Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
এই অধ্যায়ত উপমন্যুৱে সিদ্ধান্তোপদেশৰূপে বৰ্ণনা কৰে যে শিৱ কোনো ধৰণৰ বন্ধনত আবদ্ধ নহয়—আণৱ, মায়ীয়, প্ৰাকৃত, জ্ঞান‑মানসিক, ইন্দ্ৰিয়, ভূত আৰু তন্মাত্ৰা আদি। কাল, কলা, বিদ্যা, নিয়তি, ৰাগ‑দ্বেষ, কৰ্ম, তাৰ বিপাক আৰু সুখ‑দুখো শিৱক সীমাবদ্ধ কৰিব নোৱাৰে। বন্ধু‑শত্ৰু, নিয়ন্তা‑প্ৰেৰক, স্বামী‑গুৰু‑ৰক্ষক আদি সম্পৰ্কসূচক বিশেষণো তেওঁৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য নহয়; তেওঁ সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষ। শেষত প্ৰতিপাদিত হয় যে পৰমাত্মা শিৱ সৰ্বমঙ্গল, স্বশক্তিৰে স্বস্বৰূপত স্থিত হৈ সকলোৰে অচল অধিষ্ঠান; সেয়ে তেওঁ ‘স্থাণু’ বুলি স্মৰণীয়।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा । प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा
উপমন্যুৱে ক’লে—শিৱৰ কোনো বন্ধন নাই: না আণৱ বন্ধন, না কৰ্মজ বন্ধন, না মায়াজ বন্ধন। না প্ৰাকৃত বন্ধন, না ‘বোধ্তা’ (সীমিত জ্ঞাতা)ৰ বন্ধন; কিয়নো বন্ধন অহংকাৰমূলক, আৰু সেয়া তেওঁৰ মাজত নাই।
Verse 2
नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः । न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन
তেওঁৰ বাবে না মনৰ বন্ধন আছে, না চিত্তৰ, না ইন্দ্ৰিয়ৰ। তন্মাত্ৰাৰ দ্বাৰাও কোনো বন্ধন নাই; ভূত (স্থূল তত্ত্ব)ৰ দ্বাৰা একেবাৰে কোনো বন্ধন নাই।
Verse 3
न च कालः कला चैव न विद्या नियतिस्तथा । न रागो न च विद्वेषः शंभोरमिततेजसः
অপৰিমেয় তেজস্বী শম্ভুৰ বাবে নাই কাল, নাই কোনো সীমাবদ্ধ কলা/অংশ; নাই বন্ধনযুক্ত বিদ্যা, নাই নিয়তি। তেওঁৰ ভিতৰত নাই ৰাগ, নাই দ্বেষ।
Verse 4
न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि । कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले
তেওঁৰ ভিতৰত কোনো আসক্তি বা দৃঢ় আঁকোৰগোৰ নাই। তেওঁৰ বাবে পুণ্য‑পাপ কৰ্ম আৰু তাৰ বিপাক বন্ধন নকৰে; আৰু ফলস্বৰূপ সুখ‑দুখো তেওঁক বাধ্য নকৰে, কিয়নো তেওঁ ঈশ্বৰৰ স্বাতন্ত্ৰ্যত প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 5
आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि । भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः
তেওঁৰ আশয় (অন্তৰ্নিহিত বাসনা)ৰ সৈতে কোনো সম্পৰ্ক নাই, কৰ্মৰ সংস্কাৰৰ সৈতেো নাই। ভোগ আৰু ভোগজন্য সংস্কাৰ—যি ভূত‑বৰ্তমান‑ভৱিষ্যৎ ত্ৰিকালৰ গোচৰত পৰে—সেইবোৰৰ সৈতেো তেওঁৰ যোগ নাই।
Verse 6
न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम् । न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च
তেওঁৰ বাবে কাৰণ নাই, কৰ্তা নাই। তেওঁৰ আদি‑অন্ত নাই; ‘ভিতৰ’ বা ‘মাজ’ বুলিও নাই। তেওঁৰ কৰ্ম নাই, কৰ্মসাধনো নাই; তেওঁৰ বাবে ‘অকৰ্তব্য’ও নাই, ‘কৰ্তব্য’ও নাই।
Verse 7
नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा । न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा
তেওঁৰ বাবে বন্ধুও নাই, অবন্ধুও নাই; তেওঁৰ ওপৰত কোনো নিয়ন্তা বা প্ৰেৰকো নাই। তেওঁৰ কোনো স্বামী নাই; কোনো গুৰু বা ত্ৰাতাও নাই। তেওঁৰ চেয়ে অধিক কোনো নাই, আৰু তেওঁৰ সমানও কোনো নাই।
Verse 8
न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम् । न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम्
তাঁৰ বাবে জন্ম নাই, মৃত্যু নাই; কাম্যও নাই, অকাম্যও নাই। তাঁৰ বাবে বিধি নাই, নিষেধও নাই; মুক্তি নাই, বন্ধনও নাই।
Verse 9
नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन । कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः
যি যি অকল্যাণ, সেয়া কেতিয়াও তেওঁৰ নহয়। কিয়নো পৰমাত্মা শিৱ; সেয়ে সকলো কল্যাণ তেওঁৰ মাজতেই অৱস্থিত।
Verse 10
स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः । अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः
সেই শিৱে নিজৰ শক্তিসমূহে এই সমগ্ৰ জগত অধিষ্ঠান কৰি ধাৰণ কৰে। তেওঁ স্বভাৱতঃ অচ্যুত, স্বয়ংসিদ্ধ সাৰভাৱত স্থিত; সদা অচল হোৱাৰ বাবে ‘স্থাণু’ বুলি স্মৃত।
Verse 11
शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम् । सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति
যিহেতু স্থাবৰ-জংগম এই সমগ্ৰ জগত শিৱে অধিষ্ঠান কৰি ধাৰণ কৰিছে, আৰু শৰ্ব সৰ্বৰূপ বুলি স্মৃত; এই তত্ত্ব জানিলে মানুহ মোহত নপৰে।
Verse 12
शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान् । हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः
সেই ৰুদ্ৰ—শৰ্ব—লৈ নমস্কাৰ; তেওঁ সৎত প্ৰতিষ্ঠিত মহান পৰম পুৰুষ। তেওঁ স্বৰ্ণবাহু ভগৱান, সকলো ঐশ্বৰ্য-সমৃদ্ধিৰ অধিপতি, পৰম ঈশ্বৰ।
Verse 13
अंबिकापतिरीशानः पिनाकी वृषवाहनः । एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिंगलः
তেওঁ অম্বিকাপতি ঈশান, পিনাকধাৰী আৰু বৃষভবাহন। তেওঁৱেই একমাত্ৰ ৰুদ্ৰ—পৰম ব্ৰহ্ম, পৰম পুৰুষ—কৃষ্ণবৰ্ণ আৰু পিঙ্গল দীপ্তিযুক্ত।
Verse 14
बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे । हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च
হৃদয়-পদ্মৰ মাজৰ দহৰ-আকাশত তাঁক কেশাগ্ৰ-মাত্ৰ সূক্ষ্ম ৰূপে ধ্যান কৰা উচিত—সুৱৰ্ণকেশ, পদ্মনয়ন, অৰুণ আৰু তাম্ৰাভ দীপ্তিময়।
Verse 15
यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः । सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः
যি সেই দেৱ প্ৰকাশিত হৈ আগবাঢ়ে, তেওঁ নীলগ্ৰীৱ আৰু স্বৰ্ণময় দীপ্তিমান। তেওঁেই সৌম্য, ঘোৰ আৰু মিশ্ৰৰূপ; অক্ষৰ, অমৃত, অব্যয়।
Verse 16
स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः । चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः
তেওঁ পৰম পুৰুষ-স্বরূপ, ভগৱান শিৱ—অন্তকৰো অন্তক। চেতন-অচেতন দুয়োটা বন্ধনৰ পৰা মুক্ত, তেওঁ সমগ্ৰ প্ৰপঞ্চৰ অতীত, পৰাত্পৰ।
Verse 17
शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते । लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः
জ্ঞান আৰু ঐশ্বৰ্য পৰীক্ষা কৰিলে মনীষীসকলে কয়—শিৱৰ অতিশয় মহত্ত্বে সেয়া পৰম উৎকৃষ্টতাত প্রতিষ্ঠিত; আৰু এই শ্ৰেষ্ঠতা লোকেশসকলৰ মহিমাৰো ঊৰ্ধ্বে।
Verse 18
प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् । उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम्
প্ৰতি প্ৰতিসৰ্গত জন্ম লোৱা ব্ৰহ্মাসকলৰ বাবে, কালসীমাৰ ভিতৰত থকা সত্তাসকলক শাস্ত্ৰৰ বিস্তাৰ আদিত একমাত্ৰ তেৱেঁই উপদেশ দিয়ে।
Verse 19
कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः । सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः
কালৰ বিভাজনে সীমাবদ্ধ গুৰুসকলৰো তেওঁ গুৰু; তেওঁ সকলোৰে সৰ্বেশ্বৰ, নিজে কাল-সীমাৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত।
Verse 20
शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी । ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम्
তেওঁৰ শক্তি শুদ্ধ, স্বাভাৱিক আৰু সৰ্বাতিশয়ী; তেওঁৰ জ্ঞান অতুলনীয় আৰু নিত্য, আৰু তেওঁৰ দিৱ্য দেহ-স্বরূপ পৰম পৰিপূৰ্ণ, নিৰ্দোষ।
Verse 21
ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् । तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च
অপ্ৰতিদ্বন্দ্বী ঐশ্বৰ্য, পৰম আৰু অনন্ত সুখ, বল, দীপ্ত তেজ-প্ৰভাৱ, বীৰ্য, আৰু ক্ষমা-কাৰুণ্য—এইসকলেই তেওঁৰ দিৱ্য গুণ।
Verse 22
परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम् । परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः
যি আত্মা সদায় পৰিপূৰ্ণ, তেওঁৰ সৃষ্ট্যাদি কৰ্মত কোনো ব্যক্তিগত প্ৰয়োজন নাই; তেওঁৰ সকলো কৰ্মৰ ফল একমাত্র পৰানুগ্ৰহেই।
Verse 23
प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परस्स्मृतः
প্ৰণৱ (ॐ) সেই পৰমাত্মা শিৱৰ প্ৰকাশক নাম। ‘শিৱ’, ‘ৰুদ্ৰ’ আদি শব্দসমূহৰ মাজতো প্ৰণৱকেই সৰ্বোচ্চ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 24
शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि । या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः
হে শম্ভো! প্ৰণৱে যিজন বাচ্য সেই পৰমেশ্বৰক ভাৱনা/ধ্যান কৰিলে আৰু সেই প্ৰণৱৰ জপ কৰিলেও, যি পৰাসিদ্ধি, সেয়া নিশ্চয়েই লাভ হয়—সন্দেহ নাই।
Verse 25
तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः
সেয়েহে আগমৰ পাৰগামী মনস্বী জ্ঞানীসকলে একাক্ষৰ দেৱ (ॐ-স্বৰূপ শিৱ)কেই পৰম বুলি কয়; কিয়নো বাচ্য আৰু বাচকৰ একত্বক সঁচা বুলি মানে।
Verse 26
अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि । अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि
বেদৰ শিৰোভাগত ইয়াৰ চাৰিটা মাত্রা কোৱা হৈছে—‘অ’, ‘উ’, ‘ম’ আৰু নাদ (অনুনাদ)ও।
Verse 27
अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते । मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः
তেওঁলোকে কয়—‘অ’ ব’হ্বৃচ (ঋগ্বেদ), ‘উ’ যজুৰ্বেদ বুলি কোৱা হয়, ‘ম’ ইয়াৰ সাম-নাদ; আৰু ইয়াৰ শ্ৰুতি অഥৰ্ববেদ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 28
अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः
‘অ’ মহাবীজ, ৰজোগুণ আৰু চতুৰ্মুখ স্ৰষ্টা (ব্ৰহ্মা); ‘উ’ প্ৰকৃতি, যোনি, সত্ত্বগুণ আৰু পালনকৰ্তা হৰি (বিষ্ণু)।
Verse 29
मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः । नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः
‘ম’ অক্ষৰেই পুৰুষ-বীজ; তমোগুণে সংহাৰকাৰী হৰ তেওঁৱেই। তেওঁৱেই পৰ নাদ, পৰমেশ্বৰ, উত্তম পুৰুষ—নিৰ্গুণ, নিষ্ক্ৰিয় শিৱ।
Verse 30
सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा । अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया
এই সমগ্ৰ জগত ত্ৰিবিধ ৰূপে ওঁকাৰৰ তিন মাত্রাৰে প্ৰকাশিত; কিন্তু অৰ্ধমাত্রাই শিৱক আত্মাস্বৰূপে বুজাবলৈ বোধ জাগায়।
Verse 31
यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्
যাৰ ওপৰত একো নাই, আৰু যাৰ পৰা পৃথকো একো নাই। তাতকৈ সূক্ষ্ম একো নাই, তাতকৈ মহান একো নাই। সেই এক দিৱ্য আকাশত অচল বৃক্ষৰ দৰে স্থিত; সেই পৰম পুৰুষে এই সকলোকে পূৰ্ণ কৰি ব্যাপি আছে।
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily a philosophical discourse rather than a narrated mythic episode; it frames Śiva’s nature through systematic negation of bonds and limiting categories.
By rejecting every proposed bond—psychic, sensory, elemental, karmic, and cosmological—the text marks Śiva as the absolute reality beyond all upādhis, positioning liberation as grounded in recognizing Śiva’s unconditioned sovereignty and auspiciousness.
Śiva is highlighted as Paramātman and as Sthāṇu (the unwavering one), sustaining all existence through his śaktis while remaining apracyuta—unfallen from his own essential nature.