पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
অধ্যায় ২৩ত উপমন্যুৱে শিৱে স্বয়ং শিৱাক উপদেশ দিয়া প্ৰচাৰিত পূজাবিধানৰ সংক্ষিপ্ত ব্যাখ্যা আগবঢ়ায়। সাধকে প্ৰথমে আভ্যন্তৰ-যাগ সম্পন্ন কৰি, ইচ্ছানুসাৰে হোম আদি অগ্নিকৰ্মৰ অংগ যোগ কৰি সমাপ্ত কৰি, তাৰ পিছত বহিৰ-যাগ (বাহ্য পূজা) আৰম্ভ কৰিব লাগে বুলি ক্ৰম বৰ্ণিত। মনৰ সজ্জা, পূজাদ্ৰব্যৰ শুদ্ধি আৰু ধ্যানৰ পাছত বিঘ্ননাশৰ বাবে বিনায়কৰ বিধিপূৰ্বক পূজা নিৰ্দেশিত। তাৰপিছত দক্ষিণ-উত্তৰ দিশত অৱস্থিত নন্দীশ আৰু সুয়শস আদি পৰিচাৰকক মনতে সন্মান কৰি সিংহাসন/যোগাসন অথবা ‘ত্ৰি-তত্ত্ব’ লক্ষণযুক্ত শুদ্ধ পদ্মাসন নিৰ্মাণ কৰা হয়। সেই আসনত সাম্ব শিৱৰ বিশদ ধ্যান—অতুল, অলংকৃত, চতুৰ্ভুজ, ত্ৰিনেত্ৰ, নীলকণ্ঠ-প্ৰভা, সৰ্পাভৰণধাৰী; বৰদ-অভয় মুদ্ৰা আৰু মৃগ-টংক ধাৰণ—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত শিৱৰ বামপাৰ্শ্বস্থিত মাহেশ্বৰীক ধ্যান কৰাই শিৱ–শক্তি যুগলতত্ত্বক পূজাক্ৰমত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः । शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु
উপমন্যু ক’লে—শিৱশাস্ত্ৰত স্বয়ং শিৱে শিৱা (পাৰ্বতী)ক যি পূজাবিধান কৈছিল, তাৰ ব্যাখ্যা মই সংক্ষেপে ক’ম।
Verse 2
अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्
অগ্নিকাৰ্যৰে সমাপ্ত হোৱা যাগৰ অঙ্গৰূপ অন্তৰ্যাগ সম্পন্ন কৰি—অথবা নকৰিলেও—তাৰ পাছত বাহ্য যাগো বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 3
तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च । ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः
তাত প্ৰয়োজনীয় দ্ৰব্যসমূহ মনতে কল্পনা কৰি শুদ্ধ কৰি, দেৱ বিনায়কৰ ধ্যান কৰিব; আৰু বিধান অনুসাৰে সেই দেৱৰ পূজা কৰিব।
Verse 4
दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा । आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः
সোঁফালে আৰু বাঁফালে, দুয়োফালে, জ্ঞানী সাধকে মনেৰে মহাযশস্বী নন্দীশ্বৰক সম্যক আৰাধনা কৰিব; অন্তৰত তেওঁক পূজি তাৰ পিছত বিধিপূৰ্বক পূজাৰ আসন সাজিব।
Verse 5
आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् । पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्
আৰাধনা আদি সহায়ক সাধনাৰে যুক্ত হৈ সিংহযোগাসন আদি আসন, অথবা নিৰ্মল পদ্মাসন গ্ৰহণ কৰা—আৰু তত্ত্বত্রয় (পতি, পশু, পাশ) জ্ঞানে সমন্বিত থাকা।
Verse 6
तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्
তাৰ ওপৰত অম্বা (উমা) সহিত সৰ্বমনোহৰ ভগৱান শিৱক ধ্যান কৰা—যি সকলো শুভ লক্ষণে সম্পন্ন আৰু যাঁৰ সকলো অঙ্গ শোভাময়।
Verse 7
सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्
তেওঁ সৰ্ব অতিশয় গুণে যুক্ত আৰু সৰ্ব অলংকাৰে ভূষিত; তেওঁৰ মুখ, হাত আৰু চৰণ ৰক্তিম, আৰু কুন্দফুল-চন্দ্ৰ সদৃশ স্নিগ্ধ হাস্যৰে মুখমণ্ডল দীপ্তিময়।
Verse 8
शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् । चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्
তেওঁ শুদ্ধ স্ফটিকৰ দৰে দীপ্তিমান, প্ৰফুল্ল পদ্মৰ দৰে ত্ৰিনয়ন; চতুৰ্ভুজ, উদাৰ অঙ্গবিশিষ্ট, আৰু মনোহৰ চন্দ্ৰকলাধাৰী—এনে সগুণ শিৱৰ ধ্যান কৰা উচিত।
Verse 9
वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम् । भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्
বৰ আৰু অভয় দান কৰা হস্তবিশিষ্ট হৰ; মৃগ আৰু টঙ্ক (পৰশু) ধাৰণকাৰী; ভুজঙ্গক হাৰ আৰু বালয় ৰূপে পৰিধান কৰা, আৰু মনোহৰ নীলকণ্ঠচিহ্নে শোভিত—এনে কৃপাময় শিৱক তেওঁ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 10
सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् । ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्
সকলো উপমানৰ অতীত সেই দেৱৰ ধ্যান কৰক—তাঁৰ অনুচৰ আৰু দিব্য পৰিকৰসহ; তাৰ পাছত তেওঁৰ বাম ভাগত মহেশ্বৰীৰ চিন্তন কৰক।
Verse 11
प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् । पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्
তেওঁৰ চকু প্ৰফুল্ল নীল উৎপলৰ পাপৰি সদৃশ দীঘল আৰু বিস্তৃত; মুখ পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্ত; আৰু কেশ নীল-কলীয়া, সুশোভিত কুঞ্চিত আছিল।
Verse 12
नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् । अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्
তেওঁ নীল উৎপলৰ পাপৰি সদৃশ দীপ্তিময়, আৰু অর্ধচন্দ্ৰক শিৰোভূষণৰূপে ধাৰণ কৰিছিল; তেওঁৰ বক্ষ অতি পূৰ্ণ—বৃত্ত, উন্নত, ঘন, স্নিগ্ধ আৰু দৃঢ়—মঙ্গলময় সৌন্দৰ্যৰে উজ্জ্বল।
Verse 13
तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् । सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्
তেওঁ তাইক দেখিলে—সৰু কঁকাল আৰু বহল নিতম্বযুক্তা, সূক্ষ্ম আৰু শ্ৰেষ্ঠ পীত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰা; সকলো অলংকাৰৰে ভূষিতা আৰু ললাট-তিলকে দীপ্তিময়।
Verse 14
विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् । सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्
তাইৰ কেশপাশ বিচিত্ৰ ৰঙৰ পুষ্পগুচ্ছে সুশোভিত আছিল। সকলো দিশে তাইৰ আকাৰ সুষম আৰু অনুগুণ আছিল, আৰু লাজত তাইৰ মুখ অলপ নত আছিল।
Verse 15
हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे । दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने
তেওঁ মহাসিংহাসনত আসীন; সোঁহাতে স্বৰ্ণপদ্ম ধৰি দীপ্তিময় আছিল, আৰু আন হাতখন দণ্ডৰ দৰে স্থিৰকৈ স্থাপিত আছিল।
Verse 16
पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम् । एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे
যি সাক্ষাত্ পাশচ্ছেদিনী আৰু সচ্চিদানন্দৰূপিণী দেৱী—এনে দেৱী আৰু দেৱক এইদৰে ধ্যান কৰি, শুভ শ্ৰেষ্ঠ আসনত বহি তেওঁলোকক চিন্তা কৰিব লাগে।
Verse 17
सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत् । अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः
সকলো উপচাৰ আগবঢ়োৱাৰ দৰে ভক্তিভাৱে, ভাবপুষ্পেৰে তেওঁৰ সমৰ্চনা কৰিব লাগে। অথবা এইদৰে পৰিকল্পনা কৰি, সৰ্বব্যাপী বিভু প্ৰভুৰ ইষ্ট যিকোনো মূৰ্তিত পূজা কৰিব পাৰে।
Verse 18
शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् । षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा
তেওঁক ‘শৈৱী’ বুলি কোৱা হওক বা ‘সদাশিৱ’ নামেৰে মাতি ধৰা হওক; পৰম ‘মাহেশ্বৰী’ ৰূপে আৰাধনা হওক; অথবা ‘ষড্বিংশক’ (ছাব্বিশ তত্ত্ব) নামেৰে পৰিচিত হওক; ‘শ্ৰীকণ্ঠ’ বুলিও সম্বোধন কৰা হওক—এই পবিত্ৰ নামসমূহে একেই মহেশ্বৰকেই সূচায়।
Verse 19
मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा । अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्
বিধিমতে নিজৰ দেহত মন্ত্ৰন্যাস আদি সম্পন্ন কৰি, এই মূৰ্তিতেই সন্নিহিত শিৱক ধ্যান কৰা উচিত—যি অনুগ্ৰহৰ বাবে সাকাৰ হন, তথাপি ব্যক্ত-অব্যক্ত উভয়ৰ অতীত পৰম।
Verse 20
ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया । समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्
প্ৰথমে ধ্যান কৰি, নিৰ্দিষ্ট বাহ্যক্ৰম অনুসাৰে মনে-মনেই পূজা সম্পন্ন কৰিব। তাৰপাছত সমিধা, ঘৃত আদি দ্বাৰা নাভিত হোমৰ ভাবনা কৰিব—অন্তৰাগ্নিত শিৱভক্তিৰে আহুতি দিব।
Verse 21
भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् । इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे
ভ্ৰূমধ্যত শুদ্ধ দীপশিখাৰ দৰে ৰূপধাৰী শিৱক ধ্যান কৰিব। এইদৰে ধ্যানময় শুভ যোগত, অংগ-আশ্ৰয়ে বা স্বতন্ত্ৰভাৱেও সাধনা কৰিব পাৰি।
Verse 22
अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः । अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्
অগ্নিকাৰ্যৰ সমাপ্তিৰ বিধি সৰ্বত্ৰ একে। তাৰ পাছত চিন্তাময় সমগ্ৰ আৰাধনা-ক্রম সম্পূৰ্ণ কৰি পূজাক যথাবিধি সমাপন কৰিব।
Verse 23
लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा
লিঙ্গত দেৱক পূজা কৰিব; অথবা পবিত্ৰ স্থণ্ডিল-বেদীত, নতুবা পাৱন অগ্নিতো, যথাশক্তি অৰ্চনা কৰিব।
Frequently Asked Questions
It presents a staged pūjā: optional completion of inner worship (ābhyantara-yāga, including possible agni-related conclusion), then external worship; mental purification of materials; Vināyaka worship; honoring attendant beings; constructing an āsana; and culminating in Śiva-dhyāna and contemplation of Maheśvarī.
The iconographic precision functions as a meditative template: by fixing form, attributes, gestures, and radiance, the practitioner stabilizes attention and ritually ‘installs’ the deity in consciousness, making internal worship structurally equivalent to external rite.
Sāmbā Śiva is visualized as three-eyed, four-armed, ornamented, blue-throated, bearing varada/abhaya gestures and implements such as mṛga and ṭaṅka, with serpent ornaments and a moon on the head; Maheśvarī is contemplated at his left side.