पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
অধ্যায় ১২ত শ্ৰীকৃষ্ণে উপমন্যুক পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰৰ মাহাত্ম্য তত্ত্বতঃ বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। উপমন্যু কয়—ইয়াৰ বিস্তাৰ মহাকালতো অপৰিমেয়, সেয়ে সংক্ষিপ্ত ৰূপে উপদেশ দিয়ে। এই মন্ত্ৰ বেদ আৰু শিৱাগম—দুয়োটাতে প্ৰমাণিত; শিৱভক্তৰ বাবে সম্পূৰ্ণ সাধন আৰু সকলো পুৰুষাৰ্থ সিদ্ধিকাৰী। অল্প অক্ষৰ হ’লেও অৰ্থত মহৎ—বেদসাৰ, মোক্ষপ্ৰদ, নিশ্চিত আৰু স্বয়ং শিৱস্বৰূপ বুলি স্তৱিত। ই দিৱ্য, সিদ্ধিদায়ক, জীৱৰ মনোহৰ, গভীৰ আৰু নিৰ্বিবাদ অৰ্থবাহী। মন্ত্ৰৰূপ ‘নমঃ শিৱায়’ক আদ্য সূত্র হিচাপে স্থাপন কৰা হৈছে। একাক্ষৰ ‘ওঁ’ক শিৱৰ সৰ্বব্যাপী উপস্থিতিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয় আৰু ঈশান আদি পঞ্চব্ৰহ্ম-তত্ত্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সূক্ষ্ম একাক্ষৰ সত্যসমূহ মন্ত্ৰক্ৰমত নিহিত বুলি কোৱা হৈছে। এইদৰে বাচ্য-বাচক ভাবৰ দ্বাৰা সূক্ষ্ম ষড়ক্ষৰত পঞ্চব্ৰহ্মতনু শিৱেই শব্দো আৰু অৰ্থো—এই সিদ্ধান্ত প্ৰতিষ্ঠিত।
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে— হে মহৰ্ষিশ্ৰেষ্ঠ, সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বজ্ঞানৰ মহাসাগৰ! মই পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰৰ মাহাত্ম্য তত্ত্বতঃ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 2
उपमन्युरुवाच । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि । अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु
উপমন্যুৱে ক’লে— পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰৰ মাহাত্ম্য শত কোটি বছৰতেও বিস্তাৰে কোৱা অসম্ভৱ; সেয়ে সংক্ষেপে শুনা।
Verse 3
वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः । सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः
বেদ আৰু শিৱাগম—উভয়তে এই ষড়াক্ষৰ মন্ত্ৰ উপদেশিত। ই সকলো শিৱভক্তৰ বাবে অশেষাৰ্থসাধক।
Verse 4
तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् । आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्
সেই বাক্য অল্প অক্ষৰৰ হলেও অৰ্থে সমৃদ্ধ; ই বেদসাৰ আৰু মুক্তিদায়ক। ই দিৱ্য আজ্ঞাৰে সিদ্ধ, সন্দেহৰহিত—এই উক্তি শিৱাত্মক।
Verse 5
नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् । सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्
সেই পাৰমেশ্বৰ বাক্য দিৱ্য আছিল; নানাবিধ সিদ্ধিৰে যুক্ত; আৰু লোকচিত্তক আনন্দিত কৰোঁতা। তাৰ অৰ্থ সু-নিশ্চিত, আৰু তাত্পৰ্য গম্ভীৰ।
Verse 6
मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये । प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्
সকলো অৰ্থ-সিদ্ধিৰ বাবে তেওঁ সহজে উচ্চাৰণযোগ্য মন্ত্ৰ ঘোষণা কৰিলে—“ওঁ নমঃ শিৱায়।” ই সকলো দেহধাৰীৰ অন্তৰাত্মা, সৰ্বজ্ঞ প্ৰভুৰ উক্তি।
Verse 7
तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् । अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्
সেইটোৱেই সকলো বিদ্যাৰ বীজ—ষড়ক্ষৰ আদি মন্ত্ৰ। অতি সূক্ষ্ম হলেও মহাৰ্থবহ; বটবৃক্ষৰ বীজৰ দৰে তাক বুজিব লাগে।
Verse 8
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः
দেৱ ত্ৰিগুণাতীত, সৰ্বজ্ঞ আৰু সৰ্বকাৰ্যৰ কাৰণ-প্ৰভু। একাক্ষৰ “ওঁ” মন্ত্ৰত স্থিত শিৱ সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত।
Verse 9
मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः । वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः
সূক্ষ্ম ষড়াক্ষৰ মন্ত্ৰত পঞ্চব্ৰহ্ম-তনু ভগৱান শিৱ স্বভাৱতঃ সাক্ষাৎ অৱস্থিত—বাচ্য (অৰ্থ) আৰু বাচক (শব্দ) উভয় ৰূপে।
Verse 10
वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः । वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः
বাচ্যৰূপে শিৱ অপ্ৰমেয়; সেয়ে মন্ত্ৰক তেওঁৰ বাচক বুলি স্মৰণ কৰা হয়। উভয়ৰ মাজত এই বাচ্য-বাচক সম্বন্ধ অনাদি কালৰ পৰা স্থিত।
Verse 11
यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः । शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः
যেনেকৈ এই ঘোৰ সংসাৰ-সাগৰ অনাদি কালৰ পৰা প্ৰবাহিত, তেনেকৈ শিৱো অনাদি কালৰ পৰা সংসাৰৰ পৰা মোচন দান কৰা মোচক ৰূপে স্থিত।
Verse 12
व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः । तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः
যেনেকৈ ঔষধ স্বভাৱতঃ ব্যাধিৰ প্ৰতিপক্ষ, তেনেকৈ সংসাৰ-দোষৰ প্ৰতিপক্ষ হিচাপে শিৱ স্মৃত।
Verse 13
असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत् । अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च
যদি জগন্নাথ অসত্য হ’লেহেঁতেন, তেন্তে এই সমগ্ৰ জগত অন্ধকাৰত নিমজ্জিত হ’লেহেঁতেন; কিয়নো প্ৰকৃতি জড়, আৰু পুৰুষো স্বতঃ জ্ঞানশূন্য।
Verse 14
प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना
প্ৰধানৰ পৰা পৰমাণুলৈকে যি কিছু জড়—বুদ্ধিমান কাৰণ নোহোৱাকৈ তাক কেতিয়াও স্বয়ং কৰ্তা বুলি দেখা নাযায়।
Verse 15
धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात् । न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति
ধৰ্ম-অধৰ্মৰ উপদেশ আৰু বন্ধন-মোক্ষৰ বিবেচনা সৰ্বজ্ঞ প্ৰভু নোহোৱাকৈ মানুহৰ মাজত প্ৰতিষ্ঠিত নহয়; আদিসৃষ্টিৰ সত্য জ্ঞানো তেওঁৰ বিনা প্ৰসিদ্ধ নহয়।
Verse 16
वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा । तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः
যেনে বৈদ্য নোহোৱাকৈ ৰোগীসকল আনন্দহীন হৈ কষ্ট পায়, তেনে তেওঁৰ বিনা জীৱসকল ক্লেশিত হয়; সেয়ে সদাশিৱ অনাদি, সৰ্বজ্ঞ আৰু পৰিপূৰ্ণ।
Verse 17
अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात् । आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः
এজন নাথ—পৰিত্ৰাতা—আছে, যিয়ে জীৱক সংসাৰ-সাগৰৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে; সেই প্ৰভু আদি-মধ্য-অন্তৰ পৰা মুক্ত আৰু স্বভাৱতে নিৰ্মল।
Verse 18
सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे । तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः
শৈৱ আগমত শিৱক সৰ্বজ্ঞ আৰু পৰিপূৰ্ণ বুলি জানিব লাগে। এইটো তেওঁৰ ‘অভিধান’ (নাম) মন্ত্ৰ, আৰু তেওঁ নিজেই ইয়াৰ ‘অভিধেয়’ (অৰ্থ) বুলি স্মৃত।
Verse 19
अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः । एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम्
অভিধান-অভিধেয়ৰ অটুট সম্পৰ্কৰ বাবে মন্ত্ৰটোৱেই সিদ্ধ পৰশিৱ। ইমানেই শিৱজ্ঞান; ইমানেই পৰম পদ।
Verse 20
यदोंनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम् । विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम्
‘ওঁ নমঃ শিৱায়’—এইটো শিৱৰ নিজস্ব ষড়ক্ষৰী বাক্য। এইটো শৈৱ বিধিবাক্য, কেৱল স্তুতি নহয়; ই শিৱাত্মক।
Verse 21
यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः । लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत्
যি শিৱ সৰ্বজ্ঞ, সম্পূৰ্ণ আৰু স্বভাৱতে নিৰ্মল, লগতে লোকসমূহৰ অনুগ্ৰহকৰ্তা—তেওঁ কেনেকৈ মিছা উদ্দেশ্যে কথা ক’ব পাৰে বা অসত্য উচ্চাৰণ কৰিব পাৰে?
Verse 22
यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः । यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत्
বস্তু যিদৰে অৱস্থিত, তাৰ স্বভাৱগত গুণ-দোষসহ, আৰু তাৰ ফলৰ সম্পূৰ্ণ পৰিমাণলৈকে—সৰ্বজ্ঞে যিদৰে কয় তেনেদৰেই বৰ্ণনা কৰা উচিত।
Verse 23
रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत् । ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा
ৰাগ-অজ্ঞতা আদি দোষে গ্ৰস্ত হলে মানুহে মিছা ক’ব পাৰে; কিন্তু ঈশ্বৰ (শিৱ) ত এনে দোষ নাই—তেন্তে তেওঁ সত্যৰ বাহিৰে অন্যথা কেনেকৈ ক’ব?
Verse 24
अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् । प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः
সকলো জ্ঞেয় জানোতা, কোনো দোষে অস্পৰ্শ শিৱে যি নিৰ্মল বাক্য প্ৰণীত কৰিছে, সেয়াই প্ৰমাণ; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 25
तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता । यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः
সেয়ে জ্ঞানীসকলে ঈশ্বৰৰ বাক্যত শ্ৰদ্ধা স্থাপন কৰা উচিত; কিয়নো সেয়া পুণ্য-পাপ বিষয়ে যথাৰ্থ সত্য প্ৰকাশ কৰে। কিন্তু যি অশ্ৰদ্ধ, সি অধোগতিলৈ পতিত হয়।
Verse 26
स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् । वाक्यं मुनिवरैः शांतैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्
স্বৰ্গসিদ্ধি আৰু তাৰো ওপৰে অপৱৰ্গ (মোক্ষ) লাভৰ বাবে শান্ত আৰু শ্ৰেষ্ঠ মুনিবৰসকলে যি সুন্দৰ উপদেশবাক্য উচ্চাৰণ কৰে, তাক ‘সুভাষিত’—উত্তম বাণী—বুলি জানিব লাগে।
Verse 27
रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् । वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते
ৰাগ-দ্বেষ, মিছা, ক্ৰোধ, কাম আৰু তৃষ্ণাৰ অনুসাৰী যি বাক্য—নিরয় (নৰক) পতনৰ কাৰণ হোৱাৰ বাবে—তাক ‘দুৰ্ভাষিত’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 28
संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा । अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना
অবিদ্যা আৰু ৰাগৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ সংসাৰক্লেশৰ কাৰণ হোৱা বাক্যৰ কি প্ৰয়োজন—সেয়া সংস্কৃত, মৃদু আৰু ললিত হলেও?
Verse 29
यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च संशयः । विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्
যি উপদেশ শুনিলে মঙ্গল উদয় হয় আৰু ৰাগ-আসক্তি আদি বিষয়ে সংশয় জাগি বন্ধন ঢিলা হয়—সেই বাক্য ৰূপে অশোভন লাগিলেও সত্য আৰু জ্ঞেয় বুলি গ্ৰহণীয়; এয়াই শুভ মানদণ্ড।
Verse 30
बहुत्वेपि हि मंत्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः । प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्
মন্ত্র অসংখ্য হ’লেও, সৰ্বজ্ঞ ভগৱান শিৱে প্ৰণীত কৰা যি বিমল মন্ত্র—তাৰ সমান ক’তো নাই।
Verse 31
सांगानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे । न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रो ऽप्यस्त्यपरः क्वचित्
অঙ্গসহ বেদশাস্ত্ৰ আৰু সকলো শাস্ত্ৰবচন ষড়ক্ষৰ মন্ত্রত প্ৰতিষ্ঠিত; সেয়ে তাৰ সমান আন কোনো মন্ত্র ক’তো নাই।
Verse 32
सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा । मन्त्रः षडक्षरो भिन्नस्सूत्रं वृत्यात्मना यथा
সাত কোটি মহামন্ত্র আৰু বহু উপমন্ত্রে নানাভাৱে প্ৰকাশ পেলেও, ষড়ক্ষৰ মন্ত্র স্বৰূপত একেই—যেনেকৈ একেটা সূতা ব্যৱহাৰভেদে নানা ৰূপে দেখা যায়।
Verse 33
शिवज्ञानानि यावंति विद्यास्थानापि यानि च । षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः
শিৱ-সম্পৰ্কীয় যিমান জ্ঞান আছে আৰু যিমান বিদ্যাস্থান আৰু বিদ্যাবিধান আছে—সেই সকলো সংক্ষেপে ষড়ক্ষৰ মন্ত্রসূত্ৰৰ ভাষ্য।
Verse 34
किं तस्य बहुभिर्मंत्रैश्शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः । यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रो ऽयं हृदि संस्थितः
যাৰ হৃদয়ত এই মন্ত্র—“ওঁ নমঃ শিৱায়”—দৃঢ়ভাৱে প্রতিষ্ঠিত, তাৰ বাবে বহু মন্ত্র বা বিস্তৃত শাস্ত্ৰৰ কি প্ৰয়োজন?
Verse 35
तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् । येनोन्नमश्शिवायेति मंत्राभ्यासः स्थिरीकृतः
তেওঁৰ দ্বাৰাই সকলো অধ্যয়ন সম্পূৰ্ণ হ’ল, যি শুনিবলগীয়া আছিল সেয়া সকলো শুনা হ’ল, আৰু সকলো কৰ্তব্য বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন হ’ল—তেওঁৰ দ্বাৰাই ‘ওঁ নমঃ শিৱায়’ মন্ত্ৰাভ্যাস দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ হ’ল।
Verse 36
नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्
যাৰ জিভাৰ আগভাগত নমস্কাৰ-সহ ‘শি-বা-য়’ এই ত্ৰ্যক্ষৰ সদায় থাকে, তাৰ জীৱন ধন্য আৰু সফল।
Verse 37
अंत्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पंडितो ऽपि वा । पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपंजरात्
অন্ত্যজ হওক বা অধম বুলি গণ্য হওক, মূৰ্খ হওক বা পণ্ডিত—যি পঞ্চাক্ষৰ জপত নিষ্ঠাৱান, সি পাপৰ পিঞ্জৰাৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 38
इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना । हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः
দেৱীৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত ত্ৰিশূলধাৰী পৰমেশ্বৰ শিৱে এইদৰে ক’লে—এই বাক্য সকলো মৰ্ত্যৰ মঙ্গলৰ বাবে, বিশেষকৈ দ্বিজসকলৰ বাবে।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter is structured as a doctrinal dialogue: Kṛṣṇa questions and the sage Upamanyu expounds the mantra’s greatness and metaphysical grounding.
The teaching frames ‘namaḥ śivāya’ as the core formula while also integrating the ekākṣara ‘oṃ’ as a subtle, all-pervasive presence of Śiva—yielding a ṣaḍakṣara reading alongside the pañcākṣara focus.
Śiva is presented as guṇa-transcendent and omnipresent, while the pañcabrahma structure (with Īśāna and related subtle principles) is mapped into the mantra, affirming deity–mantra identity.