योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
অধ্যায় ৯ত কৃষ্ণে উপমন্যুক শৰ্ব (শিৱ) বিষয়ে সোধে—যুগ-পরিবর্তনৰ ধাৰাত শিৱে যোগাচাৰ্যৰ ছলৰূপে অৱতৰি শিষ্য-প্ৰতিষ্ঠাও কৰে। উপমন্যুৱে বাৰাহকল্পত, বিশেষকৈ সপ্তম মন্বন্তৰত, যুগক্ৰম অনুসাৰে আঠাইশজন যোগাচাৰ্যৰ নাম গণনা কৰি কয়। তাৰ পিছত কোৱা হয় যে প্ৰতিজন আচার্যৰ চাৰিজন শান্তচিত্ত শিষ্য থাকে আৰু শ্বেতৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শ্বেতাশ্ব, শ্বেতলোহিত, বিকোষ/বিকেশ আৰু সনৎকুমাৰ-গোষ্ঠী আদি নামগুচ্ছসহ শিষ্যসকলৰ ক্ৰমবদ্ধ তালিকা দিয়া হয়। এই অধ্যায় শৈৱ যোগ-প্ৰসাৰৰ বংশানুক্ৰম-প্ৰধান পুরাণীয় নিৰ্দেশিকা স্বৰূপ।
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । युगावर्तेषु सर्वेषु योगाचार्यच्छलेन तु । अवतारान्हि शर्वस्य शिष्यांश्च भगवन्वद
কৃষ্ণই ক’লে—“হে ভগৱান! সকলো যুগ-আৱৰ্তনত যোগাচাৰ্যৰ ছদ্মে প্ৰকাশ পোৱা শৰ্ব (শিৱ)ৰ অৱতাৰসমূহ আৰু তেওঁৰ শিষ্যসকলৰো বৰ্ণনা কৰক।”
Verse 2
उपमन्युरुवाच । श्वेतः सुतारो मदनः सुहोत्रः कङ्क एव च । लौगाक्षिश्च महामायो जैगीषव्यस्तथैव च
উপমন্যুৱে ক’লে—“শ্বেত, সুতাৰ, মদন, সুহোত্ৰ আৰু কঙ্ক; তদ্ৰূপ লৌগাক্ষি, মহামায় আৰু জৈগীষব্যও (ইয়াত) উল্লিখিত।”
Verse 3
दधिवाहश्च ऋषभो मुनिरुग्रो ऽत्रिरेव च । सुपालको गौतमश्च तथा वेदशिरा मुनिः
দধিবাহ, ঋষভ, মুনি উগ্ৰ আৰু অত্রি; তদ্ৰূপ সুপালক, গৌতম আৰু বেদশিৰা মুনিও—ইয়াত এঁলোকৰ নাম উল্লেখ কৰা হৈছে।
Verse 4
गोकर्णश्च गुहावासी शिखण्डी चापरः स्मृतः । जटामाली चाट्टहासो दारुको लांगुली तथा
গোকৰ্ণ, গুহাবাসী, শিখণ্ডী আৰু আন এজন সোঁৱৰণীয়; জটামালী, অট্টহাস, দাৰুক আৰু লাঙ্গুলী—এইসকল শিৱৰ পবিত্ৰ নামৰূপ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 5
महाकालश्च शूली च डंडी मुण्डीश एव च । सविष्णुस्सोमशर्मा च लकुलीश्वर एव च
তেওঁ মহাকাল, তেওঁ শূলধাৰী, তেওঁ দণ্ডধাৰী, তেওঁ মুণ্ডীশ; তেওঁ সৱিষ্ণু, সোমশৰ্মা আৰু লকুলীশ্বৰ নামেও প্ৰসিদ্ধ।
Verse 6
एते वाराह कल्पे ऽस्मिन्सप्तमस्यांतरो मनोः । अष्टाविंशतिसंख्याता योगाचार्या युगक्रमात्
এই বাৰাহ-কল্পত, সপ্তম মনুৰ মন্বন্তৰত, যুগক্ৰম অনুসাৰে অষ্টাৱিংশতি সংখ্যক যোগাচাৰ্য ক্ৰমে প্ৰকট হয়।
Verse 7
शिष्याः प्रत्येकमेतेषां चत्वारश्शांतचेतसः । श्वेतादयश्च रुष्यांतांस्तान्ब्रवीमि यथाक्रमम्
ইয়াৰ প্ৰত্যেকৰে চাৰিজনকৈ শান্তচিত্ত শিষ্য আছিল। শ্বেত আদি পূজ্য ঋষিসকলক মই এতিয়া যথাক্ৰমে বৰ্ণনা কৰোঁ।
Verse 8
श्वेतश्श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । दुन्दुभिश्शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा
(এওঁলোক) শ্বেত, শ্বেতশিখ, শ্বেতাশ্ব, শ্বেতলোহিত; লগতে দুন্দুভি, শতৰূপ, ঋচীক আৰু কেতুমান।
Verse 9
विकोशश्च विकेशश्च विपाशः पाशनाशनः । सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्गमो दुरतिक्रमः
তেওঁ বিকোষ আৰু বিকেশ; তেওঁ বিপাশ—পাশ (বন্ধন) নাশক। তেওঁ সুমুখো, দুঃমুখো; তেওঁ দুৰ্গম আৰু দুঃতিক্ৰম—পশুৰ পাশ ছেদনকাৰী পৰম পতি শিৱ।
Verse 10
सनत्कुमारस्सनकः सनंदश्च सनातनः । सुधामा विरजाश्चैव शंखश्चांडज एव च
সনৎকুমাৰ, সনক, সনন্দ আৰু সনাতন; লগতে সুধামা, বিরজা, শঙ্খ আৰু আণ্ডজ—এই পূজ্য ঋষিসকল (উল্লেখিত/উপস্থিত) বুলি গণ্য।
Verse 11
सारस्वतश्च मेघश्च मेघवाहस्सुवाहकः । कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखो बाष्कल एव च
তেওঁলোক—সাৰস্বত, মেঘ, মেঘবাহ, সুৱাহক; লগতে কপিল, আসুৰি, পঞ্চশিখ আৰু বাষ্কলও।
Verse 12
पराशराश्च गर्गश्च भार्गवश्चांगिरास्तथा । बलबन्धुर्निरामित्राः केतुशृंगस्तपोधनः
পৰাশৰ আৰু গৰ্গ, ভাৰ্গৱ আৰু অঙ্গিৰা; বলবন্ধু, নিৰামিত্ৰ আৰু কেতুশৃংগ—তপস্যাৰ ধনে সমৃদ্ধ তপোধন আছিল।
Verse 13
लंबोदरश्च लंबश्च लम्बात्मा लंबकेशकः । सर्वज्ञस्समबुद्धिश्च साध्यसिद्धिस्तथैव च
তেওঁ লম্বোদৰ, উচ্চ-উদাত্ত, বিস্তৃত-স্বৰূপ আৰু দীঘল কেশধাৰী। তেওঁ সৰ্বজ্ঞ, সমবুদ্ধি, আৰু সাধ্য (প্ৰাপ্য লক্ষ্য) আৰু সিদ্ধি (পৰিপূৰ্ণতা) দুয়ো।
Verse 14
सुधामा कश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा । अत्रिरुग्रो गुरुश्रेष्ठः श्रवनोथ श्रविष्टकः
সুধামা, কশ্যপ, বসিষ্ঠ আৰু বিরজা; অত্রি, উগ্ৰ, গুৰুশ্ৰেষ্ঠ, আৰু তদ্ৰূপ শ্ৰৱণ আৰু শ্ৰৱিষ্ঠক—এই পূজ্য নামসমূহ ইয়াত ক্ৰমে কীৰ্তিত হৈছে।
Verse 15
कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः । काश्यपो ह्युशनाश्चैव च्यवनश्च बृहस्पतिः
কুণি, কুণিবাহু, কুশৰীৰ আৰু কুনেত্ৰক; আৰু কাশ্যপ, উশনা (শুক্ৰ), চ্যৱন আৰু বৃহস্পতি—এই মহর্ষিসকলৰ নামো ইয়াত উল্লেখিত।
Verse 16
उतथ्यो वामदेवश्च महाकालो महा ऽनिलः । वाचःश्रवाः सुवीरश्च श्यावकश्च यतीश्वरः
তেওঁ উতথ্য আৰু বামদেৱ, মহাকাল আৰু মহা-অনিল নামে খ্যাত; লগতে বাচঃশ্ৰৱা, সুবীৰ, শ্যাৱক আৰু যতীশ্বৰ—তপস্বীৰ অধিপতি—বুলিও পৰিচিত।
Verse 17
हिरण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा । सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव कुबन्धः कुशकन्धरः
হিৰণ্যনাভ, কৌশল্য, লোকাক্ষি আৰু কুথুমি; লগতে সুমন্তু আৰু জৈমিনি, আৰু কুবন্ধ আৰু কুশকন্ধৰ—এই মুনিসকল ইয়াত গণনা কৰা হৈছে।
Verse 18
प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान्गौतमस्तथा । भल्लवी मधुपिंगश्च श्वेतकेतुस्तथैव च
প্লক্ষ, দাৰ্ভায়ণি, কেতুমান আৰু গৌতম; লগতে ভল্লবী, মধুপিঙ্গ আৰু শ্বেতকেতু—ইয়াত এঁহতকো পূজ্য মুনি বুলি গণনা কৰা হৈছে।
Verse 19
उशिजो बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च । शालिहोत्रः सुवेषश्च युवनाश्वः शरद्वसुः
উশিজ, বৃহদশ্ব, দেবল আৰু কবি; শালিহোত্র, সুবেষ, যুবনাশ্ব আৰু শৰদ্বসু—এই পূজ্য মুনিসকলকো এই পবিত্ৰ শৈৱ উপদেশৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি গণনা কৰা হৈছে।
Verse 20
अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च । कुलिकश्चैव गर्गश्च मित्रको रुष्य एव च
অক্ষপাদ আৰু কণাদ, উলূক আৰু বৎস; লগতে কুলিক আৰু গৰ্গ, আৰু মিত্ৰক আৰু ঋষ্য—এঁহতকো এই পবিত্ৰ বৃত্তান্তত গণনা কৰা হৈছে।
Verse 21
एते शिष्या महेशस्य योगाचार्यस्वरूपिणः । संख्या च शतमेतेषां सह द्वादशसंख्यया
এওঁ মহেশ্বৰ (শিৱ)ৰ শিষ্য, যোগাচাৰ্যৰ স্বৰূপ। এওঁলোকৰ সংখ্যা এশ; আৰু বাৰোজন যোগ হ’লে মুঠ এশ বাৰ হয়।
Verse 22
सर्वे पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञा वेदवेदांगपारगाः
তেওঁলোক সকলেই পাশুপত সিদ্ধ; দেহ পবিত্ৰ ভস্মে ধূলিধূসৰ। তেওঁলোক সকলো শাস্ত্ৰৰ অৰ্থ-তত্ত্বজ্ঞানী আৰু বেদ-বেদাঙ্গত পাৰঙ্গত আছিল।
Verse 23
शिवाश्रमरतास्सर्वे शिवज्ञानपरायणाः । सर्वे संगविनिर्मुक्ताः शिवैकासक्तचेतसः
তেওঁলোক সকলেই শিৱাশ্ৰমৰ আচৰণত ৰত, শিৱজ্ঞানত পৰায়ণ। সকলো সঙ্গ-আসক্তিৰ পৰা মুক্ত হৈ তেওঁলোকৰ চিত্ত একমাত্ৰ শিৱতেই নিবিষ্ট আছিল।
Verse 24
सर्वद्वंद्वसहा धीराः सर्वभूतहिते रताः । ऋजवो मृदवः स्वस्था जितक्रोधा जितेंद्रियाः
তেওঁলোক ধীৰ, সকলো দ্বন্দ্ব সহনশীল আৰু সৰ্বভূতৰ হিতত ৰত। তেওঁলোক ঋজু, মৃদু, স্বস্থ; ক্ৰোধজয়ী আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী আছিল।
Verse 25
रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुंड्रांकितमस्तकाः । शिखाजटास्सर्वजटा अजटा मुंडशीर्षकाः
তেওঁলোক ৰুদ্ৰাক্ষমালাৰে ভূষিত আৰু ললাটত ভস্মৰ ত্ৰিপুণ্ড্ৰ অঙ্কিত আছিল। কিছুমান শিখাসহ জটাধাৰী, কিছুমান সৰ্বজটাধাৰী, কিছুমান অজটা, আৰু কিছুমান মুণ্ডিত-শিৰ আছিল।
Verse 26
फलमूलाशनप्रायाः प्राणायामपरायणाः । शिवाभिमानसंपन्नाः शिवध्यानैकतत्पराः
তেওঁলোকে প্ৰধানকৈ ফল-মূল আহাৰ কৰিছিল আৰু প্ৰাণায়ামত পৰায়ণ আছিল। ‘মই শিৱৰ’ এই শিৱাভিমানৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ, কেৱল শিৱধ্যানতেই একাগ্ৰ আছিল।
Verse 27
समुन्मथितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमाः । प्रयातुमेव सन्नद्धाः परं शिवपुरं प्रति
সংসাৰৰূপ বিষবৃক্ষৰ অঙ্কুৰবোৰ সম্পূৰ্ণকৈ উখলিয়াই পেলাই, তেওঁলোকে যাত্ৰাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ সন্নদ্ধ হ’ল—পৰম শিৱপুৰৰ দিশে আগবাঢ়িবলৈ।
Verse 28
सदेशिकानिमान्मत्वा नित्यं यश्शिवमर्चयेत् । स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा
এই কথাবোৰক সদ্গুৰুৰ পৰা লাভ কৰা উপদেশ বুলি মানি যিয়ে নিত্য প্ৰভু শিৱক অৰ্চনা কৰে, সি শিৱসায়ুজ্য লাভ কৰে; ইয়াত অধিক বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।
Frequently Asked Questions
Śiva’s recurring descent across yuga-cycles is framed as appearing “by the guise of yoga-teachers,” with a fixed enumeration of 28 such ācāryas placed in the Vārāha-kalpa’s seventh Manvantara.
The list functions as a lineage-map: sacred authority is encoded through named succession, implying that yogic knowledge is preserved by initiatory transmission rather than abstract doctrine alone.
The chapter names multiple yoga-ācāryas (including Lakulīśvara) and begins listing disciples, including the Sanatkumāra–Sanaka–Sananda–Sanātana quartet, signaling ascetic/gnostic lineages within Śaiva memory.