शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)
অধ্যায় ২০ত সংস্কাৰশুদ্ধ আৰু পাশুপত-ব্ৰত পালন কৰা যোগ্য শিষ্যক বিধিপূৰ্বক শিৱাচাৰ্য পদত প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ অভিষেক-ক্রম বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পূৰ্বোক্ত মতে মণ্ডল নিৰ্মাণ কৰি পৰমেশ্বৰ পূজা কৰা হয়। পাঁচটা কলস দিশসমূহত আৰু মধ্যত স্থাপন কৰা হয়—পূৰ্ব/অগ্ৰত নিবৃত্তি, পশ্চিমত প্ৰতিষ্ঠা, দক্ষিণত বিদ্যা, উত্তৰত শান্তি আৰু মধ্যত পৰা—এই শৈৱ শক্তি/স্তৰৰ ন্যাসসহ। ৰক্ষাকৰ্ম, ধৈনবী মুদ্ৰা, মন্ত্ৰে কলস-সংস্কাৰ, আহুতি আৰু শেষত পূৰ্ণাহুতি সম্পন্ন হয়। শিষ্যক মূৰ অনাবৃত ৰাখি মণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰাই মন্ত্ৰ-তৰ্পণাদি পূৰ্বাঙ্গ সম্পূৰ্ণ কৰা হয়। তাৰ পিছত আচাৰ্যই শিষ্যক আসনত বহুৱাই অভিষেক কৰে, সকলীকৰণ কৰি পঞ্চকলা-ৰূপ বন্ধন/প্ৰকাশ কৰে আৰু শিষ্যক শিৱলৈ সমৰ্পণ কৰে। নিবৃত্তি কলসৰ পৰা ক্ৰমে অভিষেকৰ পাছত আচাৰ্যই ‘শিৱহস্ত’ শিষ্যৰ শিৰত স্থাপন কৰি শিৱাচাৰ্য ৰূপে নিযুক্ত কৰে। পৰৱৰ্তী পূজা, ১০৮ আহুতিৰ হোম আৰু শেষত পূৰ্ণাহুতিত সমাপ্তি বৰ্ণিত।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अथैवं संस्कृतं शिष्यं कृतपाशुपतव्रतम् । आचार्यत्वे ऽभिषिंचेत तद्योगत्वेन चान्यथा
উপমন্যুৱে ক’লে—এইদৰে সম্যক্ সংস্কৃত আৰু পাশুপত-ব্ৰতধাৰী শিষ্যক আচার্য-পদত অভিষেক কৰিব লাগে; নতুবা তাৰ যোগ্যতা অনুসৰিয়েই যোগবিধি অনুসাৰে কৰা উচিত।
Verse 2
मण्डलं पूर्ववत्कृत्त्वा संपूज्य परमेश्वरम् । स्थापयत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च पूर्ववत्
পূৰ্বৱৎ মণ্ডল সাজি পৰমেশ্বৰ শিৱক সম্যক্ পূজা কৰি; তাৰ পাছত বিধিমতে পাঁচটা কলহ দিশসমূহত আৰু এটা মধ্যত পূৰ্বৱৎ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 3
निवृत्तिं पुरतो न्यस्य प्रतिष्ठां पश्चिमे घटे । विद्यां दक्षिणतः शांतिमुत्तरे मध्यतः पराम्
নিবৃত্তিক সন্মুখত স্থাপন কৰি, পশ্চিমৰ কলহত প্ৰতিষ্ঠাক; দক্ষিণত বিদ্যাক, উত্তৰত শান্তিক, আৰু মধ্যত পৰাশক্তিক স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 4
कृत्वा रक्षादिकं तत्र बद्ध्वा मुद्रां च धैनवीम् । अभिमंत्र्य घटान्हुत्वा पूर्णांतं च यथा पुरा
তাত ৰক্ষাদি কৰ্ম সম্পন্ন কৰি ধৈনবী মুদ্ৰা বাঁধি, কলহসমূহক মন্ত্ৰে অভিমন্ত্ৰিত কৰিব লাগে; তাৰ পাছত হোম কৰি পূৰ্বৱৎ পূৰ্ণাহুতি পৰ্যন্ত বিধি সমাপ্ত কৰিব লাগে।
Verse 5
प्रवेश्य मंडले शिष्यमनुष्णीषं च देशिकः । तर्पणाद्यं तु मंत्राणां कुर्यात्पूर्वावसानकम्
দেশিক (গুৰু) শিষ্যক—মূৰ নঢাকি—মণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰাব লাগে; তাৰ পাছত তৰ্পণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মন্ত্ৰসমূহৰ পূৰ্বাৱসানক (প্ৰাৰম্ভিক সমাপন) কৰ্ম সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 6
ततः संपूज्य देवेशमनुज्ञाप्य च पूर्ववत् । अभिषेकाय तं शिष्यमासनं त्वधिरोहयेत्
তাৰ পিছত দেৱেশ্বৰক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি আৰু পূৰ্ববৎ তেওঁৰ অনুমতি লাভ কৰি, আচার্যই অভিষেকৰ বাবে সেই শিষ্যক আছনত বহুৱাব।
Verse 7
सकलीकृत्य तं पश्चात्कलापञ्चकरूपिणम् । न्यस्तमंत्रतनुं बद्ध्वा शिवं शिष्यं समर्पयेत्
তাৰ পিছত তাক সম্পূৰ্ণ কৰি—পঞ্চকলাৰূপে—মন্ত্রন্যাসে পবিত্ৰ দেহবিশিষ্ট শিষ্যক বদ্ধ কৰি, সেই মঙ্গলময় শিষ্যক শিৱলৈ সমৰ্পণ কৰিব।
Verse 8
ततो निवृत्तिकुंभादिघटानुद्धृत्य वै क्रमात् । मध्यमान्ताच्छिवेनैव शिष्यं तमभिषेचयत्
তাৰ পিছত নিবৃত্তি-কুম্ভ আদি ঘটসমূহ ক্ৰমে উঠাই, মধ্যৰ পৰা অন্তলৈ শিৱে নিজেই সেই শিষ্যক অভিষেক কৰিলে।
Verse 9
शिवहस्तं समर्प्याथ शिशोः शिरसि देशिकः । शिवभावसमापन्नः शिवाचार्यं तमादिशेत्
তাৰ পিছত দেশিকে শিশুৰ মূৰত ‘শিৱহস্ত’ অৰ্পণ কৰি, শিৱভাবত লীন হৈ, তাক শিৱাচাৰ্য পদত নিযুক্ত কৰিব।
Verse 10
अथालंकृत्य तं देवमाराध्य शिवमण्डले । शतमष्टोत्तरं हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः
তাৰ পিছত সেই দেৱতাক অলংকৃত কৰি শিৱমণ্ডলত বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰি; অগ্নিত একশ আঠ আহুতি দি, তাৰপিছত পূৰ্ণাহুতি অৰ্পণ কৰিব।
Verse 11
पुनः सम्पूज्य देवेशं प्रणम्य भुवि दंडवत् । शिरस्यंजलिमाधाय शिवं विज्ञापयेद्गुरुः
পুনৰায় দেৱেশক বিধিমতে সম্পূজা কৰি, ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি, আৰু শিৰত অঞ্জলি ধৰি, গুৰুৱে শ্ৰীশিৱক বিনয়েৰে নিবেদন কৰিব।
Verse 12
भगवंस्त्वत्प्रसादेन देशिकोयं मया कृतः । अनुगृह्य त्वया देव दिव्याज्ञास्मै प्रदीयताम्
হে ভগৱন! আপোনাৰ প্ৰসাদে মই ইয়াক দেশিক (যোগ্য আচাৰ্য) কৰি তুলিছোঁ। হে দেৱ! অনুগ্ৰহ কৰি ইয়াক আপোনাৰ দিব্য আজ্ঞা—পবিত্ৰ অধিকাৰ আৰু পথনির্দেশ—প্ৰদান কৰক।
Verse 13
एवं विज्ञाप्य शिष्येण सह भूयः प्रणम्य च । शिवं शिवागमं दिव्यं पूजयेच्छिववद्गुरुः
এইদৰে শিষ্যক যথাযথভাৱে অৱগত কৰি, শিষ্যসহ পুনৰ প্ৰণাম কৰি, শিৱসদৃশ আচৰণসম্পন্ন গুৰুৱে মঙ্গলময় ভগৱান শিৱ আৰু দিব্য শিৱাগমৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 14
पुनः शिवमनुज्ञाप्य शिवज्ञानस्य पुस्तकम् । उभाभ्यामथ पाणिभ्यां दद्याच्छिष्याय देशिकः
পুনৰায় ভগৱান শিৱৰ অনুমতি লৈ, দেশিক আচার্যই শিৱজ্ঞানৰ পুথিখন শিষ্যক দুয়ো হাতে ভক্তিভাৱে প্ৰদান কৰিব লাগে।
Verse 15
स ताम्मूर्ध्नि समाधाय विद्यां विद्यासनोपरि । अधिरोप्य यथान्यायमभिवंद्य समर्चयेत्
সেই বিদ্যাক মূৰ্ধাত ধৰি, তাৰ পিছত বিদ্যাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব; আৰু বিধি অনুসাৰে প্ৰণাম কৰি যথাযথভাৱে পূজা কৰিব।
Verse 16
अथ तस्मै गुरुर्दद्याद्राजोपकरणान्यपि । आचार्यपदवीं प्राप्तो राज्यं चापि यतो ऽर्हति
তাৰ পাছত গুৰুৱে তাক ৰাজচিহ্ন আৰু ৰাজোপকৰণো দান কৰিব; কিয়নো আচার্যপদ লাভ কৰি সি ৰাজ্যাধিকাৰৰ বাবেও যোগ্য হয়।
Verse 17
अथानुशासनं कुर्यात्पूर्वैराचरितं यथा । यथा च शिवशास्त्रोक्तं यथा लोकेषु पूज्यते
তাৰ পাছত পূৰ্বসকলেই যিদৰে আচৰণ কৰিছিল, তেনেদৰেই যথোচিত অনুশাসন স্থাপন কৰি পালন কৰিব—শিৱশাস্ত্ৰত যিদৰে কোৱা হৈছে আৰু লোকসমূহত যিদৰে পূজ্য-মান্য।
Verse 18
शिष्यान्परिक्ष्य यत्नेन शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः । संस्कृत्य च शिवज्ञानं तेभ्यो दद्याच्च देशिकः
শিৱশাস্ত্ৰত কোৱা লক্ষণ অনুসৰি শিষ্যসকলক যত্নে পৰীক্ষা কৰি, দেশিকে তেওঁলোকক বিধিপূৰ্বক সংস্কাৰ কৰি শুদ্ধ কৰি, তাৰ পাছত শিৱজ্ঞান দান কৰিব।
Verse 19
एवं सर्वमनायासं शौचं क्षांतिं दयां तथा । अस्पृहामप्यसूयां च यत्नेन च विभावयेत्
এইদৰে যত্নে, কষ্ট নকৰাকৈ, শৌচ, ক্ষান্তি, দয়া; লগতে তৃষ্ণাহীন সন্তোষ আৰু অসূয়াহীন মন—এই গুণসমূহ বিকশিত কৰিব লাগে।
Verse 20
इत्थमादिश्य तं शिष्यं शिवमुद्वास्य मंडलात् । शिवकुंभानलादींश्च सदस्यानपि पूजयेत्
এইদৰে শিষ্যক উপদেশ দি, মণ্ডলৰ পৰা শিৱক বিধিপূৰ্বক উদ্ৱাসন কৰি; শিৱকুম্ভ, পবিত্ৰ অগ্নি আৰু উপস্থিত অন্য সদস্যসকলকো পূজা কৰিব লাগে।
Verse 21
युगपद्वाथ संस्कारान्कुर्वीत सगणो गुरुः । तत्र यत्र द्वयं वापि प्रयोगस्योपदिश्यते
তাৰ পাছত গুৰু নিজৰ গণ-সহায়কসকলৰ সৈতে সংস্কাৰকর্ম একেলগে কৰিব পাৰে, অথবা যিদৰে উপদেশ দিয়া আছে তেনেদৰে কৰিব। প্ৰয়োগত য’ত দুটা বিকল্প কোৱা হয়, ত’ত সেই অনুসাৰে আচৰণ কৰিব।
Verse 22
तदादावेव कलशान्कल्पयेदध्वशुद्धिवत् । कृत्वा समयसंस्कारमभिषेकं विनाखिलम्
ইয়াৰ আৰম্ভণিতেই অধ্বশুদ্ধি-বিধি অনুসাৰে কলসসমূহ সাজিব লাগে। সময়-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত একো বাদ নেদি সম্পূৰ্ণ অভিষেক কৰিব লাগে।
Verse 23
समभ्यर्च्य शिवं भूयः कृत्वा चाध्वविशोधनम् । तस्मिन्परिसमाप्ते तु पुनर्देवं प्रपूजयेत्
পুনৰায় বিধিপূৰ্বক শিৱক আৰাধনা কৰি আৰু অধ্ব-বিশোধন (মাৰ্গ-তত্ত্বৰ শুদ্ধি) সম্পন্ন কৰি, সেয়া শেষ হ’লে পুনৰ দেৱ শিৱক পূজা কৰিব।
Verse 24
हुत्वा मंत्रन्तु संतर्प्य संदीप्याशास्य चेश्वरम् । समर्प्य मंत्रं शिष्यस्य पाणौ शेषं समापयेत्
হোম কৰি, মন্ত্ৰ-দেৱতাক সন্তৰ্পিত কৰি, অগ্নি প্ৰদীপ্ত কৰি আৰু ঈশ্বৰক আহ্বান কৰি প্ৰসন্ন কৰি, আচার্যই শিষ্যৰ হাতত মন্ত্ৰ সমৰ্পণ কৰিব; তাৰপিছত অৱশিষ্ট ক্ৰিয়া সমাপন্ন কৰিব।
Verse 25
अथवा मंत्रसंस्कारमनुचिंत्याखिलं क्रमात् । अध्वशुद्धिं गुरुः कुर्यादभिषेकावसानिकम्
অথবা মন্ত্ৰ-সংস্কাৰৰ সমগ্ৰ ক্ৰমটো সাৱধানে চিন্তা কৰি, গুৰুৱে অধ্ব-শুদ্ধি সম্পাদন কৰিব আৰু তাৰ সমাপ্তি অভিষেকেৰে কৰিব।
Verse 26
तत्र यः शान्त्यतीतादिकलासु विहितो विधिः । स सर्वो ऽपि विधातव्यस्तत्त्वत्रयविशोधने
সেই প্ৰসঙ্গত শান্তিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অতীতা আদি কলাসমূহত যি বিধি নিৰ্দিষ্ট আছে, তত্ত্বত্রয় শোধনৰ বাবে সেই সকলো বিধি যথাবিধি পালনীয়।
Verse 27
शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमुदाहृतम् । शक्तौ शिवस्ततो विद्यात्तस्यास्त्वात्मा समुद्बभौ
তত্ত্বত্রয় ‘শিৱ’, ‘বিদ্যা’ আৰু ‘আত্মা’ বুলি কোৱা হৈছে। জানিবা—শিৱ শক্তিত অধিষ্ঠিত; আৰু সেই শক্তিৰ পৰাই আত্মা প্ৰকাশ পায়।
Verse 28
शिवेन शांत्यतीताध्वा व्याप्तस्तदपरः परः । विद्यया परिशिष्टो ऽध्वा ह्यात्मना निखिलः क्रमात्
শিৱে শান্তিৰ অতীত অধ্বা ব্যাপ্ত কৰিছে, আৰু তাৰো ওপৰৰ পৰম তত্ত্বো ব্যাপ্ত। বিদ্যাই অৱশিষ্ট অধ্বা ধাৰণ কৰে; আৰু ক্ৰমে সমগ্ৰ অধ্বা আত্মাই ব্যাপ্ত কৰে।
Verse 29
दुर्लभं शांभवं मत्वा मंत्रमूलं मनीषिणः । शाक्तं शंसीत संस्कारं शिवशास्त्रार्थपारगाः
শাম্ভৱ দীক্ষা দুৰ্লভ আৰু মন্ত্ৰমূল বুলি জানি, শিৱশাস্ত্ৰাৰ্থত পাৰঙ্গত মনীষীসকলে শাক্ত সংস্কাৰকো প্ৰশংসা কৰিব লাগে।
Verse 30
इति ते सर्वमाख्यातं संस्काराख्यस्य कर्मणः । चातुर्विध्यमिदं कृष्ण किं भूय श्रोतुमिच्छसि
হে কৃষ্ণ, ‘সংস্কাৰ’ নামৰ কৰ্মৰ এই চতুৰ্বিধ বিভাগ মই তোমাক সম্পূৰ্ণকৈ ক’লোঁ। এতিয়া তুমি আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Frequently Asked Questions
A structured consecration/installation of a qualified disciple as an ācārya (Śivācārya), including maṇḍala worship, kalaśa स्थापना, sequential abhiṣeka, and homa with pūrṇāhuti.
They encode a graded Śaiva ontology/energy-map (kalā framework): Nivṛtti, Pratiṣṭhā, Vidyā, Śānti, and Parā, ritually “pouring” a staged transformation that culminates in central Parā and Śiva-bhāva.
Śiva-bhāva (assimilation to Śiva) and formal authorization as Śivācārya, enacted through mantra-tanu/nyāsa, abhiṣeka progression, and the sealing acts of homa and pūrṇāhuti.