰমেশ্বৰ ৰূপে অৱস্থিত।
Verse 3
अन्यथा हि जगत्यस्मिन् देवो वा दानवो ऽपि वा । त्वत्तोन्यः परमं भावं को जानीयाच्छिवात्मकम् । तस्मात्तव मुखोद्गीर्णं साक्षादिव पिनाकिनः । शिवज्ञानामृतं पीत्वा न मे तृप्तमभून्मनः
নচেৎ এই জগতত—দেৱ হওক বা দানৱ—আপোনাৰ বাহিৰে শিৱস্বৰূপ সেই পৰম ভাব কোনে জানিব পাৰে? সেয়ে আপোনাৰ মুখৰ পৰা নিৰ্গত, যেন সাক্ষাৎ পিনাকী শিৱৰ পৰাই ওলোৱা, শিৱজ্ঞানামৃত পান কৰিও মোৰ মন তৃপ্ত নহ’ল।
Verse 5
साक्षात्सर्वजगत्कर्तुर्भर्तुरंकं समाश्रिता । भगवन्किन्नु पप्रच्छ भर्तारं परमेश्वरी । उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण तद्वक्ष्यामि यथातथम् । भवभक्तस्य युक्तस्य तव कल्याणचेतसः
সমগ্ৰ জগতৰ প্ৰত্যক্ষ স্ৰষ্টা-ধাৰক স্বামীৰ কোল আশ্ৰয় কৰি পৰমেশ্বৰীয়ে পতিক সুধিলে—“ভগৱন, এইটো কি?” উপমন্যুৱে ক’লে—“হে কৃষ্ণে, তুমি যথাস্থানে সুধিছা; যি আছে তেনেকৈয়ে ক’ম, কিয়নো তুমি ভব (শিৱ)ভক্তা, যোগযুক্তা আৰু কল্যাণচিন্তাসম্পন্না।”
Verse 7
महीधरवरे दिव्ये मंदरे चारुकंदरे । देव्या सह महादेवो दिव्यो ध्यानगतो ऽभवत् । तदा देव्याः प्रियसखी सुस्मितास्या शुभावती । फुल्लान्यतिमनोज्ञानि पुष्पाणि समुदाहरत्
সুন্দৰ কন্দৰাযুক্ত দিব্য শ্ৰেষ্ঠ মন্দৰ পৰ্বতত দেৱীৰ সৈতে মহাদেৱ দিৱ্য ধ্যানত লীন হ’ল। তেতিয়া দেৱীৰ প্ৰিয় সখী—সুস্মিতমুখী শুভাৱতী—পূৰ্ণ বিকশিত অতি মনোহৰ পুষ্প সংগ্ৰহ কৰিলে।
Verse 9
ततः स्वमंकमारोप्य देवीं देववरोरहः । अलंकृत्य च तैः पुष्पैरास्ते हृष्टतरः स्वयम् । अथांतःपुरचारिण्यो देव्यो दिव्यविभूषणाः । अंतरंगा गणेन्द्राश्च सर्वलोकमहेश्वरीम्
তাৰপৰা দেৱশ্ৰেষ্ঠ প্ৰভুৱে দেৱীক নিজৰ কোলত বহুৱালে। সেই পুষ্পেৰে অলংকৃত কৰি তেওঁ নিজেও অধিক আনন্দিত হৈ বহিল। তাৰ পিছত অন্তঃপুৰত বিচৰণ কৰা দিৱ্য ভূষণধাৰিণী দেৱীসকল আৰু অন্তৰঙ্গ গণনেতাসকল সৰ্বলোকমহেশ্বৰীৰ সেৱালৈ আহিল।
Verse 11
भर्तारं परिपूर्णं च सर्वलोकमहेश्वरम् । चामरासक्तहस्ताश्च देवीं देवं सिषेविरे । ततः प्रियाः कथा वृत्ता विनोदाय महेशयोः । त्राणाय च नृणां लोके ये शिवं शरणं गताः
চামৰ ধৰা হাতেৰে তেওঁলোকে দেৱী আৰু দেৱক সেৱা কৰিলে—সেই পৰিপূৰ্ণ প্ৰভুক, যি সৰ্বলোকৰ মহেশ্বৰ। তাৰ পিছত মহেশ আৰু তেওঁৰ প্ৰিয়াৰ বিনোদৰ বাবে আৰু জগতত যিসকলে শিৱক শৰণ লৈছে সেই মানুহৰ ৰক্ষাৰ বাবে এক প্ৰিয় কথা প্ৰৱৰ্তিত হ’ল।
Verse 13
तदावसरमालोक्य सर्वलोकमहेश्वरी । भर्तारं परिपप्रच्छ सर्वलोकमहेश्वरम् । देव्युवाच । केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मंदचेतसाम् । आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामात्मनामकृतात्मनाम्
সেই উপযুক্ত ক্ষণ দেখি সৰ্বলোক-মহেশ্বৰী দেৱীয়ে সৰ্বলোক-মহেশ্বৰ স্বামীক প্ৰশ্ন কৰিলে। দেৱী ক’লে—মন্দবুদ্ধি মর্ত্য, যিসকল আত্মতত্ত্ব আৰু উচ্চ তত্ত্ব বুজিবলৈ অক্ষম আৰু যিসকলৰ অন্তঃকৰণ অসংস্কৃত, তেওঁলোকৰ প্ৰতি মহাদেৱ কোন উপায়ে প্ৰসন্ন হৈ অনুগ্ৰহশীল হয়?
Verse 15
ईश्वर उवाच । न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः । न ज्ञानेन न चान्येन वश्यो ऽहं श्रद्धया विना । श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना । वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यस्संभाष्य एव च
ঈশ্বৰে ক’লে—কৰ্মেৰে নহয়, তপস্যাৰে নহয়, জপেৰে নহয়, আসনাদি সাধনাৰেো নহয়; কেৱল জ্ঞানেও নহয়, অন্য কোনো উপায়েও নহয়—শ্ৰদ্ধা নাথাকিলে মই লাভ্য নহওঁ। কিন্তু যিকোনো কাৰণতেই মানুহৰ মোৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা থাকিলে, মই তেওঁলোকৰ বাবে সুলভ হওঁ—সমীপগম্য, স্পৰ্শযোগ্য, দর্শনীয়, পূজ্য আৰু সংভাষ্যও।
Verse 17
साध्या तस्मान्मयि शद्धा मां वशीकर्तुमिच्छता । श्रद्धा हेतुस्स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह । स्ववर्णाश्रमधर्मेण वर्तते यस्तु मानवः । तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्
সেয়ে যি মোক বশ কৰিব বিচাৰে, সি মোৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা সাধন কৰক। এই লোকত বৰ্ণধাৰীসকলৰ স্বধৰ্ম ৰক্ষাৰ কাৰণ শ্ৰদ্ধাই। যি মানুহ নিজৰ স্ববৰ্ণ-আশ্ৰমধৰ্ম অনুসাৰে চলে, তাৰেই মোৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা জন্মে; অন্য কাৰো নহয়।
Verse 19
आम्नायसिद्धमखिलं धर्ममाश्रमिणामिह । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं ममैवाज्ञापुरस्सरम् । स तु पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियान्वितः । नात्यन्त फलभूयिष्ठः क्लेशाया ससमन्वितः
ইয়াত চাৰি আশ্ৰমত বাস কৰা লোকসকলৰ বাবে বেদ-পরম্পৰাত সিদ্ধ সমগ্ৰ ধৰ্ম পূৰ্বে ব্ৰহ্মাই মোৰেই আজ্ঞা অনুসৰি কৈছিল। কিন্তু সেই পৈতামহ ধৰ্ম বহু ক্ৰিয়া আৰু অধিক ব্যয়ৰ সৈতে যুক্ত; তাৰ ফল অতি মহান নহয়, বৰঞ্চ ক্লেশ আৰু দুখসহিত।
Verse 20
तेन धर्मेण महतां श्रद्धां प्राप्य सुदुर्ल्लभाम् । वर्णिनो ये प्रपद्यंते मामनन्यसमाश्रयाः । तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः
সেই মহৎ ধৰ্মৰ দ্বাৰা মহাজনৰ সুদুৰ্লভ শ্ৰদ্ধা লাভ কৰি যিসকল নিয়মিত সাধকে অন্য কোনো আশ্ৰয় নলৈ অনন্যভাবে কেৱল মোৰ শৰণ লয়, তেওঁলোকে সহজ পথেদি ধৰ্ম, কাম, অৰ্থ আৰু শেষত মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 22
वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयः प्रकल्पितः । तस्मिन्भक्तिमतामेव मदीयानां तु वर्णिनाम् । अधिकारो न चान्येषामित्याज्ञा नैष्ठिकी मम
বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ যথাযথ আচাৰ মই পুনঃপুনঃ নিৰ্ধাৰণ কৰিছোঁ। সেই অনুশাসনত বৰ্ণজনৰ ভিতৰত কেৱল মোৰ ভক্তসকলৰেই অধিকাৰ; অন্যৰ নহয়—এইটো মোৰ অচল, দৃঢ় আজ্ঞা।
Verse 24
तदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः । मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः । परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् । परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः
মোৰ আদিষ্ট পথ অনুসৰণ কৰি, যিসকল নিয়মবদ্ধ সাধকে মোৰ আশ্ৰয় ল’লে, তেওঁলোক মোৰ প্ৰসাদে মল, মায়া আদি পাশৰ পৰা মুক্ত হ’ল। পুনৰাৱৃত্তি দুষ্প্ৰাপ্য মোৰ পৰম ধাম লাভ কৰি, মোৰ পৰম সাধৰ্ম্য পাই তেওঁলোক পৰিপূৰ্ণ শান্তিত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 25
तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् । आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् । अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः । तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्
সেয়ে, (লৌকিক) লাভ পোৱা হোক বা নোহোক, মোৰ দ্বাৰা উপদিষ্ট বৰ্ণধৰ্মৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগে। মোৰ ভক্তে তাক অবলম্বন কৰি স্বাত্মাৰ দ্বাৰাই স্বাত্মাক উদ্ধাৰ কৰিলে, সেই ‘অলব্ধত লাভ’ কোটি কোটি গুণে শ্ৰেষ্ঠ। সেয়ে মোৰ মুখৰ পৰা লাভ কৰা বৰ্ণধৰ্ম যথাবিধি আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 27
ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु । सर्वांतरेषु सन्त्यार्ये संततिश्च सहस्रशः । अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि । दुर्लभं संततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्
হে শুভে দেৱী, যোগাচাৰ্যৰ ছলে মোৰ অৱতাৰ ঘটে; আৰু প্ৰতিটো যুগতে, হে আৰ্যে, এনে পৰম্পৰা সহস্ৰ-সহস্ৰ থাকে। কিন্তু অসংযমী, অল্পবুদ্ধি আৰু ভক্তিহীন লোকৰ বাবে, হে সুৰেশ্বৰী, সত্য পৰম্পৰাৰ জ্ঞান দুৰ্লভ; সেয়ে যত্নসহকাৰে তাৰেই শৰণ ল’ব লাগে।
Verse 29
सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सांधमूकता । यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः । ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि । चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मस्सनातनः
সেয়াই হানি, সেয়াই মহা-ছিদ্ৰ, সেয়াই মোহ আৰু জড়-নিঃশব্দ মূঢ়তা—যেতিয়া মোক্ষপথৰ পৰা বহিষ্কৃত হৈ কোনোবাই অন্যত্ৰ শ্ৰম কৰে। হে সুৰেশ্বৰী, মোৰ সনাতন ধৰ্ম চাৰি পাদযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে—জ্ঞান, ক্ৰিয়া, চৰ্যা আৰু যোগ।
Verse 31
पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते । षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते । वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च । ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते
পশু, পাশ আৰু পতি—এই ত্ৰয়ৰ বোধকেই ‘জ্ঞান’ বুলি কোৱা হয়। বিধি অনুসাৰে, গুৰুৰ অধীনত, ষড়ধ্বৰ শুদ্ধি সম্পাদন কৰাক ‘ক্ৰিয়া’ বোলা হয়। আৰু বৰ্ণ-আশ্ৰম অনুসাৰে, মোৰেই বিধিত, মোৰ অর্চনাদি ধৰ্মৰ অনুশীলনক ‘চৰ্যা’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 33
मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः । वृत्त्यंतरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते । अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् । मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्
মোৰেই উপদেশিত পথ অনুসৰি, মোতেই স্থিৰচিত্ত হৈ, মনৰ অন্য বৃত্তিসমূহৰ যি নিবৃত্তি—সেয়াই ‘যোগ’ বুলি কোৱা হয়। হে দেবী, ই অসংখ্য অশ্বমেধ যজ্ঞতকৈও শ্ৰেষ্ঠ; চিত্তক প্ৰসন্ন আৰু নিৰ্মল কৰে আৰু মোক্ষ দান কৰে। কিন্তু বিষয়াসক্ত লোকৰ বাবে ই দুৰ্লভ।
Verse 35
विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च । पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते । वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते
যম-নিয়মৰ দ্বাৰা যিয়ে ইন্দ্ৰিয়বৰ্গ জয় কৰিছে, সেই বৈৰাগ্যবানৰ বাবে যোগক পূৰ্বপাপ-হৰ বুলি কোৱা হয়। বৈৰাগ্যৰ পৰা জ্ঞান জন্মে, আৰু জ্ঞানৰ পৰা যোগ দৃঢ়ভাৱে প্ৰবৃত্ত হৈ আগবাঢ়ে।
Verse 37
योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः । दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः । सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः
যোগজ্ঞানী ব্যক্তি আচৰণত পতিত হলেও মুক্ত হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। সেয়ে দয়া সদায় পালনীয়; অহিংসা আৰু সত্যজ্ঞান-সংগ্ৰহ, সত্য, অস্তেয়, ঈশ্বৰত আস্তিক্য, শ্ৰদ্ধা আৰু ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ—এইবোৰ ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 39
अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता । य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये । अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति । दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये
অধ্যাপন আৰু অধ্যয়ন, যজন আৰু যাজন, ধ্যান, ঈশ্বৰভাব আৰু সদা জ্ঞাননিষ্ঠা—যি ব্ৰাহ্মণে জ্ঞানযোগৰ সিদ্ধিৰ বাবে এইদৰে আচৰণ কৰে, সি অচিৰেই বিজ্ঞান (অনুভৱসিদ্ধ জ্ঞান) লাভ কৰি যোগ প্ৰাপ্ত হয়। হে প্ৰিয়ে, জ্ঞানাগ্নিয়ে এই দেহভাব ক্ষণতে দগ্ধ কৰি জ্ঞানী মুক্ত হয়।
Verse 41
प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति । पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् । तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्
মোৰ প্ৰসাদে যোগজ্ঞানী কৰ্মবন্ধন ত্যাগ কৰে। পুণ্যস্বৰূপ কৰ্মো মুক্তিৰ পথত বাধা হয়। সেয়ে যোগীয়ে সত্য শাসনত স্থিত হৈ পুণ্য আৰু পাপ—দুয়োটাই বর্জন কৰিব লাগে।
Verse 42
फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते । न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत् । प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये । ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्
ফলৰ কামনাৰে কৰ্ম কৰিলে জীৱ বন্ধনত পৰে; কেৱল কৰ্ম কৰিলেই নহয়। সেয়ে কৰ্মফলৰ আসক্তি ত্যাগ কৰা উচিত। হে প্ৰিয়ে! প্ৰথমে কৰ্মযজ্ঞে বাহ্যৰূপে মোক সম্পূজা কৰা; তাৰপিছত জ্ঞানযোগত ৰত হৈ যোগৰ স্থিৰ অভ্যাস কৰা।
Verse 44
विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः । न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः । नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः । ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्
মোৰ যাথাৰ্থ্য স্বৰূপ বিদিত হ’লে, সংযমী দেহধাৰী—যিয়ে মাটিৰ ঢেলা, শিল আৰু সোণক সমান দেখে—কেৱল কৰ্মযজ্ঞে মোক পূজা নকৰে। নিত্যযুক্ত শ্ৰেষ্ঠ মুনি, মোৰ ভক্ত, সমাহিত আৰু জ্ঞানযোগত ৰত যোগী মোৰ সাযুজ্য লাভ কৰে।
Verse 46
अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः । ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः । द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा । वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः
এতিয়া যিসকল বৰ্ণী (ব্ৰহ্মচাৰী/শিষ্য)ৰ চিত্ত সম্পূৰ্ণ বিৰক্ত নহয়, তথাপি যিয়ে মোৰ আশ্ৰয় লৈছে—তেওঁলোকে যোগ্য হৈ জ্ঞান, সদাচাৰ আৰু ক্ৰিয়া-মাৰ্গত অধিক প্ৰয়াস কৰিব। মোৰ পূজা দুই প্ৰকাৰ—বাহ্য আৰু আভ্যন্তৰ। আৰু বাক্, মন, কায়া এই ভেদে মোৰ ভজন ত্ৰিবিধ বুলি জ্ঞানীসকলে জানে।
Verse 48
तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः । पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः । अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् । तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्
তপস্যা, কৰ্ম, জপ, ধ্যান আৰু জ্ঞান—এইবোৰ ক্ৰমে পঞ্চবিধ বুলি জ্ঞানীসকলে ক’ব; আৰু এইটোৱেই ভজন (ভক্তি)। যি আনৰ দ্বাৰা জনা যায় সেয়া বাহ্য—যেনে আমাৰ পূজা-অৰ্চনা আদি; কিন্তু যি নিজ অন্তৰত প্ৰত্যক্ষ অনুভৱ হয় সেয়াই অন্তৰ্ভজন বুলি কোৱা হয়।
Verse 50
मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते । मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा । लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः । ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः
যি চিত্ত মোৰ প্ৰতি প্ৰৱণ, তাক ‘মাত্ৰ মন’ বুলি কোৱা নাযায়। যি বাক্য মোৰ নামতেহে নিবিষ্ট, সেয়াই সত্য ‘বাণী’; অন্য নহয়। মোৰ আজ্ঞা অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট চিহ্ন—ত্ৰিপুণ্ড্ৰ আদি—ধৰি, মোৰ উপচাৰ-সেৱাত ৰত দেহেই সত্য ‘কায়’; অন্য নহয়।
Verse 52
मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते । मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम् । जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च । रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्
মোৰ অৰ্চনাকৰ্ম বাহ্যভাবে যাগ-যজ্ঞ আদি বিধিৰে কৰিব লাগে বুলি জানিবা। কিন্তু মোৰ বাবে দেহ শুকুৱাই পেলোৱা কঠোৰ তপ, কৃচ্ছ্ৰাদি মই অনুমোদন নকৰোঁ। সত্য জপ হৈছে পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্রৰ অভ্যাস আৰু প্ৰণৱ (ওঁ) ৰ নিৰন্তৰ অভ্যাস। ৰুদ্ৰাধ্যায় আদি পাঠ অভ্যাস কৰা—কেৱল বেদাধ্যয়নমাত্ৰ নহয়।
Verse 54
ध्यानम्मद्रूपचिंताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः । ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम् । बाह्ये वाभ्यंतरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः । प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्
ধ্যান সেই, যি মোৰ স্বৰূপ-চিন্তাৰ পৰা আৰম্ভ হয়; ই আত্মা আদি বিষয়ত কেৱল সমাধি নহয়। সত্য জ্ঞান হ’ল মোৰ আগমৰ অৰ্থবোধ; অন্য লৌকিক বিষয়-জ্ঞান নহয়। হে দেবী, বাহিৰে বা অন্তৰে—য’ত মন ৰতি পায়—পূৰ্ববাসনাৰ প্ৰভাৱত তত্ত্বত দৃঢ় নিষ্ঠা স্থিৰভাৱে আচৰণ কৰা উচিত।
Verse 56
बाह्यादाभ्यंतरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् । असंकरत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात् । शौचमाभ्यंतरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते । अंतः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः
বাহ্য শৌচতকৈ অন্তঃশৌচ শ্ৰেষ্ঠ—ই শতগুণ অধিক। কিয়নো তাত দোষৰ সংকৰ নাথাকে আৰু দেখা দোষো তাত উদ্ভৱ নকৰে। শৌচ বুলিলে অন্তৰৰ শুদ্ধিকেই জানিবা; কেৱল বাহ্য পৰিচ্ছন্নতাক শৌচ নকয়। যাৰ অন্তঃশৌচ নাই, সি বাহিৰে শুচি হ’লেও অশুচি।
Verse 58
बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् । न भावरहितं देवि विप्रलंभैककारणम् । कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः । बहिर्वाभ्यंतरं वाथ मया भावो हि गृह्यते
বাহ্য আৰু অন্তৰ—দুয়ো ধৰণৰ ভজন সত্য ভক্তিভাৱে কৰা উচিত। হে দেবী, ভাববিহীন পূজা কেৱল (মোৰ পৰা) বিচ্ছেদৰ কাৰণ হয়। মই কৃতকৃত্য আৰু নিত্য পবিত্ৰ—মানৱৰ ক্ৰিয়া মোৰ বাবে কি কৰিব? বাহিৰে হওক বা অন্তৰে, মই গ্ৰহণ কৰোঁ ভক্তৰ ভাবকেই।
Verse 60
भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मस्सनातनः । मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित् । फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः । फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः
হে দেবী, একনিষ্ঠ ভাবযুক্ত ক্ৰিয়াই মোৰ সনাতন ধৰ্ম—মন, কৰ্ম আৰু বাক্যৰে, কেতিয়াও ফলৰ আশা নকৰি। কিন্তু হে দেবেশী, ফলৰ উদ্দেশ্যে যি মোৰ আশ্ৰয় লয়, তাৰ আশ্ৰয় লঘু; কিয়নো ফলার্থী ফল নাপালে মোক ত্যাগ কৰিবলৈও সক্ষম হয়।
Verse 62
फलार्थिनो ऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् । भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते । फलानपेक्षया येषां मनो मत्प्रवणं भवेत् । प्रार्थयेयुः फलं पश्चाद्भक्तास्ते ऽपि मम प्रियाः
হে অনিন্দিতে! যি ফলৰ আকাঙ্ক্ষা ৰাখিও মোৰ মাজত চিত্ত দৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰে, মই তাৰ ভাবানুৰূপ ফল দিওঁ। আৰু যিসকলৰ মন ফলৰ আশা নকৰাকৈ মোৰ প্ৰতি নত হয়, সেই ভক্তসকলে পিছত কোনো বৰ বিচাৰিলেও সিহঁতও মোৰ প্ৰিয়।
Verse 64
प्राक्संस्कारवशादेव ये विचिंत्य फलाफले । विवशा मां प्रपद्यंते मम प्रियतमा मताः । मल्लाभान्न परो लाभस्तेषामस्ति यथातथम् । ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि
হে পৰমেশ্বৰী! পূৰ্বসংস্কাৰৰ বশত লাভ-ক্ষতি চিন্তা কৰি যেন বিবশ হৈ যিসকলে মোৰ শৰণ লয়, সিহঁত মোৰ অতি প্ৰিয়তম। সিহঁতৰ বাবে মোক লাভ কৰাতকৈ ডাঙৰ লাভ নাই, যিদৰে হওক। মোৰ বাবেও সিহঁতৰ প্ৰাপ্তিয়েই লাভ; তাৰ ওপৰত অন্য নাই।
Verse 66
मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः । फलं परमनिर्वाणं प्रयच्छति बलादिव । महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसाम् । अष्टधा लक्षणं प्राहुर्मम धर्माधिकारिणाम्
মোৰ অনুগ্ৰহত সিহঁতৰ ভাব মোৰ মাজত সমৰ্পিত হয়; সেই সমৰ্পণে যেন অপ্রতিৰোধ্যভাৱে পৰম নিৰ্বাণৰ ফল দিয়ে। অনন্য মহাত্মা, যিসকলৰ চিত্ত সম্পূৰ্ণ মোৰ মাজত ন্যস্ত—তেনে মোৰ ধৰ্মৰ অধিকাৰীসকলৰ অষ্টবিধ লক্ষণ জ্ঞানীসকলে কয়।
Verse 68
मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चांगचेष्टितम् । मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्रांगविक्रियाः । ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति
মোৰ ভক্তজনৰ প্ৰতি বৎসলতা; পূজাত আনন্দেৰে অনুমোদন; নিজে মোৰ অৰ্চনা কৰা; আৰু মোৰ নিমিত্তে দেহক্ৰিয়া কৰা; মোৰ কথাশ্ৰৱণত ভক্তি; ভক্তিভাৱে স্বৰ, চকু আৰু অংগত বিকাৰ; নিত্য মোৰ স্মৰণ; আৰু যি মোক আশ্ৰয় কৰি জীৱন ধাৰণ কৰে—এইবোৰ মোৰ ভক্তিৰ লক্ষণ।
Verse 70
एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन्म्लेच्छे ऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स यतिस्स च पंडितः । न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो श्वपचो ऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्
এইদৰে অষ্টবিধ চিহ্ন যি ম্লেচ্ছতো থাকে, সি বিপ্ৰেন্দ্ৰ, শ্ৰীমান মুনি, যতি আৰু পণ্ডিত। কেৱল চতুৰ্বেদী হলেও যদি সি মোৰ ভক্ত নহয়, তেন্তে সি মোৰ প্ৰিয় নহয়; কিন্তু মোৰ ভক্ত—সি শ্বপচ হলেও—মোৰ প্ৰিয়। সেয়ে সেই ভক্তক দান দিব লাগে, তাৰ পৰা গ্ৰহণো কৰিব লাগে; আৰু সি মোৰ দৰে পূজ্য।
Verse 72
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति
যি ভক্তিভাৱে মোক পাতা, ফুল, ফল বা জল অৰ্পণ কৰে—মই তাৰ পৰা কেতিয়াও অদৃশ্য নহওঁ, আৰু সেও মোৰ পৰা কেতিয়াও বিচ্ছিন্ন নহয়।
Frequently Asked Questions
A Mandara-mountain scene where Mahādeva sits with Devī amid attendants; Devī uses the occasion to question Śiva about the means by which ordinary humans can make him gracious and accessible.
Śiva declares that no practice—karma, tapas, japa, āsana, or even jñāna—works without śraddhā; faith is the decisive inner ‘adhikāra’ that makes divine encounter possible, while disciplined dharma protects and stabilizes that faith.
Śiva is portrayed as Parameśvara and Pinākin (bearer of the bow), yet made ‘approachable’ through śraddhā—described as being seeable, touchable, worshipable, and conversable for the faithful.