पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
এই অধ্যায়ত দেৱীয়ে কলিযুগৰ অৱস্থা নিৰ্ণয় কৰে—কাল কলুষিত আৰু দুৰ্জয়, ধৰ্ম অৱহেলিত, বৰ্ণাশ্ৰম-আচাৰ ক্ষয়প্ৰাপ্ত, সামাজিক-ধাৰ্মিক সংকট ব্যাপিছে, আৰু গুৰু–শিষ্য উপদেশ-পরম্পৰা ভংগ হৈছে। এনে বাধাৰ মাজত শিৱভক্তসকল কেনেকৈ মোক্ষ লাভ কৰিব, সেয়া তেওঁ সোধে। ঈশ্বৰে উত্তৰ দিয়ে যে তেওঁৰ ‘পৰমা বিদ্যা’—হৃদয়-আনন্দদায়িনী পঞ্চাক্ষৰী—ৰ আশ্ৰয়েই উপায়; ভক্তিৰে অন্তৰ্জীৱন গঢ় লোৱা লোক কলিতেও মুক্তি পায়। তাৰ পিছত মন-ৱাণী-কাৰ্য দোষে মলিন, কৰ্মত অযোগ্য আৰু ‘পতিত’ লোকৰ বিষয়ে সন্দেহ উঠে—তেওঁলোকে কৰা কৰ্ম কি কেৱল নৰকলৈ নিয়েই যায়? শিৱে নিজৰ প্ৰতিজ্ঞা পুনৰ দৃঢ় কৰি গোপন ৰহস্য প্ৰকাশ কৰে—মন্ত্ৰসহ পূজা (সমন্ত্ৰক পূজা) নিৰ্ণায়ক উদ্ধাৰক উপায়; পতিত ভক্তও এই বিদ্যাৰে মুক্ত হ’ব পাৰে।
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे । अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे
দেৱী ক’লে—কলিযুগত, যেতিয়া কাল কলুষিত, জয় কৰা দুৰ্জয় আৰু অতিক্ৰম কৰা দুৰতিক্ৰম; যেতিয়া অপুণ্যজাত অন্ধকাৰত লোক আচ্ছন্ন আৰু ধৰ্মৰ পৰা পৰাঙ্মুখ—
Verse 2
क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते । सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये
যেতিয়া বৰ্ণাশ্ৰম-আচাৰ ক্ষীণ হয়, সংকট উপস্থিত হয়, আৰু সকলো ধৰ্মকৰ্তব্যৰ যথাৰ্থ পথ সন্দিগ্ধ হয়—অথবা নিশ্চিত যেন লাগিলেও উলটাই যায়—
Verse 3
तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते । केनोपायेन मुच्यंते भक्तास्तव महेश्वर
যেতিয়া সেই উপদেশ বিনষ্ট হয় আৰু গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰা লুপ্ত হয়, হে মহেশ্বৰ! তেতিয়া আপোনাৰ ভক্তসকল কোন উপায়ে মুক্ত হ’ব?
Verse 4
ईश्वर उवाच । आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम । भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यंते कलिजा नराः
ঈশ্বৰে ক’লে—মোৰ পৰম বিদ্যা, হৃদয়ত নিবাস কৰা পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্রৰ আশ্ৰয় লৈ, আৰু ভক্তিয়ে অন্তঃকৰণ ভাবিত কৰি, কলিযুগজাত নৰসকল মুক্ত হয়।
Verse 5
मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः । दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम्
মন, বাক্য আৰু দেহজাত দোষে যিসকলৰ স্বভাৱ কলুষিত—কৃতঘ্ন, নিন্দক আৰু ছলস্বভাৱী—সেই দোষবশত সাধাৰণ চিন্তাৰ অগোচৰ শিৱতত্ত্বক ক’বও নোৱাৰে, সোঁৱৰিবও নোৱাৰে।
Verse 6
लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् । मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी
লোভী আৰু বক্ৰমনৰ লোকেও, যদি অন্তৰ মোৰ প্ৰতি প্ৰৱণ হয়, তেন্তে মোৰ পঞ্চাক্ষৰী বিদ্যাই সংসাৰভয়ৰ পৰা পাৰ কৰায়।
Verse 7
मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले । पतितो ऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया
হে দেৱী, মই ধৰাতলত বাৰে বাৰে এই প্ৰতিজ্ঞা কৰিছোঁ—মোৰ ভক্ত পতিত হ’লেও, এই বিদ্যাৰ দ্বাৰাই সি মুক্ত হয়।
Verse 8
ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्यया ऽनया । ईश्वर उवाच । तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि
তেতিয়া (দেৱীয়ে সুধিলে): ‘এই বিদ্যাৰে পতিতজন কেনেকৈ মুক্ত হ’ব?’ ঈশ্বৰে ক’লে: ‘তুমি কোৱা কথাই সত্য; সেয়ে, হে সুন্দৰী, তেনেকৈ শুনা।’
Verse 9
रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा । समंत्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः
‘ই এক গোপন ৰহস্য’ বুলি ভাবি মই আগতে ইয়াক লুকুৱাই ৰাখিছিলোঁ; কিয়নো মোহগ্ৰস্ত পতিতেও যদি মন্ত্ৰসহ মোৰ পূজা কৰে, তেন্তে সেয়াও ফলদায়ক হয়—সেইবাবে ইয়াক ৰহস্যৰূপে ৰক্ষা কৰা হৈছিল।
Verse 10
नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना । अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः
মোৰ পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰ অবিহনে—সন্দেহ নাই—নৰকগামী হয়; কেৱল জলাহাৰী, কেৱল বায়ুভক্ষী, বা অন্য ব্ৰত-তপস্যাৰে কৃশ হোৱা লোকো।
Verse 11
तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः । भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत्
এনেধৰণৰ ব্ৰতৰে তেওঁলোকৰ মোৰ লোকসমাগম নহয়; কিন্তু যি ভক্তিভাৱে পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰে একবাৰো মোৰ অর্চনা কৰে, সি মোৰ সৈতে মিলন লাভ কৰে।
Verse 12
सो ऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात् । तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा
সিও এই মন্ত্ৰৰ মহিমাৰ বলতেই মোৰ স্থান প্ৰাপ্ত হয়; সেয়ে তপ, যজ্ঞ, ব্ৰত আৰু নিয়ম—এই সকলোকে ইয়াৰ দ্বাৰাই সিদ্ধ আৰু পৰিপূৰ্ণ বুলি বুজিবা।
Verse 13
पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः । बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः
পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰে কৰা আৰাধনাৰ কোটি ভাগৰ সমানও আন কোনো সাধন নহয়। বন্ধ হোৱাই হওক বা মুক্ত, যি পঞ্চাক্ষৰৰ শৰণ লয় সি পাশ-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 14
पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा । अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः
যি মোক পূজা কৰে সি মুক্ত হয়—ইয়াত সন্দেহ বা অধিক বিচাৰণাৰ প্ৰয়োজন নাই। অৰুদ্ৰ হওক বা সৰুদ্ৰ, যি একবাৰো পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্র জপ কৰে সি এই অনুগ্ৰহ লাভ কৰে।
Verse 15
पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः । षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा
হে দেৱী, মানুহ পতিত হওক বা মূঢ় হওক, যদি সি (শিৱৰ) পূজা কৰে তেন্তে মুক্ত হয়—ষড়াক্ষৰ মন্ত্রে হওক বা তদ্ৰূপ পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্রে।
Verse 16
स ब्रह्मांगेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते । पतितो ऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत्
যদি কোনোবাই বিধিপূৰ্বক ব্ৰহ্মাঙ্গসহ ভক্তিৰে মোক পূজা কৰে, তেন্তে সি মুক্ত হয়। পতিত হওক বা অপতিত, এই মন্ত্রেই পূজা কৰক।
Verse 17
मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धो ऽलब्ध एव वा । अलब्धालब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः
মোৰ ভক্ত, যিয়ে ক্ৰোধ জয় কৰিছে, লাভ হওক বা অলাভ—দুয়োটাতে সম থাকে। লাভ-অলাভত সম থকা সেইজন ইয়াত কোটি-কোটি গুণে শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 18
तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत् । लब्ध्वा संपूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः
সেয়ে, হে দেবী, এইদৰে মোক লাভ কৰি এই মন্ত্রেই মোৰ পূজা কৰিব লাগে। আৰু যি মৈত্ৰী আদি গুণেৰে যুক্ত হৈ (এই মন্ত্র) লাভ কৰি মোক সম্পূৰ্ণভাৱে পূজা কৰে, সেয়েই সেই উপাসনাত সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 19
ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात् । किमत्र बहुनोक्तेन भक्तास्सर्वेधिकारिणः
যি ব্ৰহ্মচৰ্যত স্থিত হৈ ভক্তিত পৰিপূৰ্ণ, সি মোৰ সদৃশতা লাভ কৰে। ইয়াত অধিক কি ক’ম? মোৰ সকলো ভক্ত মোৰ কৃপা আৰু মই দেখুওৱা পথৰ অধিকাৰী।
Verse 20
मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः । पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः
মোৰ পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰসমূহৰ ভিতৰত সেই মন্ত্ৰই নিশ্চয়েই শ্ৰেষ্ঠ। পঞ্চাক্ষৰৰ প্ৰভাৱত লোকসমূহ, বেদসমূহ আৰু মহর্ষিসকল—সকলো ধাৰিত আৰু আলোকিত হয়।
Verse 21
तिष्ठंति शाश्वता धर्मा देवास्सर्वमिदं जगत् । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे
প্ৰলয় আহিলে আৰু স্থাৱৰ-জংগম সকলো নষ্ট হলেও, শাশ্বত ধৰ্ম, দেৱগণ আৰু এই সমগ্ৰ জগত তবু স্থিত থাকে—প্ৰভুত অধিষ্ঠিত, অবিনাশী আধাৰত।
Verse 22
सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति । एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित्
যি কিছু প্ৰকৃতিত প্ৰৱিষ্ট হৈছে, সি তাতেই লয়লৈ গমন কৰিব। হে দেবী, মই একাই স্থিত থাকোঁ; ক’তো, কোনো কালতে, দ্বিতীয় নাই।
Verse 23
तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः । ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः
তেতিয়া বেদ আৰু সকলো শাস্ত্ৰ পঞ্চাক্ষৰত স্থিত হ’ল। সিহঁতে কেতিয়াও বিনাশ নাপালে, কিয়নো মোৰ শক্তিয়ে সিহঁতক ৰক্ষা কৰি ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 24
ततस्सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः । गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोवांतरसंहृतिः
তাৰ পিছত মোৰ পৰাই সৃষ্টি উদ্ভৱ হ’ল—প্ৰকৃতি আৰু আত্মাৰ ভেদৰ দ্বাৰা। আৰু গুণময় দেহধাৰীৰ বাবে তাৰ পাছত মধ্যৱৰ্তী (ৱান্তৰ) লয়ো ঘটে।
Verse 25
तदा नारायणश्शेते देवो मायामयीं तनुम् । आस्थाय भोगिपर्यंकशयने तोयमध्यगः
তেতিয়া দেৱ নাৰায়ণ মায়াময় দেহ ধাৰণ কৰি, ভোগী (শেষ) সৰ্পৰ শয্যাত শয়ন কৰিলে—আদিজলৰ মাজত অৱস্থিত হৈ।
Verse 26
तन्नाभिपंकजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः । सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान्
সেই (প্ৰভুৰ) নাভি-পদ্মৰ পৰা পঞ্চবক্ত্ৰ পিতামহ ব্ৰহ্মা জন্মিল। কিন্তু তিনিও লোক সৃষ্টি কৰিব খুজিলেও, সহায় নথকাৰ বাবে সক্ষম নহ’ল।
Verse 27
मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः । तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः
আদিতে পিতামহে দহজন শ্ৰেষ্ঠ মুনীন্দ্ৰক সৃষ্টি কৰিলে—মানসজাত, অমিত তেজস্বী। তেওঁলোকৰ সিদ্ধি-বৃদ্ধিৰ বাবে পাছত পিতামহে মোক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 28
मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर । इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम्
“হে মহাদেৱ, হে মহেশ্বৰ! মোৰ পুত্ৰসকলক শক্তি দান কৰক।” এইদৰে তেওঁৰ প্ৰাৰ্থনাত মই—পঞ্চবক্ত্ৰধাৰী শিৱ—প্ৰত্যুত্তৰ দিলোঁ।
Verse 29
पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये । स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः
তেওঁ ক্ৰমে পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্ৰ পদ্মযোনি ব্ৰহ্মাক উপদেশ দিলে। লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই সেয়া নিজৰ পাঁচ মুখেৰে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 30
वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम् । ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः
বাচ্য-বাচকৰ ভাব-সম্পৰ্কে প্ৰজাপতিয়ে মোক মহেশ্বৰ ৰূপে জানিলে। মন্ত্ৰৰ নানা প্ৰয়োগ বুজি তেওঁ সিদ্ধমন্ত্ৰ—মন্ত্ৰসিদ্ধি-প্ৰাপ্ত—হ’ল।
Verse 31
पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम् । ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात्
তেওঁ নিজৰ পুত্ৰসকলক পবিত্ৰ মন্ত্ৰ আৰু তাৰ যথাৰ্থ অৰ্থো যথাতথ্যভাৱে দান কৰিলে। আৰু তেওঁলোকে লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাৰ পৰা সাক্ষাতে সেই মন্ত্ৰৰত্ন লাভ কৰি তাৰ অনুগ্ৰহ আৰু অধিকাৰে সমন্বিত হ’ল।
Verse 32
तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः । मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः
যিসকলে মোক আৰাধনা কৰিব বিচাৰিছিল, তেওঁলোকে মোৰ আজ্ঞাপিত পথেই আগবাঢ়িল। মেরুৰ মনোৰম শিখৰত ‘মুঞ্জবান’ নামৰ এটা পৰ্বত আছে।
Verse 33
मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा । तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः
সেইজন সদায় মোৰ প্ৰিয়, সদায় শ্ৰীসমৃদ্ধ, আৰু মোৰ ভক্তসকলৰ দ্বাৰা সদায় ৰক্ষিত। তেওঁৰ ওচৰত, লোক সৃষ্টিৰ বাবে উৎসুকসকলে তীব্ৰ তপস্যা কৰে।
Verse 34
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन् । तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम्
তেওঁলোকে এক হাজাৰ দিব্য বছৰৰ বাবে কেৱল বায়ুক আহাৰ কৰি তপস্যা আচৰিলে; তেওঁলোকৰ ভক্তি দেখি মই তৎক্ষণাৎ প্ৰত্যক্ষ হ’লোঁ।
Verse 35
ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम् । न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः
ঋষি, ছন্দ, কীল, বীজ-শক্তি আৰু অধিষ্ঠাত্রী দেৱতা—এই সকলো; লগতে ন্যাস, ষড়ঙ্গ, দিগ্বন্ধ আৰু সম্পূৰ্ণ বিনিয়োগ—সকলোকে যথাযথভাৱে জানিব লাগে।
Verse 36
प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये । ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः
জগতৰ সৃষ্টি আৰু বিস্তাৰৰ বাবে মই আৰ্যসকলক উপদেশ দিছিলোঁ। তাৰপিছত সেই মন্ত্ৰৰ মাহাত্ম্যত প্ৰেৰিত হৈ ঋষিসকল তপস্যাত দৃঢ়ভাৱে লিপ্ত হ’ল।
Verse 37
सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम् । अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते
তেওঁ দেৱ, অসুৰ আৰু মানৱৰ সৈতে সৃষ্টিক যথাক্ৰমে সম্যকভাৱে বিস্তাৰ কৰে। এতিয়া এই পৰম বিদ্যাৰ সত্য স্বৰূপ ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 38
आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम् । सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता
প্ৰথমে ‘নমঃ’ উচ্চাৰণ কৰিব লাগে, তাৰপিছত ‘শিৱায়’। এইয়েই পঞ্চাক্ষৰী বিদ্যা, যি সকলো শ্ৰুতিৰ শিৰোমণি।
Verse 39
सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी । प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका
সেইগৰাকী সকলো জন্মধাৰী আৰু সকলো বস্তুৰ সনাতন বীজ-কাৰণ শক্তি। মোৰেই মুখৰ পৰা প্ৰথম উচ্চাৰিত সেই দিব্য বাণী মোৰেই বাক্শক্তি।
Verse 40
तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा । चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा
সেইগৰাকী তপ্ত সোণৰ দৰে দীপ্তিময়; তেওঁৰ স্তন পূৰ্ণ আৰু উন্নত। তেওঁ চতুৰ্ভুজা, ত্ৰিনয়না, আৰু শিৰত বালচন্দ্ৰক শিখৰ-ৰত্নৰূপে ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 41
पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका । सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता
সেইগৰাকী সৌম্যা আৰু মঙ্গলময়ী; তেওঁৰ হাতত পদ্ম আৰু নীলোৎপল, আৰু আন হাতদ্বয়ে বৰ আৰু অভয় দান কৰিছিল। তেওঁ সকলো শুভ লক্ষণে সম্পন্ন আৰু সকলো অলংকাৰে ভূষিতা।
Verse 42
सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा । अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः
সেইগৰাকী শ্বেত পদ্মাসনত আসীন; তেওঁৰ কেশ নীলবৰ্ণ আৰু কুঞ্চিত। তেওঁৰ পৰা পাঁচ বিধ বৰ্ণ দীপ্ত ৰশ্মিমণ্ডলেৰে বেষ্টিত হৈ উজ্জ্বলভাবে বিকিৰিত হৈছিল।
Verse 43
पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च । पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः
পীত, কৃষ্ণ, ধূম্ৰ, স্বৰ্ণাভ আৰু ৰক্ত—এই পাঁচ বৰ্ণ যদি পৃথক পৃথকভাৱে প্ৰয়োগ কৰা হয় আৰু বিন্দু-নাদেৰে বিভূষিত কৰা হয়, তেন্তে শিৱশাস্ত্ৰত ভিন্ন ভিন্ন কৰ্মৰ বাবে যোগ্য হয়।
Verse 44
अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः । बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने
হে বৰাননে, এই মন্ত্ৰৰ বীজসমূহৰ ভিতৰত দ্বিতীয় বীজ হৈছে বিন্দু, যি অৰ্ধচন্দ্ৰ সদৃশ; আৰু তাৰ নাদ দীপশিখাৰ আকৃতিৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 45
दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत् । वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम्
চতুৰ্থ অংশৰ বাবে আৰম্ভণিতে দীৰ্ঘ স্বৰ ৰাখি পঞ্চম শক্তি নিৰ্দেশ কৰিব লাগে। ইয়াত ঋষিৰ নাম বামদেৱ আৰু ছন্দ পঙ্ক্তি বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 46
देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने । गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः
হে বৰাননে, এই মন্ত্ৰৰ দেৱতা শিৱেই—অর্থাৎ মই নিজেই। হে বৰাৰোহে, ইয়াৰ ঋষিসকল গৌতম, অত্রি, বিশ্বামিত্র আৰু অঙ্গিৰা।
Verse 47
भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः । गायत्र्यनुष्टुप्त्रिष्टुप्च छंदांसि बृहती विराट्
বৰ্ণসমূহৰ ক্ৰম অনুসাৰে ভৰদ্বাজ আদি ঋষিসকল স্মৰণীয় বুলি কোৱা হৈছে। তদুপৰি ছন্দসমূহ গায়ত্ৰী, অনুষ্টুপ, ত্ৰিষ্টুপ, বৃহতী আৰু বিরাট বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে।
Verse 48
इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः । मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने
হে বৰাননে! ইন্দ্ৰ, ৰুদ্ৰ, হৰি (বিষ্ণু), ব্ৰহ্মা আৰু স্কন্দ—আৰু তেওঁলোকৰ অধিষ্ঠাতৃ দেৱতাসকল—মোৰ পঞ্চমুখৰ স্থানসমূহত অৱস্থান কৰে বুলি কোৱা হয়।
Verse 49
पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम् । अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः
পূৰ্ব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ঊৰ্ধ্ব পৰ্যন্ত যথাক্ৰমে ‘ন’কাৰাদি বৰ্ণবিন্যাসত—প্ৰথম বৰ্ণ অনুদাত্ত, আৰু চতুৰ্থ বৰ্ণ দ্বিতীয়ক স্বৰযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 50
पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः । मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा
পঞ্চম অক্ষৰ স্বৰিত স্বৰে উচ্চাৰ্য, আৰু তৃতীয়টো ‘নিহত’ বুলি স্মৃত। এইয়াই মূলবিদ্যা—শিৱস্বৰূপ শৈৱ সূত্ৰ, সেই পবিত্ৰ পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰ।
Verse 51
नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत् । नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते
মোৰ এই মহান শৈৱ ‘হৃদয়’ৰ নামসমূহ আৰু অন্তৰ্ৰচনা যথাৰ্থভাৱে জানিব লাগে। ‘ন’ অক্ষৰক শিৰ বুলি কোৱা হয়, আৰু ‘ম’ অক্ষৰক শিখা (চূড়া) বুলি কোৱা হয়।
Verse 52
शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते । यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषठुंवौषडित्यपि
‘শি’ অক্ষৰক কবচ (ৰক্ষাকবচ) বুলি কোৱা হৈছে; তদ্ৰূপ ‘ৱ’ অক্ষৰক নেত্ৰ (মন্ত্ৰ-নেত্ৰ) বুলি উপদেশ দিয়া হয়। ‘য’ অক্ষৰক অস্ত্ৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে; আৰু ‘নমঃ’, ‘স্বাহা’, ‘বষট্’, ‘হুঁ’, ‘বৌষট্’ এই মন্ত্রোচ্চাৰণসমূহো তদ্ৰূপ।
Verse 53
फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा । तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात्
বৰ্ণসমূহৰ অন্তত ‘ফট্’ যোগ কৰি যেতিয়া সি অঙ্গ (সহায়ক) ৰূপে ব্যৱহৃত হয়, তেতিয়াও ই সেই মূলমন্ত্ৰই থাকে—কেৱল স্বৰূপত সামান্য ভেদৰ সমন্বয় হোৱাৰ বাবে।
Verse 54
तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः । तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः
তাতোও পঞ্চম বৰ্ণ দ্বাদশ স্বৰে ভূষিত। সেয়ে এই মন্ত্ৰে মন‑বাক্য‑কায়াৰ ভেদ অনুসাৰে পূজা আৰু নিয়মিত সাধনা কৰা উচিত, যাতে বদ্ধ জীৱ পতিস্বৰূপ প্ৰভুলৈ অগ্ৰসর হয়।
Verse 55
आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा । यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति
আমাৰ দুয়োৰে অৰ্চনা কৰিব লাগে আৰু জপ‑হোম আদিো কৰিব লাগে। ই নিজৰ প্ৰজ্ঞা অনুসাৰে, যথাকালত, শাস্ত্ৰ অনুসাৰে আৰু স্থিৰ মতি অনুসাৰে কৰা উচিত।
Verse 56
यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति । यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता
শক্তি অনুসাৰে, সামৰ্থ্য অনুসাৰে, যোগ‑অনুশাসন অনুসাৰে আৰু হৃদয়ৰ ৰুচি অনুসাৰে—যেতিয়াই হওক, য’তেই হওক—ভক্তিৰে কৰিলে সেয়া সত্যই সিদ্ধ হয়।
Verse 57
येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते । मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि
হে দেৱী, যিকোনো ধৰণে কৰা পূজাই মুক্তিলৈ নিয়ে যায়—যদি সেয়া মোৰ প্ৰতি আসক্ত মনৰে কৰা হয়, হে সুন্দৰী।
Verse 58
मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा । तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः
মোৰ প্ৰিয় আৰু শিৱ—ইয়াৰ পূজা ক্ৰমে হওক বা অক্ৰমে; তথাপি যিসকল মোৰ ভক্ত, তেওঁলোক পুনৰ সম্পূৰ্ণ অসহায় নহয়।
Verse 59
तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः । तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम्
সেই সকলো শাস্ত্ৰত নিয়ম মই একাই স্থাপন কৰিছোঁ। তাত প্ৰথমে মই মন্ত্র সংগ্ৰহ আৰু গ্ৰহণৰ শুভ পদ্ধতি স্পষ্টকৈ ক’ম।
Verse 60
यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्
যাঁৰ অবিহনে মন্ত্রজপ নিষ্ফল হয়, আৰু যাঁৰ দ্বাৰাইহে সি ফলপ্ৰদ হয়।
Frequently Asked Questions
Rather than a discrete mythic episode, the chapter presents a dialogue setting: Devī questions Śiva about salvation in Kali-yuga amid the collapse of dharma and guru–śiṣya instruction; Śiva replies with mantra-based soteriology centered on the pañcākṣarī.
Śiva frames the pañcākṣarī as a ‘paramā vidyā’ and a guarded ‘rahasya’: a mantra-technology that can supersede ritual unfitness and moral fallenness when paired with devotion, grounded in Śiva’s explicit vow of liberation.
Śiva is highlighted as Īśvara/Maheśvara who grants mokṣa through mantra and bhakti—functioning as the compassionate guarantor whose promise (pratijñā) makes liberation available even under Kali-yuga constraints.