प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

উপমন্যুৱে ক’লে— তেতিয়া তাত নাদস্বৰূপ পবিত্ৰ শব্দ প্ৰকাশ পালে; সেয়া ‘ওঁ’ নামৰ একাক্ষৰ ব্ৰহ্ম, যিয়ে পৰব্ৰহ্মক প্ৰকাশ কৰে।

Verse 2

तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा । रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

সেই তত্ত্ব তেতিয়াও ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৰো অজ্ঞাতেই থাকিল, কিয়নো ৰজস আৰু তমসে তেওঁলোকৰ চিত্ত আচ্ছন্ন কৰিছিল।

Verse 3

तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् । अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया

তেতিয়া সেই এক অক্ষৰ চাৰিভাগে বিভক্ত হ’ল—‘অ, উ, ম’ তিন মাত্রাত; আৰু সিহঁতৰো ওপৰত অর্ধমাত্রা, যি নাদাতীত নীৰৱতাত পৰম পতি শিৱক সূচায়।

Verse 4

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे । उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

তাত জ্বলন্ত লিঙ্গৰ দক্ষিণ ভাগত ‘অ’কাৰ প্ৰতিষ্ঠিত; তদ্ৰূপ উত্তৰ ভাগত ‘উ’কাৰ, আৰু তাৰ মধ্যভাগত ‘ম’কাৰ অৱস্থিত।

Verse 5

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि । विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे

লিঙ্গৰ মূৰ্ধ্নিত অর্ধমাত্ৰা-স্বৰূপ নাদ শ্ৰৱণ হয়। আৰু পৰম অক্ষৰ প্ৰণৱ (ওঁ) ক অংশে বিভক্ত কৰিলেও সেই সূক্ষ্ম নাদেই তাৰ পৰতত্ত্বৰ সাৰ ৰূপে অৱশিষ্ট থাকে।

Verse 6

विभावार्थं च तौ देवौ न किंचिदवजग्मतुः । वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः

সেই তত্ত্ব বুজিবলৈ চেষ্টা কৰি সেই দুজন দেৱেও একো ধৰিব নোৱাৰিলে। তেতিয়া বেদস্বৰূপ অব্যক্ত প্ৰণৱ বিকৃতি গ্ৰহণ কৰি ব্যক্ত ৰূপে প্ৰকাশ পালে, তেওঁলোকৰ বোধৰ বাবে।

Verse 7

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः । मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

তাত ‘অ’কাৰ ঋগ্বেদ হ’ল, ‘উ’কাৰ অব্যয় যজুৰ্বেদ হ’ল। ‘ম’কাৰ সামবেদ ৰূপে জন্মিল, আৰু নাদ নিজেই অথৰ্বণী শ্ৰুতি হ’ল।

Verse 8

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः । रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

তেওঁ নিজৰ আত্মতত্ত্বৰ অৰ্থ সংক্ষেপে প্ৰকাশ কৰিবলৈ ঋগ্বেদ স্থাপন কৰিলে; আৰু ৰজোগুণৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰহ্মাক নিয়োজিত কৰিলে—মূর্তিসমূহত আদ্য আৰু ক্ৰিয়াসমূহতো আদ্য।

Verse 9

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् । कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

লোকসমূহত তেওঁ সৃষ্টিৰূপ প্ৰকাশ; তত্ত্বসমূহত পৃথিৱী; আৰু তত্ত্বৰ মাজত তেওঁ অব্যয় আত্মা। কলা-অধ্ব পথত তেওঁয়েই নিবৃত্তি; পঞ্চব্ৰহ্মত তেওঁ সদ্যঃ সন্নিহিত॥

Verse 10

लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये । चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

লিঙ্গৰ বিভাগসমূহত অধোভাগ ‘বীজ’ নামে পৰিচিত, আৰু ই কাৰণত্রয়ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। সেই তত্ত্ব অণিমা আদি সিদ্ধিসহ চৌষট্টি গুণৰ ঐশ্বৰ্যৰে সমৃদ্ধ ‘বৌদ্ধ’ (অন্তৰবোধ-শক্তি) ৰূপে বুজিবলগীয়া॥

Verse 11

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् । अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

এইদৰে দশাৰ্থে ঋচাই সমগ্ৰ বিশ্ব আৰু চলমান জগতক ব্যাপি ধৰিলে। তাৰপিছত যজুঃয়ে নিজৰ দশবিধ অভিপ্ৰায় পৃথকভাৱে প্ৰকাশ কৰিলে—যজ্ঞ, কৰ্ম আৰু উপাসনাৰ পথ স্থাপন কৰি॥

Verse 12

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि । स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

গুণসমূহত তেওঁ সত্ত্ব; পালনদেৱতাসকলৰ মাজত তেওঁ বিষ্ণু; মূৰ্তিসমূহত তেওঁ আদ্য; আৰু ক্ৰিয়াসমূহত তেওঁয়েই ক্ৰিয়াশক্তি। লোকসমূহত তেওঁ ‘স্থিতি’, অঞ্চলসমূহত তেওঁ অন্তৰীক্ষ; আৰু ত্ৰিতত্ত্বত তেওঁ বিদ্যা—যি জীৱক শিৱাভিমুখ কৰে॥

Verse 13

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु । मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

কলাধ্বসমূহত প্ৰতিষ্ঠা-শক্তিৰ ধ্যান কৰিব লাগে; পঞ্চব্ৰহ্মত বাম-ভাবৰ; লিঙ্গৰ বিভাগসমূহত মধ্যৰ; আৰু ত্ৰিহেতুত যোনি—জননী উৎস—ৰ চিন্তন কৰিব লাগে।

Verse 14

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् । ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

নিজ ঐশ্বৰ্য অনুসাৰে তেওঁ প্ৰাকৃত (ভৌতিক) বিধানও স্থাপন কৰিলে। তাৰ পৰাই যজুৰ্ময় যজ্ঞ-তত্ত্বে ব্যাপ্ত বিশ্ব প্ৰকাশ পালে; তাৰ পাছত দশধা-আত্মক জগতৰ কাৰ্যক্ষমতা তেওঁ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।

Verse 15

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च । संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

তমোগুণ তত্ত্বত তেওঁ ৰুদ্ৰ নামে পৰিচিত; মূৰ্তিসমূহত তেওঁ আদ্য; আৰু ক্ৰিয়াত তেওঁ সংহাৰশক্তি। ত্ৰিলোকত তেওঁ সংহৃতিস্বৰূপ, আৰু সকলো তত্ত্বৰ মাজত তেওঁ পৰম শিৱ—সৰ্বোচ্চ সত্য আৰু অধিপতি।

Verse 16

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु । लिंगभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं कारणत्रये

বিদ্যা আৰু কলাত তেওঁ অঘোৰ; তদ্ৰূপ পঞ্চব্ৰহ্মতো তেওঁয়েই। লিঙ্গৰ অংশসমূহত পীঠৰ ওপৰত তেওঁ বীজিন (বীজধাৰী) ৰূপে ধ্যানযোগ্য; আৰু কাৰণত্রয়ৰ ওপৰত তেওঁ অধিপতি।

Verse 17

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् । अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

এইদৰে পবিত্ৰ সাম্নেৰে সমগ্ৰ জগত ব্যাপ্ত—প্ৰভুৰ পৌৰুষ (ব্যক্ত সান্নিধ্য) দ্বাৰাও আৰু তেওঁৰ ঐশ্বৰ্য (সাৰ্বভৌম শক্তি) দ্বাৰাও। তাৰ পাছত অথৰ্বাই প্ৰথমে আত্মাৰ নিৰ্গুণ সত্যাৰ্থ ঘোষণা কৰিলে।

Verse 18

ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् । क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

তাৰ পিছত তেওঁ মহেশ্বৰক সাক্ষাৎ উপলব্ধি কৰে—মূৰ্তিতো বিদ্যমান সদাশিৱক—সেই পৰমাত্মা শিৱক, যি ক্ৰিয়াত থাকিও নিষ্ক্ৰিয় (অতীত)।

Verse 19

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः । लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

তেওঁৰেই সকলো ভূত-প্ৰাণীৰ প্ৰতি অনুগ্ৰহত জীৱসকল মুক্তি পায়; আৰু সকলো লোকতো বাক্য মনসহ উভতি আহে—তেওঁক পোৱাত অক্ষম।

Verse 20

तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् । सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

উন্মনা-লোকৰ ওপৰত অলৌকিক সোম-লোক আছে; তাত সোম হোমাৰ সৈতে নিত্য বাস কৰে, আৰু তাতেই ঈশ্বৰ সদায় অধিষ্ঠিত।

Verse 21

तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते । शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

উন্মনা-লোকৰ ওপৰত উঠি যি তাক লাভ কৰে, সি পুনৰ উভতি নাহে; তাত সি শান্তি আৰু শান্তিৰ অতীত শান্তি অনুভৱ কৰে—যি সৰ্বব্যাপী আৰু প্ৰতিটো কলাতো বিদ্যমান।

Verse 22

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु । मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

পাঁচ ব্ৰহ্মৰ মাজত তৎপুৰুষ আৰু ঈশানেই ব্ৰহ্ম; তেওঁলোক লিঙ্গৰ পৰম ‘মস্তক’ বুলি ঘোষিত—নাদ-ভাগসমূহত অনুত্তম।

Verse 23

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः । तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्

য’ত একমাত্ৰ নিষ্কল ভগৱান শিৱক আহ্বান কৰি বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰা হয়, তাত তেওঁ তত্ত্বসমূহৰ মাজতো বিন্দুৰ অতীত, নাদৰ অতীত আৰু শক্তিৰো পৰম অতীত ৰূপে উপলব্ধ হয়।

Verse 24

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः । कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्

পৰমাৰ্থত তেওঁ তত্ত্বৰো অতীত পৰতত্ত্ব—‘অতত্ত্ব’ স্বৰূপ; তেওঁ ত্ৰিবিধ কাৰণতত্ত্বৰ ওপৰত, আৰু মায়াক বিক্ষোভিত কৰা মূল কাৰণ স্বয়ং তেওঁ।

Verse 25

अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् । सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

অনন্তৰো ওপৰত, শুদ্ধবিদ্যাৰো ওপৰত আৰু মহেশ্বৰতো ওপৰত—সকল বিদ্যেশ্বৰসকলৰ অধীশ্বৰ সদাশিৱতকৈ পৰম কোনো নাই।

Verse 26

सर्वमंत्रतनोर्देवाच्छक्तित्रयसमन्वितात् । पञ्चवक्त्राद्दशभुजात्साक्षात्सकलनिष्कलात्

যি দেৱ সকলো মন্ত্রৰ তনু-স্বৰূপ, ত্ৰিশক্তিৰে সমন্বিত; পঞ্চবক্ত্ৰ, দশভুজ—সাক্ষাৎ সেয়াই শিৱ, যি সগুণো আৰু নিষ্কলো।

Verse 27

तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् । ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

তাতো ওপৰত বিন্দু; অৰ্ধমাত্ৰাৰো ওপৰত সেই পৰতত্ত্ব। নিশাধীশ (চন্দ্ৰ) তকৈ উচ্চ নাদতত্ত্ব, আৰু নাদৰো ওপৰত পৰম শিৱ—অতীত পতি—শব্দ-চিহ্নৰ সকলো স্তৰ অতিক্ৰম কৰে।

Verse 28

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि । ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः

সুষুম্নাৰ অধীশ্বৰকো অতিক্ৰম কৰি, ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰৰ অধিপতিকো অতিক্ৰম কৰি; তাৰো ওপৰত শক্তি, আৰু শক্তিৰো অতীত পৰম শিৱতত্ত্ব।

Verse 29

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् । कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

শিৱ সাক্ষাৎ পৰম কাৰণ, তথাপি তেওঁ নিজে নিষ্কাৰণ। তেওঁ সকলো কাৰণৰ ধাতা, আৰু ধ্যানীসকলৰ বাবে অব্যয় ধ্যেয়।

Verse 30

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं । सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

তেওঁ পৰম আকাশৰ মধ্যত বিৰাজমান, পৰমাত্মাৰো ওপৰত প্রতিষ্ঠিত। সৰ্ব ঐশ্বৰ্যৰে সম্পন্ন, তেওঁ সৰ্বেশ্বৰ—তথাপি কাৰো অধীন নহয়।

Verse 31

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् । अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्

মায়াজাত, ঐশ্বৰ্য-ক্ষেত্ৰভুক্ত মানৱ আদি অশুচি অৱস্থাসমূহ ত্যাগ কৰা উচিত। আৰু অধিশুদ্ধ-অধ্বৰ অতীত পৰমক পোৱাৰ বাবে নিম্ন আৰু উচ্চ—উভয় তত্ত্বও পৰিত্যাজ্য।

Verse 32

तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् । परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

তাৰ ওপৰত আছে শুদ্ধ বিদ্যা; আৰু তাৰো ওপৰত উন্মনা—মনাতীত অৱস্থা—যি পৰমৰো পৰম। সেয়াই সৰ্বোচ্চ পৰম ঐশ্বৰ্য; উন্মনাৰ পৰা প্ৰকাশিত যেন লাগিলেও নিজে অনাদি।

Verse 33

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् । इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

এই আথৰ্বণী শ্ৰুতি দহবিধ অৰ্থেৰে শিৱক অপাৰ, পৰাধীনতাহীন, অতিশয়ৰহিত (অনুত্তৰ) আৰু নিত্য স্থিৰ বুলি ঘোষণা কৰে—তেওঁ পতি, অচল প্ৰভু, যিয়ে বদ্ধ জীৱক বন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰে।

Verse 34

यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् । ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

যিহেতু ই সৰ্বাধিক গম্ভীৰ আৰু উৎকৃষ্ট, সেয়েহে অথৰ্ববেদ সমগ্ৰ বিশ্বত ব্যাপ্ত। পুনৰ ঋগ্বেদ কয়—ইয়াক মই জাগ্ৰৎ-ৰূপ বুলি কওঁ।

Verse 35

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः । यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

যি অন্তঃতত্ত্বৰ দ্বাৰা মই আত্মতত্ত্বৰ সত্যৰ নিত্য প্ৰকাশক, সেইদৰে যজুৰ্বেদক মই স্বপ্ন-অৱস্থাৰ স্বৰূপ বুলি ঘোষণা কৰোঁ।

Verse 36

भोग्यात्मना परिणता विद्यावेद्या यतो मयि । साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते

ভোগ্য-ৰূপলৈ পৰিণত হোৱা বিদ্যাশক্তি, মোৰ ভিতৰতেই স্থিত থাকাৰ বাবে ‘বেদ্য’ হয়। সেই অৱস্থাই ‘সুষুপ্তি’ বুলিও কোৱা হয়; এইদৰে সকলো মই ঘোষণা কৰোঁ।

Verse 37

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते । अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च

মোৰ অভিপ্ৰায় অনুসাৰে তামস-স্বৰূপ শিৱ নিজেই এই উপদেশ প্ৰকাশ কৰে। ইয়াক ‘অথৰ্বাহ’ বুলিও কোৱা হয়, ‘তুৰা’ নামে প্ৰসিদ্ধ, আৰু নিশ্চয়েই তুৰীয়ৰো অতীত ‘তুৰীয়াতীত’।

Verse 38

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् । अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

সেয়ে মই ঘোষণা কৰোঁ—মই অধ্বসমূহৰ অতীত পদত প্রতিষ্ঠিত; আৰু অধ্ব-স্বভাৱ ত্ৰয়ক ‘শিৱবিদ্যা’ৰ আত্মসাৰ বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হয়।

Verse 39

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा । अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

পৰম পদ অন্বেষী সাধকে ত্ৰিগুণময় আৰু বেদ-ত্ৰয়ীৰে জ্ঞেয় তত্ত্বক সম্পূৰ্ণৰূপে শোধন কৰিব লাগে। সকলো অধ্বা অতিক্ৰম কৰি সি ‘তুৰীয়’ নামে পৰিচিত অৱস্থা—পৰম নিৰ্বাণ-পদ—লৈ উপনীত হয়।

Verse 40

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् । द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः

সেই সমগ্ৰ অধ্বা অতিক্ৰম কৰিলে ই নিৰ্গুণ-স্বৰূপ আৰু এই প্ৰকাশধাৰাৰ পথ শোধনকাৰী। নাদ হৈছে ব্যক্ত-অব্যক্ত উভয়ৰ প্ৰমাপক-নিয়ামক; আৰু নাদান্ত ‘অহং’—অন্তঃস্ববোধ—স্বৰূপ।

Verse 41

तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः । यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः

সেয়ে, অৰ্থ-বিষয়ত মোৰ স্বাতন্ত্র্য ইচ্ছাৰ বলত মই—পৰমেশ্বৰ—হে প্রধান কাৰণ। যি কিছু আছে, সেয়া সকলো গুণৰ প্ৰাধান্য আৰু সিহঁতৰ সংযোগ অনুসাৰে প্ৰকাশ পায়।

Verse 42

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते । सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

তেওঁলোকে প্ৰণৱ (ওঁ)ৰ অৰ্থ সমষ্টি ৰূপতো আৰু ব্যষ্টি (বিভক্ত) বিশ্লেষণতো প্ৰকাশ কৰে। সেয়ে সৰ্বাৰ্থবাচক এই অক্ষৰ একমাত্ৰ ব্ৰহ্মই।

Verse 43

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः । शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

তেতিয়া ‘ওঁ’ উচ্চাৰণ কৰি শিৱে প্ৰথমে সমগ্ৰ জগতৰ সৃষ্টি কৰে। কিয়নো শিৱেই এই প্ৰণৱ, আৰু প্ৰণৱকেই শিৱস্বৰূপ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 44

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः । चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह

বাচ্য (অৰ্থ) আৰু বাচক (শব্দ)ৰ ভেদ সম্পূৰ্ণ নহয়; সেয়ে চিন্তাৰহিত ৰুদ্ৰে মনসহ বাক্যকো অতিক্ৰম কৰে।

Verse 45

अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः । एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

সেই পৰম তত্ত্বলৈ নপোৱাত বাক্য উভতি আহে; তথাপি তেওঁ একাক্ষৰে সূচিত। ‘অ’ নামে সেই একাক্ষৰৰ পৰা আত্মাক ‘ব্ৰহ্ম’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 46

एकाक्षरादुकाराख्याद्द्विधा विष्णुरुदीर्यते । एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः

‘উ’ নামে একাক্ষৰৰ পৰা বিষ্ণুক দ্বিবিধভাৱে ঘোষণা কৰা হয়। ‘ম’ নামে একাক্ষৰৰ পৰা শিৱক ৰুদ্ৰ বুলি উদাহৃত কৰা হয়।

Verse 47

दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः । वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

মহেশ্বৰৰ দক্ষিণ অঙ্গৰ পৰা ‘ব্ৰহ্ম-তত্ত্ব’ নামে ব্ৰহ্মা জন্মিল। তেওঁৰ বাম অঙ্গৰ পৰা বিষ্ণু প্ৰকাশ পালে; সেয়ে তেওঁ ‘বিদ্যা’ বুলি সংজ্ঞিত হল।

Verse 48

हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः । सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

শিৱৰ হৃদয়ৰ পৰা নীলৰুদ্ৰ উদ্ভৱ হ’ল, যি ‘শিৱ’ নামেই প্ৰসিদ্ধ। সৃষ্টিৰ প্ৰৱৰ্তক ব্ৰহ্মা, আৰু স্থিতিৰ অধিষ্ঠাতা বিষ্ণু—যি মোহ আৱৰণ ঘটায়।

Verse 49

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः । तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च

সংহাৰৰ কৰ্তা ৰুদ্ৰ, আৰু সৃষ্টিৰ লগতে স্থিতিৰ এই দুয়ো শক্তিৰো তেওঁ নিত্য নিয়ামক। সেয়ে সেই তিনজনকেই জগতৰ কাৰণ বুলি কোৱা হয়।

Verse 50

कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम् । अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः

তিন কাৰণৰো কাৰণ শিৱ; তেওঁেই পৰম কাৰণ। এই তত্ত্ব নুবুজি ৰজোগুণে বাঁধ খোৱা জীৱে পৰস্পৰ বৈৰত পতিত হয়।

Verse 51

युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम् । एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा

তোমালোক দুয়োৰ বোধ জাগ্ৰত কৰিবলৈ মাজত লিঙ্গ প্ৰকট হ’ল। ‘এৱং—ওঁ’ বুলি তেওঁলোকে মোক সম্বোধন কৰিলে—যেনে ইয়াত অথৰ্বণে কৈছে।

Verse 52

ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः । वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि

ঋক্ মন্ত্ৰ, যজুঃ সূত্ৰ, সাম গান আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ অন্য বেদশাখা—এই সকলো বেদত এনেদৰে স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পালে, যেন নিজ নিজ মুখে নিজেই উচ্চাৰিত হৈছে।

Verse 53

स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते । तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च

সেই তত্ত্ব তেওঁলোকৰ ওচৰত স্বপ্নানুভৱৰ দৰে লাগিলেও দৃঢ়ভাৱে নিৰ্ণীত নহয়। সেয়ে সেই অৱস্থাত তেওঁলোকৰ প্ৰবোধৰ বাবে আৰু তম (অজ্ঞান) অপনয়নৰ বাবে এই উপদেশ দিয়া হয়।

Verse 54

लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम् । तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा

বেদত যিদৰে ঘোষণা কৰা হৈছে, তেনেদৰে লিঙ্গতো সকলো মুদ্ৰিত আছিল। লিঙ্গত সেই মুদ্ৰণ দেখি তেতিয়া শিৱলিঙ্গৰ ভক্তসকলে প্ৰসাদ—কৃপা লাভ কৰিলে।

Verse 55

प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः । उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम्

মন প্ৰশান্ত হোৱাত সেই দুজন দেৱ সম্পূৰ্ণ জাগ্ৰত হ’ল। তেওঁলোকে ষড়ধ্বাৰ উৎপত্তি, লয় আৰু তাৰ যথাৰ্থ স্বৰূপ স্পষ্টকৈ বুজিলে।

Verse 56

ततः परतरं धाम धामवंतं च पूरुषम् । निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम्

তাৰো ওপৰে আছে পৰম ধাম আৰু সেই ধামৰ দীপ্তি ধাৰণ কৰা পুৰুষ—ঈশ্বৰ শিৱ। তেওঁ অনুত্তৰ ব্ৰহ্ম, নিষ্কল, অবিভাজ্য।

Verse 57

पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम् । अकुतोभयमत्यंतमवृद्धिक्षयमव्ययम्

পশু আৰু পাশেৰে গঠিত এই প্ৰপঞ্চৰ পতি শিৱক মই সদা বন্দনা কৰোঁ। তেওঁ সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভয়, বৃদ্ধি-ক্ষয়াতীত আৰু অব্যয়।

Verse 58

वाह्यमाभ्यंतरं व्याप्तं वाह्याभ्यंतरवर्जितम् । निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम्

তেওঁ বাহ্য আৰু অন্তঃ—উভয়তে ব্যাপ্ত, তথাপি ‘বাহ্য-অন্তঃ’ ভেদবোধৰ পৰা মুক্ত। তেওঁ সদা অতিশয়-ৰহিত, শাশ্বত, আৰু বিশ্বলোক-ব্যৱস্থাৰ পৰা বিলক্ষণ।

Verse 59

अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम् । प्रकाशैकरसं शांतं प्रसन्नं सततोदितम्

তেওঁ লক্ষণ-ৰহিত, অনিৰ্দেশ্য, আৰু বাক্‌-মনসৰ অগোচৰ। তেওঁ শুদ্ধ প্ৰকাশ-চৈতন্যৰ একৰস—সদা শান্ত, প্ৰসন্ন, আৰু নিত্য স্বয়ং-প্ৰকাশিত।

Verse 60

सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम् । ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा

তেতিয়া ব্ৰহ্মা আৰু নাৰায়ণে—সৰ্বকল্যাণৰ নিলয় আৰু তেনে দিব্য শক্তিৰে যুক্ত বিৰূপাক্ষ দেৱক চিনে লৈ—তাঁৰ পৰম দেৱত্ব উপলব্ধি কৰিলে।

Verse 61

रचयित्वांजलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः । ब्रह्मोवाच । अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः

তেওঁলোক দুয়ো ভীত হৈ মূৰত অঞ্জলি ধৰি ক’লে। ব্ৰহ্মাই ক’লে—“মই অজ্ঞ হওঁ বা জ্ঞ, হে দেৱ! আদিতে মোক তুমিয়েই সৃষ্টি কৰিছিলা।”

Verse 62

ईदृशीं भ्रांतिमापन्न इति को ऽत्रापराध्यति । आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो

এনে ধৰণৰ ভ্ৰান্তিত পৰিলে ইয়াত দোষী কোন? হে প্ৰভো! তুমি সন্নিহিত হৈ আছা—মোৰ এই অজ্ঞতা দূৰ কৰি ক্ষমা কৰা।

Verse 63

निर्भयः को ऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा । आवयोर्देवदेवस्य विवादो ऽपि हि शोभनः

নিৰ্ভয়ে কোনে নিজৰ বা পৰৰ কৰণীয় বিষয়ে কথা ক’ব? তথাপি দেবদেব মহাদেৱৰ বিষয়ত আমাৰ এই বিতৰ্কো শোভন, কিয়নো ই যথোচিত ধৰ্ম নিৰ্ণয়ৰ বাবে।

Verse 64

पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः । विष्णुरुवाच । स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव

কাৰণ আপুনি, হে নাথ, আপোনাৰ চৰণত প্ৰণামৰ ফল দান কৰে। বিষ্ণুৱে ক’লে—হে দেব, আপোনাৰ মহিমা স্তৱ কৰিবলৈ বাক্য সক্ষম নহয়; আপোনাৰ মহিমাৰ সমান একো নাই।

Verse 65

प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णींभावो व्यतिक्रमः । किमत्र संघटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम्

প্ৰভুৰ সন্মুখত বিধেয়সকলৰ বাবে নীৰৱতাও অতিক্ৰম। ইয়াত এই সময়ত উপযুক্ত একেটাই—“কি সেৱা কৰিব লাগে?”

Verse 66

अजानन्नपि यत्किंचित्प्रलप्य त्वां नतो ऽस्म्यहम् । कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया

অজানিতে মই যি কিছুমান কৈ পেলালোঁ, এতিয়া মই আপোনাক প্ৰণাম কৰোঁ। আপুনি দিয়া ‘কাৰণত্ব’ৰ পদ আপোনাৰ মায়াত মোহিত হৈ মই পাহৰি গ’লোঁ।

Verse 67

मोहितो ऽहंकृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः । विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोस्मि भृशमीश्वर

মোহিত আৰু অহংকাৰগ্ৰস্ত হৈ মই পুনৰ শাসিত হৈছোঁ। বহু নিবেদন কৰি কি লাভ? হে ঈশ্বৰ, মই অতি ভয়ভীত।

Verse 68

यतो ऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः । त्वामुशंति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम्

যিহেতু মই তোমাক—যি প্ৰকৃততে অপৰিমেয়—মাপি নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছিলোঁ, সেয়ে লোকসকলে তোমাক মহাদেৱ, ভীতজনৰ আৰ্তি-দুখ নাশকৰূপে স্তৱ কৰে।

Verse 69

अतो व्यतिक्रमं मे ऽद्य क्षंतुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्ताभ्यामीश्वराभ्यां महेश्वरः

সেয়ে, হে শংকৰ, আজি মোৰ এই অতিক্ৰম ক্ষমা কৰা আপোনাৰেই উচিত—এইদৰে সেই দুজন ঈশ্বৰে নিবেদন কৰিলে; তাতে মহেশ্বৰ অৱগত হ’ল।

Verse 70

प्रीतो ऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत । ईश्वर उवाच । वत्सवत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ

প্ৰসন্ন হৈ ভগৱানে সেই দুজন দেৱক অনুগ্ৰহ কৰি মৃদু হাঁহিৰে ক’লে—ঈশ্বৰ উৱাচ: হে বৎসসকল! হে বিধে (ব্ৰহ্মা) আৰু হে বিষ্ণো! তোমালোক দুয়ো মোৰ মায়াৰে মোহিত হৈছা।

Verse 71

युवां प्रभुत्वे ऽहंकृत्य बुद्धवैरो परस्परम् । विवादं युद्धपर्यंतं कृत्वा नोपरतौ किल

প্ৰভুত্বৰ অহংকাৰত তোমালোক দুয়ো পৰস্পৰৰ প্ৰতি মনে বৈৰভাব ল’লা; বিবাদক যুদ্ধৰ সীমালৈ লৈ গৈও তোমালোক সঁচাকৈ থমকি নাথাকিলা।

Verse 72

ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः । अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि

তাৰ পিছত, জগতৰ কাৰণ-তত্ত্ব হোৱা সত্ত্বেও তোমালোক দুয়োৰে প্ৰজাসৃষ্টি ব্যাহত হ’ল; কিয়নো অজ্ঞান আৰু মানৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পৰস্পৰ বৈমত্য আদি দোষ তোমালোকৰ মাজতো দেখা দিলে।

Verse 73

तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु । एवं निवारितावद्यलिंगाविर्भावलीलया

তোমালোকৰ দৰ্প আৰু মোহ নিবাৰণ কৰিবলৈ এই কাৰ্য মই একাই কৰিলোঁ; সেয়ে আজি মোৰ লিঙ্গ-আৱিৰ্ভাৱ-লীলাৰ দ্বাৰা তোমালোক দুয়ো নিবৃত্ত আৰু নিয়ন্ত্ৰিত হ’লা।

Verse 74

तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः । यथास्वं कर्म कुर्यातां भवंतौ वीतमत्सरौ

সেয়ে আগলৈ সকলো বিবাদ আৰু সকলো লাজ সম্পূৰ্ণকৈ ত্যাগ কৰা; আৰু ঈৰ্ষাৰহিত হৈ তোমালোক দুয়ো নিজ নিজ যথোচিত কৰ্ম যথাবিধি সম্পাদন কৰা।

Verse 75

पुरा ममाज्ञया सार्धं समस्तज्ञानसंहिताः । युवाभ्यां हि मया दत्ता कारणत्वप्रसिद्धये

পূৰ্বে মোৰ আজ্ঞা অনুসাৰে মই তোমালোক দুয়োক সমগ্ৰ জ্ঞান-সংহিতাসমূহ দিছিলোঁ, যাতে এই কাৰ্যত তোমালোকৰ কাৰণত্ব (উপকৰণত্ব) সুপ্ৰতিষ্ঠিত হয়।

Verse 76

मंत्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम् । मयोपदिष्टं सर्वं तद्युवयोरद्य विस्मृतम्

‘সূত্ৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ, পঞ্চাক্ষৰময় সেই পৰম মন্ত্রৰত্ন—যাক মই নিজে সম্পূৰ্ণকৈ উপদেশ দিছিলোঁ—সেই সকলো আজি তোমালোক দুয়ো পাহৰি গ’লা।

Verse 77

ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया । यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे

মোৰ আজ্ঞাৰে মই সকলো পুনৰ আগৰ দৰে দিছোঁ; কিয়নো তোমালোক দুয়ো নাথাকিলে সি সৃষ্টিৰ পালন আৰু ৰক্ষণ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।

Verse 78

एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ । मंत्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह

এনেদৰে কৈ মহাদেৱে নাৰায়ণ আৰু পিতামহ (ব্ৰহ্মা)ক জ্ঞান-সংহিতাসহ মন্ত্ৰৰাজ—মন্ত্ৰসম্ৰাট—প্ৰদান কৰিলে।

Verse 79

तौ लब्ध्वा महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम् । महार्थं मंत्ररत्नं च तथैव सकलाः कलाः

তেওঁলোকে মহেশ্বৰৰ সেই মহান, দিব্য আৰু পৰম আজ্ঞা লাভ কৰিলে; লগতে গভীৰ অৰ্থবাহী মন্ত্র-ৰত্ন আৰু সকলো পবিত্ৰ কলাও সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰাপ্ত হ’ল।

Verse 80

दंडवत्प्रणतिं कृत्वा देवदेवस्य पादयोः । अतिष्ठतां वीतभयावानंदास्तिमितौ तदा

দেৱদেৱ শ্ৰীশিৱৰ চৰণত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি, তেওঁলোকে দুয়ো তেতিয়া তাত নিৰ্ভয় হৈ থিয় দিলে—মন আনন্দত স্থিৰ আৰু লীন হ’ল।

Verse 81

एतस्मिन्नंतरे चित्रमिंद्रजालवदैश्वरम् । लिंगं क्वापि तिरोभूतं न ताभ्यामुपलभ्यते

এই অন্তৰত প্ৰভুৰ আশ্চৰ্য, ইন্দ্ৰজালসদৃশ ঐশ্বৰ্যশক্তিৰে লিঙ্গটো ক’তবাত অন্তৰ্হিত হ’ল; আৰু তেওঁলোকে দুয়ো তাক পুনৰ উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 82

ततो विलप्य हाहेति सद्यःप्रणयभंगतः । किमसत्यमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम्

তাৰ পাছত স্নেহবন্ধন হঠাৎ ভাঙি যোৱাত তেওঁলোকে ‘হায় হায়’ বুলি বিলাপ কৰিলে আৰু পৰস্পৰে ক’লে—“এই ঘটনা অসত্য কেনেকৈ হ’ব? কি ঘটিল?”

Verse 83

अचिंत्यवैभवं शंभोर्विचिंत्य च गतव्यथौ । अभ्युपेत्य परां मैत्रीमालिंग्य च परस्परम्

শম্ভুৰ অচিন্ত্য বৈভৱ চিন্তা কৰি তেওঁলোক দুয়ো ব্যথামুক্ত হ’ল। পৰম মৈত্ৰী লাভ কৰি তেওঁলোকে পৰস্পৰক স্নেহে আলিঙ্গন কৰিলে।

Verse 84

जगद्व्यापारमुद्दिश्य जग्मतुर्देवपुंगवौ । ततः प्रभृति शक्राद्याः सर्व एव सुरासुराः

জগতৰ কল্যাণ আৰু শাসন-ব্যৱস্থাক লক্ষ্য কৰি দেৱশ্ৰেষ্ঠ সেই দুজন প্ৰস্থান কৰিলে। তেতিয়াৰ পৰা ইন্দ্ৰ আদি সকলোৱে—দেৱ আৰু অসুৰ—যথাযথভাৱে কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হ’ল।

Verse 85

ऋषयश्च नरा नागा नार्यश्चापि विधानतः । लिंगप्रतिष्ठा कुर्वंति लिंगे तं पूजयंति च

ঋষি, মানুহ, নাগ আৰু নাৰীসকলেও বিধি-বিধান অনুসাৰে শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু সেই লিঙ্গতেই ভগৱান শিৱৰ পূজা কৰে।