पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
এই অধ্যায়ত উপমন্যুৱে শিৱপূজাৰ উপযুক্ত পৰিৱেশ গঢ়িবলৈ পূজাস্থান আৰু পাত্ৰশুদ্ধিৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰিছে। মূলমন্ত্ৰে জলপ্ৰোক্ষণ কৰি স্থান পবিত্ৰ কৰা, চন্দন-সুগন্ধি জলে ভিজোৱা পুষ্প স্থাপন, অস্ত্ৰমন্ত্ৰে বিঘ্ননাশ, তাৰ পিছত অৱগুণ্ঠন আৰু বর্মবন্ধন কৰি দিশে দিশে অস্ত্ৰবিন্যাসে পূজাক্ষেত্ৰ ৰক্ষা—এই সকলো কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত দৰ্ভা বিছাই প্ৰোক্ষণাদি কৰ্মে শৌচ, সকলো পাত্ৰশোধন আৰু দ্ৰব্যশুদ্ধি কৰিব লাগে। প্ৰোক্ষণী, অৰ্ঘ্য, পাদ্য আৰু আচমনীয়—এই চাৰিটা পাত্ৰ ধুই, ছিটাই ‘শিৱজল’ৰে সংস্কাৰ কৰাৰ বিধান আছে। পাত্ৰত ধাতু-ৰত্ন, সুগন্ধদ্ৰব্য, ফুল, ধান্য, পাতা, দৰ্ভা আদি মঙ্গলদ্ৰব্য যোগ কৰি, পাত্ৰকাৰ্য অনুসাৰে মিশ্ৰণ নিৰ্দিষ্ট—স্নান/পান জলে শীতল সুগন্ধ, পাদ্যত উশীৰ-চন্দন, এলাচ-কপূৰ আদি গুঁড়া; অৰ্ঘ্যত কুশাগ্ৰ, অক্ষত, যৱ/গহুঁ/তিল, ঘি, সৰিষা, ফুল আৰু ভস্ম। স্থান→ৰক্ষা→পাত্ৰ→জল→উপহাৰ এই ক্ৰমে পবিত্ৰীকৰণেই অধ্যায়ৰ মূল ভাব।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । प्रोक्षयेन्मूलमंत्रेण पूजास्थानं विशुद्धये । गन्धचन्दनतोयेन पुष्पं तत्र विनिक्षिपेत्
উপমন্যুৱে ক’লে—পূজাস্থান শুদ্ধিৰ বাবে মূলমন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি জলেৰে প্ৰোক্ষণ কৰিব। তাৰ পাছত গন্ধ-চন্দনমিশ্ৰিত সুগন্ধি জলেৰে তাত পুষ্প নিবেদন কৰিব।
Verse 2
अस्त्रेणोत्सार्य वै विघ्नानवगुण्ठ्य च वर्मणा । अस्त्रं दिक्षु प्रविन्यस्य कल्पयेदर्चनाभुवम्
অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে বিঘ্ন দূৰ কৰি, বৰ্ম-মন্ত্ৰে আচ্ছাদন কৰি, তাৰ পাছত দিশসমূহত অস্ত্ৰৰ বিন্যাস কৰি অৰ্চনা-ভূমি সাজিব।
Verse 3
तत्र दर्भान्परिस्तीर्य क्षालयेत्प्रोक्षणादिभिः । संशोध्य सर्वपात्राणि द्रव्यशुद्धिं समाचरेत्
তাত দৰ্ভা পাৰি, প্ৰোক্ষণ আদি শুদ্ধিক্ৰিয়াৰে শুদ্ধ কৰিব। সকলো পাত্ৰ ভালদৰে শোধন কৰি, পূজা-দ্ৰব্যৰ শুদ্ধি বিধিমতে আচৰণ কৰিব।
Verse 4
प्रोक्षणीमर्ध्यपात्रं च पाद्यपात्रमतः परम् । तथैवाचमनीयस्य पात्रं चेति चतुष्टयम्
প্ৰোক্ষণী, অৰ্ঘ্যপাত্ৰ, তাৰ পিছত পাদ্যপাত্ৰ আৰু তদ্ৰূপ আচমনীয়ৰ পাত্ৰ—এই চাৰিটা পাত্ৰ একেলগে সাজিব লাগে।
Verse 5
प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य वीक्ष्याथ क्षिपेत्तेषु जलं शिवम् । पुण्यद्रव्याणि सर्वाणि यथालाभं विनिक्षिपेत्
সেই পাত্ৰবোৰ ধুই, তাৰ পিছত প্ৰোক্ষণ কৰি আৰু ভক্তিভাৱে চাই, তাত শিৱাৰ্পিত শুভ জল ঢালিব। তাৰ পাছত যথাশক্তি-যথালাভ সকলো পুণ্যদ্ৰব্য তাত নিক্ষেপ কৰিব।
Verse 6
रत्नानि रजतं हेम गन्धपुष्पाक्षतादयः । फलपल्लवदर्भांश्च पुण्यद्रव्याण्यनेकधा
ৰত্ন, ৰূপা আৰু সোণ; গন্ধদ্ৰব্য, পুষ্প, অক্ষত আদি; ফল, পল্লৱ আৰু দৰ্ভ-ঘাঁহ—এইদৰে বহু প্ৰকাৰৰ পুণ্যদ্ৰব্য (পূজাযোগ্য) কোৱা হৈছে।
Verse 7
स्नानोदके सुगन्धादि पानीये च विशेषतः । शीतलानि मनोज्ञानी कुसुमादीनि निक्षिपेत्
স্নানজলত আৰু বিশেষকৈ পানীয় জলত সুগন্ধি দ্ৰব্য, লগতে শীতল আৰু মনোহৰ কুসুমাদি নিক্ষেপ কৰা উচিত।
Verse 8
उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातिकंकोलकर्पूरबहुमूलतमालकान्
পাদ্য (পাদপ্ৰক্ষালন অৰ্পণ)ৰ বাবে উশীৰ আৰু চন্দন যোগ কৰি সাজিব লাগে; লগতে জাতি (জুঁই), কংকোল, কৰ্পূৰ, বহু সুগন্ধি মূল আৰু তমালক পাতো মিহলাব লাগে।
Verse 9
क्षिपेदाचमनीये च चूर्णयित्वा विशेषतः । एलां पात्रेषु सर्वेषु कर्पूरं चन्दनं तथा
সেইবোৰ বিশেষভাৱে ভালদৰে গুঁড়ি কৰি আচমনীয় পাত্ৰত দিব লাগে; আৰু সকলো পূজা-পাত্ৰত এলাচ, কৰ্পূৰ আৰু চন্দনো স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 10
कुशाग्राण्यक्षतांश्चैव यवव्रीहितिलानपि । आज्यसिद्धार्थपुष्पाणि भसितञ्चार्घ्यपात्रके
অৰ্ঘ্যপাত্ৰত কুশাগ্ৰ, অক্ষত, যৱ, ব্ৰীহি/চাউল আৰু তিল; লগতে ঘী, বগা সৰিষা, ফুল আৰু ভস্মও দিব লাগে।
Verse 11
कुशपुष्पयवव्रीहिबहुमूलतमालकान् । प्रक्षिपेत्प्रोक्षणीपात्रे भसितं च यथाक्रमम्
তাৰ পিছত প্ৰোক্ষণী-পাত্ৰত বিধি অনুসাৰে কুশপুষ্প, যৱ, ব্ৰীহি/চাউল, বহুমূল (পবিত্ৰ তৃণ) আৰু তমালক; লগতে ভস্মও যোগ কৰিব লাগে।
Verse 12
सर्वत्र मन्त्रं विन्यस्य वर्मणावेष्ट्य बाह्यतः । पश्चादस्त्रेण संरक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्
সৰ্বদিশত মন্ত্ৰ বিন্যাস কৰি, বাহিৰে বৰ্মৰূপ ৰক্ষাকৱচে নিজকে আৱেষ্টিত কৰিব। তাৰ পাছত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে সুৰক্ষা কৰি ধেনু-মুদ্ৰা প্ৰদৰ্শন কৰিব।
Verse 13
पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्षणीपात्रवारिणा । सम्प्रोक्ष्य मूलमंत्रेण शोधयेद्विधिवत्ततः
তাৰ পাছত প্ৰোক্ষণী-পাত্ৰত থকা জলেৰে সকলো পূজাদ্ৰব্য ছিটাই, মূল-মন্ত্ৰ জপ কৰি বিধিমতে সিহঁতক শুদ্ধ কৰিব।
Verse 14
पात्राणां प्रोक्षणीमेकामलाभे सर्वकर्मसु । साधयेदर्घ्यमद्भिस्तत्सामान्यं साधकोत्तमः
যদি কোনো কৰ্মত পাত্ৰসমূহৰ বাবে পৃথক প্ৰোক্ষণী নাপোৱা যায়, তেন্তে উত্তম সাধকে সাধাৰণ বিধি অনুসাৰে কেৱল জলেৰে অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰিব।
Verse 15
ततो विनायकं देवं भक्ष्यभोज्यादिभिः क्रमात् । पूजयित्वा विधानेन द्वारपार्श्वे ऽथ दक्षिणे
তাৰ পাছত ভক্ষ্য-ভোজ্য আদি নিবেদন কৰি ক্ৰমে দেৱ বিনায়কৰ বিধিমতে পূজা কৰিব; পূজা শেষত তেওঁক দ্বাৰৰ সোঁ (দক্ষিণ) পাৰ্শ্বত স্থাপন কৰিব।
Verse 16
अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत् । चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्
শিৱৰ অন্তঃপুৰৰ সাক্ষাত্ অধিপতি নন্দীক সম্যক অর্চনা কৰিব—তেওঁ সোণৰ পৰ্বতৰ দৰে দীপ্তিমান আৰু সকলো অলংকাৰৰে ভূষিত।
Verse 17
बालेन्दुमुकुटं सौम्यं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम् । दीप्तशूलमृगीटंकतिग्मवेत्रधरं प्रभुम्
তেওঁ সৌম্য আৰু মঙ্গলময় প্ৰভুৰ দৰ্শন কৰিলে—যাঁৰ শিৰত বালচন্দ্ৰ-মুকুট, যিনি ত্ৰিনেত্ৰ আৰু চতুৰ্ভুজ; দীপ্ত ত্ৰিশূল, মৃগচিহ্ন আৰু তীক্ষ্ণ দীপ্ত দণ্ড ধাৰণকাৰী অধীশ্বৰ।
Verse 18
चन्द्रबिम्बाभवदनं हरिवक्त्रमथापि वा । उत्तरे द्वारपार्श्वस्य भार्यां च मरुतां सुताम्
দুৱাৰৰ উত্তৰ পাৰ্শ্বত মৰুতসকলৰ কন্যাৰূপিণী পত্নীক অংকন বা ধ্যান কৰা উচিত; তেওঁৰ মুখ চন্দ্ৰবিম্বৰ দৰে, অথবা হৰি (বিষ্ণু)ৰ মুখৰ দৰে হওক।
Verse 19
सुयशां सुव्रतामम्बां पादमण्डनतत्पराम् । पूजयित्वा प्रविश्यान्तर्भवनं परमेष्ठिनः
সুয়শস্বিনী, সুৱ্ৰতা, পাদসেৱা-অলংকাৰত তৎপৰা অম্বাক পূজা কৰি তেওঁ পৰমেষ্ঠিন (ব্ৰহ্মা)ৰ অন্তৰ্ভৱনত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 20
संपूज्य लिङ्गं तैर्द्रव्यैर्निर्माल्यमपनोदयेत् । प्रक्षाल्य पुष्पं शिरसि न्यसेत्तस्य विशुद्धये
সেই দ্ৰব্যসমূহেৰে শিৱলিঙ্গক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, ব্যৱহৃত পুষ্পাদি নিৰ্মাল্য আঁতৰাব। তাক ধুই, শুদ্ধিৰ বাবে সেই পুষ্প মস্তকত ধাৰণ কৰিব।
Verse 21
पुष्पहस्तो जपेच्छक्त्या मन्त्रं मन्त्रविशुद्धये । ऐशान्यां चण्दमाराध्य निर्माल्यं तस्य दापयेत्
হাতত পুষ্প লৈ, মন্ত্ৰৰ বিশুদ্ধিৰ বাবে পূৰ্ণ শক্তিৰে মন্ত্ৰজপ কৰিব। তাৰ পিছত ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত চণ্ডক সম্যক্ আৰাধনা কৰি, সেই পূজাৰ নিৰ্মাল্য তেওঁলৈ অৰ্পণ কৰিব।
Verse 22
कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि यथाक्रमम् । आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदधो भुवि
তাৰ পাছত মনতে আসন কল্পনা কৰি, আধাৰ আদি অৱলম্বনসমূহ যথাক্ৰমে চিন্তা কৰিব লাগে। তলত পৃথিৱীত কল্যাণী, শ্যামবৰ্ণা আধাৰ-শক্তি—মূলাধাৰৰূপিণী—ক ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 23
तस्याः पुरस्तादुत्कंठमनंतं कुण्डलाकृतिम् । धवलं पञ्चफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम्
তাইৰ সন্মুখত উন্নত গ্ৰীৱাযুক্ত অনন্ত (শেষ) প্ৰকাশ পালে—কুণ্ডলাকৃতি, ধৱল, পঞ্চফণধাৰী, যেন জিহ্বাৰে আকাশক লেলিহান কৰি আছে।
Verse 24
तस्योपर्यासनं भद्रं कण्ठीरवचतुष्पदम् । धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यञ्च पदानि वै
তাৰ ওপৰত মঙ্গলময় আসন আছে, সিংহাসনৰ দৰে চতুষ্পদ। তাৰ ভিত্তি ধৰ্ম, জ্ঞান, বৈৰাগ্য আৰু ঐশ্বৰ্য।
Verse 25
आग्नेयादिश्वेतरक्तपीतश्यामानि वर्णतः । अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरांतान्यनुक्रमात्
আগ্নেয় দিশাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৰ্ণ ক্ৰমে শ্বেত, ৰক্ত, পীত আৰু শ্যাম। তদ্ৰূপ পূৰ্বত অধৰ্মৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উত্তৰান্তলৈ ক্ৰমে বুজিব লাগে।
Verse 26
राजावर्तमणिप्रख्यान्न्यस्य गात्राणि भावयेत् । अस्योर्ध्वच्छादनं पद्ममासनं विमलं सितम्
ৰাজাৱর্ত মণিৰ দৰে দীপ্ত অঙ্গসমূহ মনত ন্যাস কৰি ধ্যান কৰিব লাগে। তেওঁৰ ঊর্ধ্বচ্ছাদন নিৰ্মল, শ্বেত, নিষ্কলঙ্ক পদ্মাসন।
Verse 27
अष्टपत्राणि तस्याहुरणिमादिगुणाष्टकम् । केसराणि च वामाद्या रुद्रावामादिशक्तिभिः
তেওঁলোকে কয় যে তাৰ আঠটা পাঁপৰি অণিমা আদি আঠ গুণ। আৰু তাৰ কেশৰ হৈছে বামা আদি—ৰুদ্ৰা, বামা আদি শক্তিসমূহ, যাৰ দ্বাৰা প্ৰভুক ভক্তিভাৱে ধ্যান কৰা হয়।
Verse 28
बीजान्यपि च ता एव शक्तयोंतर्मनोन्मनीः । कर्णिकापरवैराग्यं नालं ज्ञानं शिवात्मकम्
সেই শক্তিসকলেই বীজ-ৰূপে অতি সূক্ষ্ম হৈ অন্তৰত অন্তৰ্মনৰ উন্মনী অৱস্থাত অৱস্থিত থাকে। পদ্মৰ কৰ্ণিকা পৰম বৈৰাগ্য, আৰু নাল শিৱাত্মক জ্ঞান।
Verse 29
कन्दश्च शिवधर्मात्मा कर्णिकान्ते त्रिमण्डले । त्रिमण्डलोपर्यात्मादि तत्त्वत्रितयमासनम्
মূলদেশত শিৱধৰ্মস্বৰূপ কন্দ আছে; কৰ্ণিকাৰ অন্তত ত্ৰিমণ্ডল অৱস্থিত। সেই তিন মণ্ডলৰ ওপৰত আত্মা-আদি তত্ত্বত্রয়ৰ আসন প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 30
सर्वासनोपरि सुखं विचित्रास्तरणास्तृतम् । आसनं कल्पयेद्दिव्यं शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्
সকলো আসনৰ ওপৰত, বিচিত্ৰ আচ্ছাদনে বিছোৱা সুকোমল দিৱ্য আসন কল্পনা কৰিব লাগে—যি শুদ্ধ বিদ্যাৰে দীপ্ত।
Verse 31
आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम् । नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक्
মুদ্ৰাসকল পৃথক পৃথকভাৱে বাঁধি আহ্বান, স্থাপন, সন্নিৰোধ, নিৰীক্ষণ আৰু তাৰপিছত নমস্কাৰ কৰিব লাগে।
Verse 32
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं ततः परम् । धूपं दीपं च तांबूलं दत्त्वाथ स्वापयेच्छिवौ
পাদ্য, আচমন আৰু অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰি, তাৰ পিছত গন্ধ আৰু পুষ্প দিয়া উচিত; তাৰ পাছত ধূপ, দীপ আৰু তাম্বূল দি শেষত শিৱ-শিৱাক শয়ন কৰাব লাগে।
Verse 33
अथवा परिकल्प्यैवमासनं मूर्तिमेव च । सकलीकृत्य मूलेन ब्रह्माभिश्चापरैस्तथा
অথবা এইদৰে আসন আৰু মূৰ্তি যথাবিধি সাজি, মূল-মন্ত্ৰে আৰু ব্ৰহ্ম-মন্ত্ৰসহ অন্যান্য উপমন্ত্ৰে তাক সകലীকৃত—পূৰ্ণ প্ৰকাশিত কৰিব লাগে।
Verse 34
आवाहयेत्ततो देव्या शिवं परमकारणम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं देवं निश्चलमक्षरम्
তেতিয়া দেৱীয়ে পৰমকাৰণ শিৱক আহ্বান কৰিব—শুদ্ধ স্ফটিক সদৃশ দীপ্তিমান, নিশ্চল আৰু অক্ষয় দেৱৰূপে ধ্যান কৰিব।
Verse 35
कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् । अंतर्बहिःस्थितं व्याप्य ह्यणोरणु महत्तरम् २
সেই সকলো লোকৰ পৰম কাৰণ আৰু সকলো লোকময় পৰতত্ত্ব। অন্তৰ-বাহিৰে স্থিত হৈ সকলোকে ব্যাপি—অণুতকৈও সূক্ষ্ম, মহত্তমতকৈও মহান।
Verse 36
भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम् । ब्रह्मेंद्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्
ভক্তসকলৰ বাবে সেই অব্যয় ঈশ্বৰ অল্প প্ৰয়াসতেই দৰ্শনীয় হয়; কিন্তু ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ, বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ আদি দেৱসকলৰো গম্য নহয়।
Verse 37
देवसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् । आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्
বিদ্বানসকলে শ্ৰুতিত শুনিছে—তেওঁ দেবসাৰ, ইন্দ্ৰিয়-মনলৈ অগোচৰ। যিজন আদি-মধ্য-অন্তহীন, তেওঁয়েই সংসাৰ-ৰোগীৰ পৰম ঔষধ।
Verse 38
शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम् । पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिंगमुत्तमम्
যি ‘শিৱতত্ত্ব’ বুলি খ্যাত, সেয়াই জগতত শিৱাৰ্থৰূপে স্থিৰ। সেয়ে পঞ্চোপচাৰযুক্ত ভক্তিৰে উত্তম লিঙ্গৰ পূজা কৰা উচিত।
Verse 39
लिंगमूर्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः । स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमंगलम्
মহেশ, পৰমাত্মা শিৱৰ লিঙ্গমূৰ্তিৰ স্নানকালত ‘জয়’ শব্দেৰে আৰম্ভ কৰি মঙ্গলাচৰণ আৰু শুভকর্ম কৰা উচিত।
Verse 40
पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः । मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः
পঞ্চগব্য, ঘৃত, গাখীৰ, দধি, মধু আদি দ্বাৰা; লগতে কন্দমূল, ফলৰ সাৰ/ৰস, তিল, সৰিষা, সক্তু আদি দ্বাৰা (বিধিমতে অভিষেক কৰা হয়)।
Verse 41
बीजैर्यवादिभिश्शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसंभवैः । संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः
যৱ আদি শুভ বীজ আৰু মাষ (উৰদ) আদি পৰা প্ৰস্তুত উৎকৃষ্ট চূৰ্ণেৰে (লিঙ্গক) স্নান কৰাই; পাছত পিষ্ট আদি লেপ লগাই, শেষত উষ্ণ জলে স্নান কৰাব লাগে।
Verse 42
घर्षयेद्विल्वपत्राद्यैर्लेपगंधापनुत्तये । पुनः संस्नाप्य सलिलैश्चक्रवर्त्युपचारतः
লেপৰ গন্ধ আঁতৰাবলৈ বিল্বপাত্ৰ আদি দি মৃদুভাৱে ঘঁহিব; তাৰ পাছত পুনৰ জলৰে স্নান কৰাই চক্রৱৰ্তীৰ দৰে ক্ৰমবদ্ধ উপচাৰে সেৱা কৰিব।
Verse 43
सुगंधामलकं दद्याद्धरिद्रां च यथाक्रमम् । ततः संशोध्य सलिलैर्लिंगं बेरमथापि वा
যথাক্ৰমে সুগন্ধি আমলখি আৰু তাৰ পাছত হালধি অৰ্পণ কৰিব; তাৰ পিছত জলৰে শোধন কৰি শিৱলিঙ্গ বা বেৰ (মূৰ্তি) কেও পৰিষ্কাৰ কৰিব।
Verse 44
स्नापयेद्गंधतोयेन कुशपुष्पोदकेन च । हिरण्यरत्नतोयैश्च मंत्रसिद्धैर्यथाक्रमम्
সুগন্ধি জলৰে আৰু কুশ-পুষ্পেৰে সংস্কৃত জলৰে স্নান কৰাব; তাৰ পাছত যথাক্ৰমে মন্ত্ৰসিদ্ধ সোণ-ৰত্নমিশ্ৰিত জলৰে লিঙ্গাভিষেক কৰিব।
Verse 45
असंभवे तु द्रव्याणां यथासंभवसंभृतैः । केवलैर्मंत्रतोयैर्वा स्नापयेच्छ्रद्धया शिवम्
দ্ৰব্য নাপালে, যথাসম্ভৱ যি পোৱা যায় তাৰে, অথবা কেৱল মন্ত্ৰসিদ্ধ জলৰে, শ্ৰদ্ধাৰে শিৱক স্নান কৰাব।
Verse 46
कलशेनाथ शंखेन वर्धन्या पाणिना तथा । सकुशेन सपुष्पेण स्नापयेन्मंत्रपूर्वकम्
তাৰ পাছত কলহ, শঙ্খ আৰু হাতত ধৰা বৰ্ধনীদ্বাৰা—কুশ আৰু পুষ্পসহ—মন্ত্ৰপূৰ্বক (লিঙ্গত) স্নান কৰাব।
Verse 47
पवमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च । लिंगसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च
পৱমান-ৰুদ্ৰ, নীল আৰু ত্বৰিত স্তোত্ৰেৰে, লগতে লিঙ্গসূক্ত আদি বৈদিক সূক্তেৰে, আৰু অഥৰ্বশিৰ উপনিষদেৰেো ৰুদ্ৰৰ আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 48
ऋग्भिश्च सामभिः शैवैर्ब्रह्मभिश्चापि पञ्चभिः । स्नापयेद्देवदेवेशं शिवेन प्रणवेन च
ঋগ্ আৰু সাম মন্ত্রেৰে, শৈৱ স্তোত্ৰেৰে, লগতে পাঁচ ব্ৰহ্ম-মন্ত্রেৰে, আৰু ‘শিৱ’ তথা পবিত্ৰ প্ৰণৱ ‘ওঁ’ জপ কৰি দেৱদেৱেশ শিৱক স্নাপন-অভিষেক কৰিব লাগে।
Verse 49
यथा देवस्य देव्याश्च कुर्यात्स्नानादिकं तथा । न तु कश्चिद्विशेषो ऽस्ति तत्र तौ सदृशौ यतः
যেনেকৈ দেৱৰ বাবে স্নান আদি কৰ্ম কৰা হয়, তেনেকৈ দেৱীৰ বাবেও কৰিব লাগে। এই পূজাত তেওঁলোকৰ মাজত কোনো ভেদ নাই, কিয়নো দুয়ো তত্ত্বতঃ সদৃশ।
Verse 50
प्रथमं देवमुद्दिश्य कृत्वा स्नानादिकाः क्रियाः । देव्यैः प्रश्चात्प्रकुर्वीत देवदेवस्य शासनात्
প্ৰথমে দেৱ শিৱক উদ্দেশ কৰি স্নান আদি ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিব লাগে; তাৰ পিছত দেৱদেৱৰ আজ্ঞা অনুসাৰে দেৱী (শক্তি)ৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 51
अर्धनारीश्वरे पूज्ये पौर्वापर्यं न विद्यते । तत्र तत्रोपचाराणां लिंगे वान्यत्र वा क्वचित्
পূজ্য অৰ্ধনাৰীশ্বৰৰ পূজাত আগ‑পিছৰ কোনো কঠোৰ নিয়ম নাই। উপচাৰ তাতে‑তাতে অৰ্পণ কৰিব পাৰি—লিঙ্গত বা কেতিয়াবা অন্যত্ৰো।
Verse 52
कृत्वा ऽभिषेकं लिंगस्य शुचिना च सुगंधिना । संमृज्य वाससा दद्यादंबरं चोपवीतकम्
শুচি আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্যে শিৱলিঙ্গৰ অভিষেক কৰি, পৰিষ্কাৰ বস্ত্ৰে মচি; তাৰ পাছত প্ৰভুৰ সেৱাৰূপে বস্ত্ৰ আৰু উপবীত অৰ্পণ কৰিব।
Verse 53
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं च भूषणम् । धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्
পাদ্য, আচমন আৰু অৰ্ঘ্য; গন্ধ, পুষ্প আৰু ভূষণ; ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য; লগতে পানীয় জল আৰু মুখশোধনৰ জল—এই ক্ৰমে শ্ৰীশিৱক অৰ্পণ কৰিব।
Verse 54
पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम् । मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम्
পুনৰায় আচমনীয় জল আৰু তাৰ পাছত মুখবস্ত্ৰ অৰ্পণ কৰিব। তাৰপিছত সৰ্ব ৰত্নে অলংকৃত শুভ আৰু ভদ্ৰ মুকুট নিবেদন কৰিব।
Verse 55
भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च । व्यजने चामरे छत्रं तालवृंतं च दर्पणम्
পবিত্ৰ ভূষণ, বিভিন্ন মালা, পাখা আৰু চামৰ, ছত্ৰ, তালবৃন্ত আৰু দৰ্পণ—এই সকলো শুভ পূজা-সামগ্ৰী হিচাপে অৰ্পণ/সজাই থ’ব।
Verse 56
दत्त्वा नीराजनं कुर्यात्सर्वमंगलनिस्वनैः । गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः
নীৰাজন (আৰতি) অৰ্পণ কৰি তাৰ পিছত সকলো মঙ্গলধ্বনিৰ মাজত—গীত, নৃত্য আদি সহ—‘জয় জয়’ ধ্বনিত মুখৰ হৈ (সগুণ) শিৱক ভক্তিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 57
हैमे च राजते ताम्रे पात्रे वा मृन्मये शुभे । पद्मकैश्शोभितैः पुष्पैर्बीजैर्दध्यक्षतादिभिः
সোণ, ৰূপ, তাম বা শুভ মৃণ্ময় পাত্ৰত—পদ্মেৰে শোভিত ফুলৰ সৈতে—বীজ, দধি, অক্ষত আদি পবিত্ৰ দ্ৰব্যেৰে অৰ্পণ কৰা উচিত।
Verse 58
त्रिशूलशंखयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः करीषजैः । श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रैर्वह्न्यादिचिह्नितैः
সিহঁত পৱিত্ৰ গোবৰৰে গঢ়া মঙ্গলচিহ্নেৰে চিহ্নিত—ত্রিশূল, শঙ্খ, যুগলচিহ্ন, পদ্ম, নন্দ্যাবর্ত, শ্রীবৎস, স্বস্তিক, দৰ্পণ, বজ্ৰ আৰু অগ্নি আদি—শিৱোপাসনাৰ পৱিত্ৰ লক্ষণসমূহ।
Verse 59
अष्टौ प्रदीपान्परितो विधायैकं तु मध्यमे । तेषु वामादिकाश्चिन्त्याः पूज्याश्च नव शक्तयः
চাৰিওফালে আঠটা প্ৰদীপ স্থাপন কৰি আৰু মাজত এটা প্ৰদীপ ৰাখি, তাত বামা আদি নৱ শক্তিৰ ধ্যান কৰি দেৱীশক্তিৰূপে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 60
कवचेन समाच्छाद्य संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः । धेनुमुद्रां च संदर्श्य पाणिभ्यां पात्रमुद्धरेत्
কবচ-মন্ত্ৰে আচ্ছাদিত কৰি আৰু অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰে সকলোফালে ৰক্ষা কৰি, তাৰ পিছত ধেনুমুদ্ৰা দেখুৱাই, দুয়ো হাতেৰে পাত্ৰটো তুলি ল’ব।
Verse 61
अथवारोपयेत्पात्रे पञ्चदीपान्यथाक्रमम् । विदिक्ष्वपि च मध्ये च दीपमेकमथापि वा
অথবা পাত্ৰত ক্ৰম অনুসাৰে পাঁচটা প্ৰদীপ স্থাপন কৰিব—উপদিশসমূহত আৰু মাজতো; নাইবা ইচ্ছা হ’লে কেৱল এটা প্ৰদীপো ৰাখিব পাৰে।
Verse 62
ततस्तत्पात्रमुद्धृत्य लिंगादेरुपरि क्रमात् । त्रिः प्रदक्षिणयोगेन भ्रामयेन्मूलविद्यया
তাৰ পিছত সেই পাত্ৰটো উঠাই লিঙ্গ আদি পবিত্ৰ বস্তুৰ ওপৰত ক্ৰমে ক্ৰমে ঘুৰাব। প্ৰদক্ষিণাভাৱে যুক্ত হৈ মূলমন্ত্ৰ জপ কৰি তিনিবাৰ পৰিভ্ৰমণ কৰাব।
Verse 63
दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगंधितम् । कृत्वा पुष्पांजलिं पश्चादुपहारान्निवेदयेत्
তাৰ পিছত অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰিব। তাৰপিছত মূৰত সুগন্ধিত ভস্ম ধাৰণ কৰিব। তাৰপিছত পুষ্পাঞ্জলি অৰ্পণ কৰি, পিছত উপহাৰ আৰু নৈবেদ্যাদি নিবেদন কৰিব।
Verse 64
पानीयं च ततो दद्याद्दत्त्वा वाचमनं पुनः । पञ्चसौगंधिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्
তাৰ পিছত পানীয় জল নিবেদন কৰিব; আৰু পুনৰ আচমনাৰ্থে জল দি, পাঁচ সুগন্ধিযুক্ত তাম্বূলো নিবেদন কৰিব।
Verse 65
प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत् । लिंगादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्यजपेच्छिवम्
যি যি প্ৰোক্ষণীয়, সেয়া পবিত্ৰ জলে প্ৰোক্ষিত কৰিব আৰু গীত-নাট্যাদি কৰাব। তাৰপিছত লিঙ্গ আদি ৰূপত শক্তিসহ শিৱৰ ধ্যান কৰি, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে শিৱমন্ত্ৰ জপ কৰিব।
Verse 66
प्रदक्षिणं प्रणामं च स्तवं चात्मसमर्पणम् । विज्ञापनं च कार्याणां कुर्याद्विनयपूर्वकम्
বিনয়সহ প্ৰদক্ষিণা আৰু প্ৰণাম কৰিব, স্তৱ-স্তোত্ৰ অৰ্পণ কৰিব, নিজৰ আত্মাক শিৱচৰণত সমৰ্পণ কৰিব; তাৰ পিছত কৰ্তব্য আৰু প্ৰয়োজনৰ বিষয়ে নিবেদন কৰিব।
Verse 67
अर्घ्यं पुष्पांजलिं दत्त्वा बद्ध्वा मुद्रां यथाविधि । पश्चात्क्षमापयेद्देवमुद्वास्यात्मनि चिंतयेत्
অৰ্ঘ্য আৰু পুষ্পাঞ্জলি দান কৰি, বিধিমতে মুদ্ৰা বদ্ধ কৰি, তাৰ পাছত দেৱৰ ওচৰত ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰিব; তাৰপিছত দেৱতাৰ উদ্বাসন কৰি তেওঁক নিজৰ আত্মাত ধ্যান কৰিব।
Verse 68
पाद्यादिमुखवासांतमर्घ्याद्यं चातिसंकटे । पुष्पविक्षेपमात्रं वा कुर्याद्भावपुरस्सरम्
পাদ্যৰ পৰা মুখবাসলৈকে আৰু অৰ্ঘ্যাদি অৰ্ঘ্য-অৰ্পণ—অতি সংকটত এই সকলোৰ সলনি কেৱল ফুল ছটিয়াই দিলেও হয়, যদি হৃদয়ৰ ভাৱভক্তি আগত ৰাখি কৰা হয়।
Verse 69
तावतैव परो धर्मो भावने सुकृतो भवेत् । असंपूज्य न भुञ्जीत शिवमाप्राणसंचरात्
এইয়াই পৰম ধৰ্ম—অন্তৰত শুভ ভাবনা আৰু পুণ্যকৰ্মৰ সংস্কাৰ পোষণ কৰা। দেহত প্ৰাণ চলি থকা পৰ্যন্ত শিৱপূজা নকৰাকৈ ভোজন কৰা উচিত নহয়।
Verse 70
यदि पापस्तु भुंजीत स्वैरं तय्स न निष्कृतिः । प्रमादेन तु भुंक्ते चेत्तदुद्गीर्य प्रयत्नतः
পাপী যদি ইচ্ছাকৃতভাৱে (নিষিদ্ধ/অশুচি) ভোজন কৰে, তেন্তে তাৰ কোনো প্ৰায়শ্চিত্ত নাই। কিন্তু অসাৱধানতাত খাই পেলালে, চেষ্টা কৰি তৎক্ষণাৎ উগৰি পেলাব লাগে।
Verse 71
स्नात्वा द्विगुणमभ्यर्च्य देवं देवीमुपोष्य च । शिवस्यायुतमभ्यस्येद्ब्रह्मचर्यपुरस्सरम्
স্নান কৰি দ্বিগুণ ভক্তিৰে দেৱ আৰু দেৱীৰ আৰাধনা কৰি উপবাস পালন কৰিব। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মচৰ্যক মুখ্য নিয়ম কৰি শিৱমন্ত্ৰ দহ হাজাৰ বাৰ জপ-অভ্যাস কৰিব।
Verse 72
परेद्युश्शक्तितो दत्त्वा सुवर्णाद्यं शिवाय च । शिवभक्ताय वा कृत्वा महापूजां शुचिर्भवेत्
পৰদিন সামৰ্থ্য অনুসাৰে সোণ আদি শিৱলৈ অৰ্পণ কৰি, অথবা শিৱভক্তক দান দি, তাৰ পাছত মহাপূজা কৰিলে মানুহ শুচি-পবিত্ৰ হয়।
Frequently Asked Questions
A stepwise pūjā-preparation protocol: purifying the worship-site with mūla-mantra sprinkling, removing obstacles with astra-mantra and protective sealing, then cleansing and consecrating vessels and waters with appropriate auspicious additives.
They function as a ritual boundary-making technology: astra removes/repels impediments, varma ‘armors’ the rite, and placing the astra in the directions stabilizes the sacred field so the worship becomes protected, coherent, and efficacious.
Key substances include sandalwood, uśīra, camphor, cardamom, flowers, grains (barley/wheat/sesame), kuśa tips, ghee, mustard, and bhasma—assigned according to vessel-function (snāna, pānīya, pādya, ācamanīya, arghya).