अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)
অধ্যায় ২৭ত উপমন্যুৱে অগ্নিকার্য আৰু হোমবিধিৰ ক্ৰমবদ্ধ বিৱৰণ দিছে। কুণ্ড, স্থণ্ডিল, বেদী বা লোহা/নৱ-শুভ মাটিৰ পাত্ৰত উপযুক্ত স্থানত অগ্নি স্থাপন কৰি, সংস্কাৰে শুদ্ধি সম্পন্ন কৰি মহাদেৱৰ পূজা, তাৰ পিছত হোমাহুতি অৰ্পণৰ বিধান কোৱা হৈছে। কুণ্ডৰ মাপ (এটা-দুটা হস্ত আদি), বৃত্ত বা চতুৰস্ৰ আকাৰ, বেদী-মণ্ডল নিৰ্মাণ, মাজত অষ্টদল পদ্ম, আৰু অঙ্গুল-প্ৰমাণ (২৪ অঙ্গুল = এক কৰ/হস্ত) উল্লেখ আছে। একৰ পৰা তিনিটা মেখলা, স্থিৰ আৰু শোভন মৃণ্ময় গঠন, যোনিৰূপৰ বিকল্প, দিশা-স্থাপন, কুণ্ড/বেদীত গোবৰ-জল লেপন আৰু মণ্ডলক গোবৰ-জলে শুদ্ধ কৰাৰ কথাও আছে। সমগ্ৰ অধ্যায়টো মহাদেৱ-কেন্দ্ৰিত শৈৱ হোমৰ আচার-স্থাপত্য নক্সা।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अथाग्निकार्यं वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थंडिले ऽपि वा । वेद्यां वा ह्यायसे पात्रे मृन्मये वा नवे शुभे
উপমন্যুৱে ক’লে—এতিয়া মই অগ্নিকাৰ্যৰ বিধান ক’ম: কুণ্ডত বা স্থণ্ডিলত; অথবা বেদীত, লৌহপাত্ৰত, বা নতুন শুভ মৃন্ময় পাত্ৰত।
Verse 2
आधायाग्निं विधानेन संस्कृत्य च ततः परम् । तत्राराध्य महादेवं होमकर्म समाचरेत्
বিধানমতে অগ্নি প্ৰজ্বলিত কৰি তাক সংস্কাৰ কৰি, তাত মহাদেৱৰ আৰাধনা কৰি হোমকৰ্ম কৰিব।
Verse 3
कुण्डं द्विहस्तमानं वा हस्तमात्रमथापि वा । वृत्तं वा चतुरस्रं वा कुर्याद्वेदिं च मण्डलम्
কুণ্ড দুহাত মাপৰ বা একহাত মাপৰো কৰিব পাৰে; ই বৃত্ত বা চতুৰস্ৰ হ’ব। লগতে বেদী আৰু মণ্ডলো প্ৰস্তুত কৰিব।
Verse 4
कुण्डं विस्तारवन्निम्नं तन्मध्ये ऽष्टदलाम्बुजम् । चतुरंगुलमुत्सेधं तस्य द्व्यंगुलमेव वा
কুণ্ড বিস্তৃত আৰু অলপ নিম্ন হ’ব; তাৰ মাজত অষ্টদল পদ্ম থাকিব। তাৰ উঁচু অংশ চাৰি আঙুল—অথবা কেৱল দুটা আঙুলো হ’ব পাৰে।
Verse 5
वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमन्तः प्रचक्षते । मध्यं च मध्यमांगुल्या मध्यमोत्तमपर्वणोः
তেওঁলোকে কয় যে নাভিমণ্ডলৰ অঞ্চল দুটা বিতস্তি উচ্চতা পৰ্যন্ত বিস্তৃত। আৰু ‘মধ্য’ বোলা হয় মধ্যমা আঙুলিৰ মধ্য আৰু ওপৰৰ পৰ্বৰ সন্ধিস্থলত।
Verse 6
अंगुलैः कथ्यते सद्भिश्चतुर्विंशतिभिः करः । मेखलानां त्रयं वापि द्वयमेकमथापि वा
সদ্জনে কয় যে ‘কৰ’ (হাত) চৌব্বিশ অঙ্গুল মাপে কোৱা হয়। আৰু মেখলা তিনটা, বা দুটা, নহ’লে এটা মাত্ৰও ধাৰণ কৰিব পাৰি।
Verse 7
यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम् । अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधारवदेव वा
ইয়াক যথাশোভা সুন্দৰকৈ গঢ়িব—ভালদৰে বসা মাটিৰে মসৃণ, মনোৰম আৰু দৃঢ় কৰিব। আৰু তাৰ যোনি-পীঠ অশ্বত্থ পাতৰ দৰে, অথবা গজাধাৰৰ দৰে আকাৰ দিব।
Verse 8
मेखलामध्यतः कुर्यात्पश्चिमे दक्षिणे ऽपि वा । शोभनामग्नितः किंचिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः
মেখলাৰ মধ্যভাগৰ পৰা—পশ্চিমে বা দক্ষিণে—সেয়া গঢ়িব লাগে। অগ্নিৰ ফালৰ পৰা ধীৰে ধীৰে অলপ নিম্ন, শোভন উন্মীলিকা (নিৰ্গমন-মুখ) সাজিব লাগে।
Verse 9
अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किंचिदुत्सृज्य मेखलाम् । नोत्सेधनियमो वेद्याः सा मार्दी वाथ सैकती
মেখলাখন কুণ্ডৰ ফালে মুখ কৰি অলপ আগলৈ স্থাপন কৰি আগফালে সামান্য ঠাই খালী ৰাখিব। ইয়াৰ উচ্চতাৰ কোনো স্থিৰ নিয়ম নাই; ই মাটিৰ বা বালিৰো হ’ব পাৰে।
Verse 10
मंडलं गोशकृत्तोयैर्मानं पात्रस्य नोदितम् । कुण्डं च मृन्मयं वेदिमालिपेद्गोमयांबुना
গোময়-মিশ্ৰিত জলেৰে মণ্ডল অংকন কৰিব; পাত্ৰৰ মাপ ইয়াত পৃথককৈ কোৱা হোৱা নাই। মাটিৰ কুণ্ড সাজি বেদীকো গোময়জলেৰে লেপন কৰিব।
Verse 11
प्रक्षाल्य तापयेत्पात्रं प्रोक्षयेदन्यदंभसा । स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कुण्डादौ विल्लिखेत्ततः
পাত্ৰটো ধুই গৰম কৰিব, তাৰ পিছত অন্য (শুদ্ধিকৰ) জলেৰে প্ৰোক্ষণ কৰিব। তাৰ পাছত নিজ সূত্ৰত কোৱা বিধি অনুসাৰে কুণ্ড আদি ঠাইত ৰেখাঙ্কন/বিন্যাস কৰিব।
Verse 12
संप्रोक्ष्य कल्पयेद्दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरम् । अर्चनार्थं च होमार्थं सर्वद्रव्याणि साधयेत्
সংপ্ৰোক্ষণ কৰি দৰ্ভ বা পুষ্পেৰে অগ্নি-বিষ্টৰ সাজিব। অৰ্চনা আৰু হোমৰ বাবে সকলো দ্ৰব্য বিধিপূৰ্বক সাজু কৰিব।
Verse 13
प्रक्षाल्यक्षालनीयानि प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत् । मणिजं काष्ठजं वाथ श्रोत्रियागारसम्भवम्
যি ধোৱাযোগ্য সেয়া ধুব; আৰু যি প্ৰোক্ষণে শুদ্ধ হয়, সেয়া পবিত্ৰ জলে ছিটাই শোধন কৰিব। সেয়া মণিৰ হওক, কাঠৰ হওক, বা শ্ৰোত্ৰিয়ৰ গৃহৰ পৰা আহক—সকলোকে বিধিমতে শুদ্ধ কৰিব।
Verse 14
अन्यं वाभ्यर्हितं वह्निं ततः साधारमानयेत् । त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य कुण्डादेरुपरि क्रमात्
নচেৎ বিধিপূৰ্বক পূজিত অন্য পবিত্ৰ অগ্নিক সাধাৰণ যজ্ঞাগ্নিত আনিব। তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণ কৰি, কুণ্ড আৰু সংলগ্ন যজ্ঞভূমিৰ ওপৰত ক্ৰমে ক্ৰমে আগবাঢ়িব।
Verse 15
वह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने । योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः संमुखेन वा
অগ্নি-বীজ মন্ত্ৰ স্পষ্টকৈ উচ্চাৰণ কৰি, তাক নিজৰ অন্তৰৰ ‘অগ্নি-আসন’ত স্থাপন কৰিব—যোনি-মাৰ্গে বা আত্মসম্মুখে অন্তৰ্মুখ হৈ তদ্ৰূপ।
Verse 16
नियोगः प्रदेश सर्वं कुंडं कुर्याद्विचक्षणः । स्वनाभ्यंतःस्थितं वह्निं तद्रंध्राद्विस्फुलिंगवद्
বিচক্ষণ সাধকে নিয়োজিত স্থানত সম্পূৰ্ণ কুণ্ড সাজিব। তাৰ পাছত নিজৰ নাভিৰ ভিতৰত অৱস্থিত অগ্নিক ধ্যান কৰি, সেই ৰন্ধ্ৰৰ পৰা স্ফুলিঙ্গৰ দৰে তাক প্ৰজ্বলিত কৰিব।
Verse 17
निर्गम्य पावके बाह्ये लीनं बिंबाकृति स्मरेत् । आज्यसंस्कारपर्यंतमन्वाधानपुरस्सरम्
বাহ্য পবিত্ৰ অগ্নিত (চেতনা) প্ৰৱেশ কৰাই, তাত লীন সূক্ষ্ম বিম্বাকৃতিৰ স্মৰণ কৰিব। অন্বাধানৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আজ্য-সংস্কাৰলৈ ক্ৰমে বিধি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 18
स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् । शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः
নিজ নিজ সূত্ৰত উক্ত ক্ৰম অনুসৰি মন্ত্ৰবিদে মূলমন্ত্ৰেৰে পূজা-কৰ্ম কৰিব। শিৱমূৰ্তিৰ সম্যক অর্চনা কৰি, তাৰ পাছত দক্ষিণ (সোঁ) পাৰ্শ্বলৈ আগবাঢ়িব।
Verse 19
न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् । स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ
ঘৃতত মন্ত্ৰ ন্যাস কৰি ‘ধেনুমুদ্ৰা’ প্ৰদৰ্শন কৰিব। স্ৰুক-স্ৰুৱা তেজস্বী ধাতুৰ হ’ব লাগে; কাঁসা, লোহা বা সীসাৰ পাত্ৰ গ্ৰহণীয় নহয়।
Verse 20
यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ । पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते
যজ্ঞদাৰুৰে নিৰ্মিত হওক, স্মৃতিশাস্ত্ৰে বিধেয় হওক বা শিল্পশাস্ত্ৰসন্মত হওক; অথবা ব্ৰহ্মবৃক্ষ আদি পবিত্ৰ বৃক্ষৰ অখণ্ড পাতত মধ্যদেশত সোজাকৈ স্থাপন কৰিও—এই সকলো প্ৰকাৰেই শিৱলিঙ্গ-পূজাৰ বিধান সাজিব লাগে।
Verse 21
संसृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ संताप्य प्रोक्षयेत्पुनः । पारार्षर्च्यस्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः
দৰ্ভঘাঁহেৰে সেই দুটা অগ্নিক সুসংবদ্ধ কৰি ভালদৰে প্ৰজ্বলিত কৰি, তাৰ পিছত পুনৰ পবিত্ৰ জলেৰে প্ৰোক্ষণ কৰিব লাগে। তাৰপিছত নিজৰ সূত্ৰত কোৱা ক্ৰম অনুসাৰে, ভগৱান শিৱক আদিতে ৰাখি পাৰাৰ্ষ ঋষিপৰম্পৰাক বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 22
जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये । भ्रुंस्तुंब्रुश्रुं क्रमेणैव पुंड्रंद्रमित्यतः परम्
অগ্নিসংস্কাৰ সিদ্ধিৰ বাবে আঠটা বীজমন্ত্ৰে আহুতি দিব লাগে। ক্ৰমে ‘ভ্ৰুঁ, স্তুঁ, ব্ৰুঁ, শ্রুঁ’ উচ্চাৰণ কৰি, তাৰ পিছত ‘পুণ্ড্ৰং, দ্রং’ আদি অক্ষৰসহ পৰৱৰ্তী ক্ৰম অনুসৰণ কৰিব লাগে।
Verse 23
बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः । त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया
পবিত্ৰ অগ্নিৰ সাতটা জিহ্বাৰ সাতটা বীজাক্ষৰ ক্ৰমে জানিব লাগে। মধ্য জিহ্বাখন ‘ত্রিশিখা’ নামে পৰিচিত, ‘বহুৰূপা’ ৰূপে আহ্বানীয়।
Verse 24
रक्ताग्नेयी नैरृती च कृष्णान्या सुप्रभा मता । अतिरिक्ता मरुज्जिह्वा स्वनामानुगुणप्रभा
‘ৰক্তাগ্নেয়ী’ আৰু ‘নৈঋতী’ লগতে ‘কৃষ্ণা’ নামৰ আন এটা শক্তি—এইসকলক ‘সুপ্ৰভা’ বুলি ধৰা হয়। ‘অতিরিক্তা’ আৰু ‘মৰুজ্জিহ্বা’ও নিজৰ নামানুগুণ দীপ্তিৰে উজ্জ্বল।
Verse 25
स्वबीजानन्तरं वाच्या स्वाहांतञ्च यथाक्रमम् । जिह्वामंत्रैस्तु तैर्हुत्वाज्यं जिह्वास्त्वेकैकश क्रमात्
প্ৰত্যেক বীজাক্ষৰ উচ্চাৰণৰ পিছত যথাক্ৰমে ‘স্বাহা’অন্ত মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰিব। সেই ‘জিহ্বা-মন্ত্র’দ্বাৰা ঘৃত অগ্নিত আহুতি দি, অগ্নিদেৱৰ দিব্য জিহ্বাসকলক ক্ৰমে একে একে আৱাহন কৰিব।
Verse 26
रं वह्नयेति स्वाहेति मध्ये हुत्वाहुतित्रयम् । सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनमाचरेत्
‘ৰং’, ‘বহ্নয়ে’ আৰু ‘স্বাহা’—এই ক্ৰমে অগ্নিত ত্ৰিবিধ আহুতি দিব। তাৰ পিছত ঘৃতৰ দ্বাৰা বা সমিধাৰ দ্বাৰা পৰিষেচন (ছিটোৱা/পৰিবেষ্টন) ক্ৰিয়া আচৰণ কৰিব।
Verse 27
दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत् । ताः पालाश्यः परा वापि याज्ञिया द्वादशांगुलाः
তাৰ পাছত দীপৰ অন্তভাগৰ চাৰিওফালে জল প্ৰোক্ষণ কৰি, সমিধাসহ হোম সম্পন্ন কৰিব। সেই পালাশ-কাঠৰ—অথবা অন্য যাজ্ঞিক—সমিধা দ্বাদশ আঙুল পৰিমিত হ’ব।
Verse 28
अवक्रा न स्वयं शुष्कास्सत्वचो निर्व्रणाः समाः । दशांगुला वा विहिताः कनिष्ठांगुलिसंमिताः
সেয়া বাঁকা নহ’ব, স্বভাৱতে শুকানেও নহ’ব; ছাল অক্ষত, ঘাঁ-ৰহিত আৰু সমান হ’ব লাগে। বিধিত মাপ দহ আঙুল, কনিষ্ঠা আঙুলিৰ প্ৰস্থ ধৰি গণনা কৰা।
Verse 29
प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि । दूर्वापत्रसमाकारां चतुरंगुलमायताम्
সেই ৱালাভি হোমত সকলোকে প্ৰাদেশমাত্ৰাত অৰ্ঘ্য/আহুতি দিব লাগে। সেয়া দূৰ্বা পাতৰ দৰে আকাৰৰ আৰু চাৰি আঙুল দীঘল হ’ব।
Verse 30
दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः । लाजांस्तथा सर्षपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा
তাৰ পিছত ঘিউৰ আহুতি দিব; তাৰ পাছত অক্ষ-প্ৰমাণ অনুসাৰে ৰন্ধা অন্ন অৰ্ঘ্য কৰিব। লগতে ক্ৰমে লাজা, সৰিষা, যৱ আৰু তিলো অৰ্পণ কৰি শিৱবিধি সম্পূৰ্ণ কৰিব।
Verse 31
सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे । दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा
সেই বিধিত ঘিউ-মিশ্ৰিত ভক্ষ্য, লেহ্য আৰু চোষ্য ধৰণৰ নৈবেদ্য প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। তাত আহুতি দহবাৰ, নহ’লে পাঁচবাৰ, বা তিনিবাৰো দিব পাৰি।
Verse 32
होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम् । श्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्रुचाशेषात्करेण वा
শক্তি অনুসাৰে আহুতি দিব লাগে; একেটা আহুতিও গ্ৰহণীয়। শ্রুৱাৰে ঘৃত হোম কৰিব লাগে; শ্রুৱা নাথাকিলে সমিধা আদি সৈতে স্ৰুচিৰে, অথবা হাতেৰেো অৰ্পণ কৰিব পাৰি।
Verse 33
तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा । द्रव्येणैकेन वा ऽलाभे जुहुयाच्छ्रद्धया पुनः
সেই ক্ৰিয়াত দিব্য দ্ৰব্যেৰে, অথবা তীৰ্থজলেৰে, নাইবা ঋষি‑সম্মত বৈদিক দ্ৰব্যেৰে হোম কৰিব লাগে। সেয়া নাপালে যি এক দ্ৰব্য পোৱা যায়, তাক লৈও পুনৰ শ্ৰদ্ধাৰে আহুতি দিব লাগে।
Verse 34
प्रायश्चित्ताय जुहुयान्मंत्रयित्वाहुतित्रयम् । ततो होमविशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम्
প্ৰায়শ্চিত্তৰ বাবে মন্ত্ৰেৰে পবিত্ৰ কৰি অগ্নিত তিনিটা আহুতি দিব লাগে। তাৰ পিছত হোমে বিশেষভাৱে সংস্কৃত ঘৃতৰে স্ৰুচ ভৰি বিধি আগবঢ়াব লাগে।
Verse 35
निधाय पुष्पं तस्याग्रे श्रुवेणाधोमुखेन ताम् । सदर्भेन समाच्छाद्य मूलेनांजलिनोत्थितः
তাৰ আগত এটা ফুল থৈ সি শ্ৰুভাক মুখ তললৈ কৰি স্থাপন কৰিলে। তাৰ পিছত দৰ্ভ ঘাঁহেৰে ঢাকি, মূল স্থানৰ পৰা অঞ্জলি জোৰি উঠি দাঁড়াল।
Verse 36
वौषडंतेन जुहुयाद्धारां तु यवसंमिताम् । इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिंचेच्च पूर्ववत्
‘বৌষট্’ অন্তযুক্ত মন্ত্ৰে যৱ-প্ৰমাণ ধাৰাৰূপ আহুতি অগ্নিত দিব লাগে। এইদৰে পূৰ্ণাহুতি কৰি, পূৰ্ববৎ পুনৰ পৰিষিঞ্চন কৰিব লাগে।
Verse 37
तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम् । तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्संधाय नित्यशः
তাৰ পিছত দেৱেশ (শিৱ)ক উদ্বাসন কৰি হুতাশন—পবিত্ৰ অগ্নিক সাৱধানে ৰক্ষা কৰিব লাগে। অথবা সেই অগ্নিকো উদ্বাসন কৰি, নাভিকেন্দ্ৰত চিত্ত সংধান কৰি নিত্য পূজা কৰিব লাগে।
Verse 38
अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । वागीशीगर्भसंभूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत्
অথবা অগ্নি আনি, শিৱশাস্ত্ৰত কোৱা পথ অনুসাৰে, বাগীশীৰ গৰ্ভসম্ভূত (তত্ত্ব/বস্তু)ক বিধিপূৰ্বক সংস্কাৰ কৰি, তাৰ পিছত নিয়মানুসাৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 39
अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च । पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः
পুনৰায় অন্বাধান সম্পন্ন কৰি আৰু অগ্নিৰ চাৰিওফালে পৰিধি স্থাপন কৰি, যজ্ঞপাত্ৰসমূহ যুগল-ক্রমে বিন্যস্ত কৰিব; তাৰ পাছত বিধিপূৰ্বক ভগৱান শিৱৰ পূজা কৰিব।
Verse 40
संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्यतानि तदंभसा । प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्या पूरितं जलैः
প্ৰোক্ষণী-পাত্ৰ শুদ্ধ কৰি সেই জলেৰে সকলো সামগ্ৰীৰ প্ৰোক্ষণ কৰিব। তাৰ পাছত জলেৰে পূৰ্ণ প্ৰণীতা-পাত্ৰ ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত স্থাপন কৰিব।
Verse 41
आज्यसंस्कारपर्यंतं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ । गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः
আজ্য-সংস্কাৰ পৰ্যন্ত সম্পন্ন কৰি স্ৰক্ আৰু স্ৰুৱ শুদ্ধ কৰিব। তাৰ পাছত গৰ্ভাধান, পুংসবন আৰু সীমন্তোন্নয়ন সংস্কাৰ কৰিব।
Verse 42
कृत्वा पृथक्पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत् । त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृंगं द्विशीर्षकम्
বিধিপূৰ্বক পৃথক পৃথক আহুতি সম্পন্ন কৰি, নবপ্ৰজ্বলিত পবিত্ৰ অগ্নিৰ ধ্যান কৰিব—যি ত্ৰিপাদ, সপ্তহস্ত, চতুঃশৃংগ আৰু দ্বিশীৰ্ষ।
Verse 43
मधुपिंगं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम् । रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषणभूषितम्
তেওঁ মধু-সুৱৰ্ণবৰ্ণ, ত্ৰিনয়ন, জটাধাৰী আৰু চন্দ্ৰশেখৰ। তেওঁ ৰক্তবৰ্ণ ৰূপে, ৰক্তবস্ত্ৰ আৰু ৰক্তলেপে সজ্জিত, আৰু মালা-আভূষণে ভূষিত।
Verse 44
सर्वलक्षणसंपन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम् । शक्तिमन्तं स्रुक्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे
তেওঁ সকলো মঙ্গল লক্ষণে সম্পন্ন, যজ্ঞোপবীতধাৰী আৰু ত্ৰিমেখলাৰে ভূষিত। শক্তিমান তেওঁ সোঁহাতে স্ৰুক্ আৰু স্ৰুব (আহুতি-চামুচ) ধাৰণ কৰে।
Verse 45
तोमरं तालवृंतं च घृतपात्रं तथेतरैः । जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत्
তোমৰ, তালবৃন্ত, ঘৃতপাত্ৰ আৰু অন্যান্য মঙ্গলদ্ৰব্যসহ নৱজাতক এনেদৰে ধ্যান কৰি, তাৰ পিছত বিধিপূৰ্বক জাতকৰ্ম সম্পাদন কৰা উচিত।
Verse 46
नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम् । शिवाग्निरुचिनामास्य कृत्वाहुतिपुरस्सरम्
নালাপনয়ন সম্পন্ন কৰি, তাৰ পিছত সূতক-শুদ্ধি কৰি, ‘শিবাগ্নিৰুচি’ নামৰ পবিত্ৰ অগ্নি স্থাপন কৰি, প্ৰথমে তাত আহুতি অৰ্পণ কৰা উচিত।
Verse 47
पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम् । अप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु
পিতামাতাৰ বিসৰ্জন-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, চূড়াকৰ্ম আৰু উপনয়ন আদি সংস্কাৰো কৰি, আৰু আপ্তোৰ্যামৰ অৱসানলৈকে বিধি পূৰ্ণ কৰি, তাৰ পাছত তাৰ পৰৱৰ্তী সংস্কাৰ যথাক্ৰমে কৰিব।
Verse 48
आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः । रमित्यनेन बीजेन परिषिंचेत्ततः परम्
আজ্যধাৰা আদি হোম সম্পন্ন কৰি, তাৰ পিছত স্বিষ্টকৃত্ কৰ্ম সম্পূৰ্ণ কৰিব। তাৰ পাছত ‘ৰম্’ এই বীজমন্ত্ৰে পৰৱৰ্তী ধাপত পৰিষিঞ্চন (ছিটোৱা) কৰিব।
Verse 49
ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च । तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम्
তাৰ পিছত যথাক্ৰমে ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, শিৱ আৰু ঈশানৰ, লগতে লোকপালসকলৰো, আৰু তেওঁলোকৰ দিব্য অস্ত্ৰসমূহৰো—চাৰিওফালে বিধিবদ্ধ ক্ৰমে পূজা কৰিব।
Verse 50
धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं वह्निमुद्धृत्य कृत्यवित् । साधयित्वाज्यपूर्वाणि द्रव्याणि पुनरेव च
ধূপ, দীপ আদি উপহাৰৰ সিদ্ধিৰ বাবে ক্ৰিয়াবিদ্ সাধকে পবিত্ৰ অগ্নি প্ৰজ্বলিত কৰিব। ঘৃতৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দ্ৰব্যসমূহ বিধিপূৰ্বক সাজি লৈ পুনৰ ক্ৰিয়াত প্ৰবৃত্ত হ’ব।
Verse 51
कल्पयित्वासनं वह्नौ तत्रावाह्य यथापुरा । संपूज्य देवं देवीं च ततः पूर्णांतमाचरेत्
অগ্নিত আসন সাজি, পূৰ্ববৎ তাতেই (শিৱক) আহ্বান কৰিব। দেৱ আৰু দেৱীক একেলগে সম্যক পূজা কৰি, তাৰ পিছত পূৰ্ণাহুতি-সহ সমাপন ক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ কৰিব।
Verse 52
अथ वा स्वाश्रमोक्तं तु वह्निकर्म शिवार्पणम् । बुद्ध्वा शिवाश्रमी कुर्यान्न च तत्रापरो विधिः
অথবা নিজৰ আশ্ৰমত বিধিত অগ্নিকৰ্ম শিৱাৰ্পণ বুলি বুজি, শিৱাশ্ৰমী ভক্তে সেইদৰে পালন কৰিব; ইয়াত অন্য কোনো পৃথক বিধি নাই।
Verse 53
शिवाग्नेर्भस्मसंग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवं तु वा । वैवाहोग्निभवं वापि पक्वं शुचि सुगंधि च
শিৱাগ্নিৰ পৰা ভস্ম সংগ্ৰহ কৰিব; অথবা অগ্নিহোত্ৰজাত ভস্ম; বা বিবাহাগ্নিজাতো। সেই ভস্ম সুদগ্ধ, শুচি আৰু সুগন্ধিযুক্ত হ’ব।
Verse 54
कपिलायाः शकृच्छस्तं गृहीतं गगने पतत् । न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम्
কপিলা গাইৰ গোবৰ এক মুঠ লোৱা হ’ল; সেয়া আকাশত পৰি থাকোঁতেও ন ভিজা, ন অতিশয় কঠিন, ন দুৰ্গন্ধযুক্ত, ন শুকান—ইয়েই তাৰ আশ্চৰ্য নিৰ্মলতা।
Verse 55
उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात्पतितं यदि । पिंडीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमंत्रतः
ওপৰৰ বা তলৰ দিশৰ পৰা স্পৰ্শ ত্যাগ কৰি, যদি কিবা পতিত হৈ অশুচি হয় তেন্তে তাক স্পৰ্শ নকৰিবা। তাক সংগ্ৰহ কৰি পিণ্ড কৰি মূলমন্ত্ৰ জপসহ শিৱাগ্নিত নিক্ষেপ কৰিবা।
Verse 56
अपक्वमतिपाक्वं च संत्यज्य भसितं सितम् । आदाय वा समालोड्य भस्माधारे विनिक्षिपेत्
অপক্ব বা অতিপক্ব ভস্ম ত্যাগ কৰি শুদ্ধ শ্বেত ভস্ম গ্ৰহণ কৰিবা। তাক সংগ্ৰহ কৰি ভালদৰে চালনি দি ভস্মাধাৰ পাত্ৰত স্থাপন কৰিবা।
Verse 57
तैजसं दारवं वापि मृन्मयं शैलमेव च । अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत्
ভস্মাধাৰ পাত্ৰ ধাতু, কাঠ, মাটি বা শিলাৰ হ’ব পাৰে; অথবা অন্য যিকোনো শোভন আৰু শুদ্ধ পাত্ৰকো ভস্মাধাৰ হিচাপে প্ৰস্তুত কৰিবা।
Verse 58
समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निक्षिपेत् । न चायुक्तकरे दद्यान्नैवाशुचितले क्षिपेत्
সম, শুভ আৰু শুদ্ধ স্থানত ভস্মক ধনৰ দৰে সাৱধানে ৰাখিব লাগে। অযোগ্য হাতত নিদিব আৰু অশুচি মাটিত কেতিয়াও নিক্ষেপ নকৰিব।
Verse 59
न संस्पृशेच्च नीचांगैर्नोपेक्षेत न लंघयेत् । तस्माद्भसितमादाय विनियुंजीत मन्त्रतः
ভস্মক নীচ বা অশুচি অংগেৰে স্পৰ্শ নকৰিবা, অৱহেলা নকৰিবা, আৰু তাৰ পৱিত্ৰতা লংঘন নকৰিবা। সেয়ে ভস্ম লৈ মন্ত্ৰানুসাৰে মাথোঁ ধাৰণ আৰু প্ৰয়োগ কৰিবা।
Verse 60
कालेषूक्तेषु नान्यत्र नायोग्येभ्यः प्रदापयेत् । भस्मसंग्रहणं कुर्याद्देवे ऽनुद्वासिते सति
কেৱল শাস্ত্ৰোক্ত সময়তহে ভস্ম প্ৰদান কৰিব লাগে, অযোগ্যক নহয়। দেৱতাৰ বিসৰ্জনৰ পূৰ্বেই ভস্ম সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।
Verse 61
उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजापते । अग्निकार्ये कृते पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः
হে প্ৰজাপতি! বিসৰ্জনৰ পাছত আৰু অগ্নিকাৰ্য সম্পন্ন হোৱাৰ পাছত, শিৱশাস্ত্ৰত বৰ্ণিত পথ অনুসৰি ভস্ম প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 62
स्वसूत्रोक्तप्रकाराद्वा बलिकर्म समाचरेत् । अथ विद्यासनं न्यस्य सुप्रलिप्ते तु मण्डले
নাইবা নিজৰ সূত্ৰত কোৱা বিধান অনুসাৰে বলিকৰ্ম সম্পাদন কৰিব। তাৰ পিছত সু-লেপিত আৰু সুসজ্জিত মণ্ডলত বিদ্যাসন স্থাপন কৰিব।
Verse 63
विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य यजेत्पुष्पादिभिः क्रमात् । विद्यायाः पुरतः कृत्वा गुरोरपि च मण्डलम्
বিদ্যাকোষ প্ৰতিষ্ঠা কৰি, পুষ্প আদি দিয়ে ক্ৰমে পূজা কৰিব। বিদ্যাৰ সন্মুখত ৰাখি, গুৰুৰ বাবেও মণ্ডল সাজিব।
Verse 64
तत्रासनवरं कृत्वा पुष्पाद्यै गुरुमर्चयेत् । ततोनुपूजयेत्पूज्यान् भोजयेच्च बुभुक्षितान्
তাত উৎকৃষ্ট আসন সাজি, পুষ্প আদি দিয়ে গুৰুক অৰ্চনা কৰিব। তাৰ পিছত পূজ্যজনক যথোচিত সন্মান দিব আৰু ভোকাতুৰক অন্নদান কৰিব।
Verse 65
ततस्स्वयं च भुंजीत शुद्धमन्नं यथासुखम् । निवेदितं च वा देवे तच्छेषं चात्मशुद्धये
তাৰ পিছত নিজে শুদ্ধ অন্ন যথাসুখে, কষ্ট নোহোৱাকৈ ভোজন কৰিব। অথবা দেৱতালৈ আগতে নিবেদিত অন্নৰ অৱশিষ্ট প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰিব—সেই পবিত্ৰ শেষে আত্মশুদ্ধি আনে।
Verse 66
श्रद्दधानो न लोभेन न चण्डाय समर्पितम् । गन्धमाल्यादि यच्चान्यत्तत्राप्येष समो विधिः
শ্ৰদ্ধাৰে—লোভবশে নহয়, আৰু চণ্ড (ক্ৰোধী/অশুদ্ধ গ্ৰাহক) ক সমৰ্পিত নহয়—গন্ধ, মালা আদি অন্য অৰ্পণতো এই একেই বিধি প্ৰযোজ্য।
Verse 67
न तु तत्र शिवोस्मीति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः । भुक्त्वाचम्य शिवं ध्यात्वा हृदये मूलमुच्चरेत्
কিন্তু তাত ‘মই শিৱ’ বুলি বুদ্ধি বিচক্ষণে নকৰিব। ভোজন কৰি আচমন কৰি, শিৱক ধ্যান কৰি হৃদয়ত মূলমন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 68
कालशेषं नयेद्योग्यैः शिवशास्त्रकथादिभिः । रात्रौ व्यतीते पूर्वांशे कृत्वा पूजां मनोहराम्
অৱশিষ্ট সময় যোগ্য উপায়ে কটাব—শিৱশাস্ত্ৰ পাঠ আৰু কথাচৰ্চা আদি কৰি। ৰাতিৰ পূৰ্বাংশ পাৰ হ’লে, মনোহৰ পূজা কৰি…
Verse 69
शिवयोः शयनं त्वेकं कल्पयेदतिशोभनम् । भक्ष्यभोज्यांबरालेपपुष्पमालादिकं तथा
শিৱ আৰু দেৱীৰ বাবে একেটাই অতিশয় শোভন শয্যা সাজিব লাগে। লগতে ভক্ষ্য‑ভোজ্য, বস্ত্ৰ, সুগন্ধি লেপ, পুষ্পমালা আদি অৰ্পণ কৰি দিৱ্য দম্পতীক ভক্তিভাৱে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 70
मनसा कर्मणा वापि कृत्वा सर्वं मनोहरम् । ततो देवस्य देव्याश्च पादमूले शुचिस्स्वपेत्
মন বা কৰ্মেৰে সকলো মনোহৰ আৰু মঙ্গলময় কৰি, তাৰ পাছত শুচি হৈ দেৱ আৰু দেৱীৰ পদমূলে শয়ন কৰিব লাগে—সেৱাভাৱে উপস্থিত থাকিব লাগে।
Verse 71
गृहस्थो भार्यया सार्धं तदन्ये ऽपि तु केवलाः । प्रत्यूषसमयं बुद्ध्वा मात्रामाद्यामुदीरयेत्
গৃহস্থে পত্নীৰ সৈতে, আৰু অন্যসকলেও পৃথক পৃথকভাৱে, প্ৰত্যূষাৰ সময় চিনে প্ৰথম মাত্রা—‘ওঁ’—উচ্চাৰণ কৰিব লাগে; এয়াই উপাসনাৰ আৰম্ভণি।
Verse 72
प्रणम्य मनसां देवं सांबं सगणमव्ययम् । देशकालोचितं कृत्वा शौचाद्यमपि शक्तितः
মনে মনে সকলো মনৰ দেৱ—উমাসহিত, গণপৰিবৃত, অব্যয় শিৱক প্ৰণাম কৰি, দেশ-কাল অনুসৰি, নিজৰ সামৰ্থ্য মতে শৌচ আদি প্ৰাৰম্ভিক আচাৰ সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 73
शंखादिनिनदैर्दिव्यैर्देवं देवीं च बोधयेत् । ततस्तत्समयोन्निद्रैः पुष्पैरतिसुगंधिभिः
শঙ্খ আদি দিব্য নিনাদে দেৱ আৰু দেৱীক জাগ্ৰত কৰিব লাগে। তাৰ পিছত যথাসময়ত সম্পূৰ্ণ ফুটি উঠা, অতি সুগন্ধি পুষ্পেৰে তেওঁলোকক অৰ্পণ/পূজা কৰিব লাগে।
Verse 74
निर्वर्त्य शिवयोः पूजां प्रारभेत पुरोदितम्
শিৱ আৰু শক্তিৰ পূজা বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত পূৰ্বে নিৰ্দেশিত বিধান অনুসাৰে নিৰ্ধাৰিত কৰ্ম আৰম্ভ কৰা উচিত।
Frequently Asked Questions
It teaches agnikārya leading into homa: installing the fire with prescribed consecrations, worshipping Mahādeva at the fire, and then performing the offering-ritual with attention to altar design and purity.
The maṇḍala sacralizes space through geometry, while the eight-petalled lotus functions as a symbolic center (nābhi) of ordered worship—mapping cosmic/inner order onto the ritual ground where Śiva is invoked.
Mahādeva is the primary recipient and focus of worship, approached through Agni as the ritual medium; the chapter emphasizes Śiva’s accessibility through correctly established sacrificial space and fire.