शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
এই অধ্যায়ত উপমন্যুৱে উপদেশ দিয়ে কয় যে চল-অচল সমগ্ৰ জগত দেৱদেৱ শিৱৰেই ‘বিগ্ৰহ’; কিন্তু পাশ-বন্ধনৰ গধুৰতাত বদ্ধ জীৱে তাক চিনিব নোৱাৰে। একেটা তত্ত্ব বহু ধৰণে কোৱা হয়; অবিকল্প পৰম অৱস্থাক নাজনা মুনিসকলৰো বাক্যভেদ দেখা যায়—এইদৰে একত্ব আৰু বহুত্বৰ টানাপোড়েন ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। অপৰ ব্ৰহ্ম বুলিলে ভূততত্ত্ব, ইন্দ্ৰিয়, অন্তঃকৰণ আৰু বিষয়সমষ্টি; পৰ ব্ৰহ্ম বুলিলে চিদাত্মক শুদ্ধ চৈতন্য। ‘ব্ৰহ্ম’ শব্দৰ (বৃহত্ত্ব/বৃংহণত্ব) ব্যুৎপত্তি দেখুৱাই কোৱা হয়—দুয়োটাই ব্ৰহ্মাধিপতি প্ৰভু শিৱৰ স্বৰূপ। পাছত বিশ্বক বিদ্যা-অবিদ্যা-গঠিত বুলি—বিদ্যা সত্যানুগত সচেতন জ্ঞান, অবিদ্যা অচেতন মিথ্যা-গ্ৰহণ—ভ্ৰান্তি আৰু যথাৰ্থ-সংবিত্তিৰ ভেদ দেখুৱাই, সৎ-অসৎ উভয়ৰ ঈশ্বৰ শিৱেই এই দ্বয় আৰু তাৰ জ্ঞানফলৰ নিয়ন্তা বুলি সিদ্ধান্ত দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् । तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्
উপমন্যুৱে ক’লে—চৰাচৰসহ এই সমগ্ৰ বিশ্ব দেৱদেৱ ভগৱান শিৱৰেই প্ৰকাশিত বিগ্ৰহ। কিন্তু পাশৰ ভাৰ আৰু প্ৰাবল্যত আবদ্ধ পশুজীৱে তেওঁক এইদৰে নাজানে।
Verse 2
तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन । अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः
হে যদুনন্দন, মহর্ষিসকলে সেই এককেই বহু ধৰণে কয়; কিয়নো তেওঁলোকে তেওঁৰ পৰম অবিকল্প (নিৰ্বিকল্প) ভাব নাজানি নানা বাক্যৰে বৰ্ণনা কৰে।
Verse 3
अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा । केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्
কিছুমানে মহাদেৱক অপৰ ব্ৰহ্মৰূপ আৰু পৰ ব্ৰহ্মস্বৰূপ—দুয়োটা বুলিয়েই কয়; তেওঁ অনাদি, অনিধন, পৰম তত্ত্ব।
Verse 4
भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम् । अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्
ভূত, ইন্দ্ৰিয়, অন্তঃকৰণ, প্ৰধান আৰু বিষয়-আত্মক যি ব্ৰহ্ম, তাক ‘অপৰ ব্ৰহ্ম’ বুলি কোৱা হয়; আৰু যি শুদ্ধ চৈতন্য-স্বৰূপ, সেয়াই ‘পৰ ব্ৰহ্ম’।
Verse 5
बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते । उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः
বৃহত্ত্বৰ বাবে বা সকলোকে বৃদ্ধি-প্ৰসাৰিত কৰাৰ শক্তি (বৃহণত্ব) থকাৰ বাবে তাক ‘ব্ৰহ্ম’ বুলি কোৱা হয়। এই দুয়োটাই ব্ৰহ্মৰ ৰূপ—ব্ৰহ্মৰো অধিপতি সেই প্ৰভুৰ।
Verse 6
विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः । रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः
এই সমগ্ৰ বিশ্ব—বিদ্যা আৰু অবিদ্যা-সমন্বিত—বিশ্বগুরু সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৰেই স্বৰূপ; ইয়াত সন্দেহ নাই, কিয়নো সমগ্ৰ জগত তেওঁৰ বশত।
Verse 7
भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः । अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते
তেওঁলোকে পৰম শৈৱ তত্ত্বক ‘ভ্ৰান্তি’, ‘বিদ্যা’ আৰু ‘পৰা’—এই স্বভাৱবিশিষ্ট বুলি জানে। বস্তুসম্বন্ধে যথাৰ্থৰ বিপৰীত বুদ্ধিক বহুপ্ৰকাৰ ‘ভ্ৰান্তি’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 8
यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते । विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते
যি সংবিত্তি যথাৰ্থৰ অনুৰূপ আকাৰধাৰী, তাকেই ‘বিদ্যা’ বুলি কীৰ্তন কৰা হয়। বিকল্পৰহিত তত্ত্বক ‘পৰম’ বুলি অভিহিত কৰা হয়।
Verse 9
वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः । तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते
বিপৰীততাৰ বাবে বেদবাদীসকলে ‘অসৎ’ শব্দ ক’বলৈ ধৰে। কিন্তু শিৱ সৎ আৰু অসৎ—উভয়ৰেই পতি; সেয়ে তেওঁ ‘সদসৎপতি’ বুলি উচাৰিত।
Verse 10
क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे । क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते
কিছুমানে পৰমক ক্ষৰ-অক্ষৰাত্মক বুলি কয়, আৰু কিছুমানে তেওঁক ক্ষৰ-অক্ষৰৰ অতীত বুলি কয়। সকলো ভূত ‘ক্ষৰ’; ভিতৰত স্থিত অচল কূটস্থ তত্ত্ব ‘অক্ষৰ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 11
उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः । तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः
সেই দুয়োটা পৰমেশ্বৰৰ ৰূপ, কিয়নো সিহঁত তেওঁৰ অধীন। কিন্তু সিহঁতৰো অতীত শান্ত শিৱ; তেওঁ ক্ষৰ-অক্ষৰ উভয়ৰ অতীত বুলি স্মৃত।
Verse 12
समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम् । वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम्
কিছুমান মুনি কয় যে শিৱ সমষ্টি আৰু ব্যষ্টি—উভয় ৰূপ, আৰু সমষ্টি-ব্যষ্টি উভয়ৰ কাৰণো; সেয়ে শিৱেই পৰমকাৰণ।
Verse 13
समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च । ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात्
জ্ঞানীসকলে সমষ্টিক অব্যক্ত আৰু ব্যষ্টিক ব্যক্ত বুলি কয়। এই দুয়োটা পৰমেশ্বৰৰ ৰূপ; তেওঁৰ ইচ্ছাৰ পৰাই সিহঁত প্ৰৱৰ্তিত হয়।
Verse 14
तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम् । कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम्
সেই দুয়োটাৰ কাৰণ-আধাৰ ৰূপে শিৱক পৰম কাৰণ বুলি ঘোষণা কৰা হয়। কাৰণতত্ত্বজ্ঞানীসকলে তেওঁক সমষ্টি আৰু ব্যষ্টি—উভয়ৰ কাৰণ বুলি কয়।
Verse 15
जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः । या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते
কিছুমানে ঈশ্বৰক জাতি আৰু ব্যক্তি—উভয় স্বৰূপ বুলি বৰ্ণনা কৰে। যি দেহধাৰী পিণ্ডৰ ভিতৰতো অবিৰত থাকে, তাকেই ‘জাতি’ (সামান্য) বুলি কোৱা হয়।
Verse 16
व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम् । जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः
ব্যক্তি হৈছে ভেদ-সীমাৰূপ, যি পিণ্ড আৰু জাতিৰ আশ্ৰয় লয়। জাতি আৰু ব্যক্তি—উভয়েই তেওঁৰ (শিৱৰ) আজ্ঞাৰে পালন আৰু নিয়ন্ত্ৰিত।
Verse 17
यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः । प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः
সেইহেতু মহাদেৱক জাতি আৰু ব্যক্তি-গঠিত দেহবিশিষ্ট বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়। শিৱক প্ৰধান, পুৰুষ, ব্যক্ত জগত আৰু কাল—ই সকলোৰে আত্মা বুলি কোৱা হয়।
Verse 18
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा । त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः
মনীষীসকলে কয়—প্ৰধানেই প্ৰকৃতি, আৰু ক্ষেত্ৰজ্ঞই পুৰুষ। লগতে, ব্যক্ত জগত তেইশ তত্ত্বৰ সমষ্টি বুলি তেওঁলোকে কোৱা।
Verse 19
कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम् । एषामीशो ऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः
কালেই সমগ্ৰ কাৰ্য-প্ৰপঞ্চৰ পৰিণামৰ একমাত্ৰ কাৰণ। তেৱেঁই এই সকলোৰে ঈশ্বৰ, অধিপতি আৰু ধাতা—যি প্ৰৱৰ্তন কৰে আৰু নিবৰ্তনো কৰে।
Verse 20
आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः । तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान्
প্ৰকাশ আৰু লয়ৰ একমাত্ৰ কাৰণ তেওঁ—স্বয়ংসম্ৰাট অজ (অজন্মা)। তেওঁৰ পৰাই প্ৰধান, পুৰুষ, ব্যক্ত জগত আৰু কালৰ ৰূপসমূহ উদ্ভৱ হয়।
Verse 21
हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः । विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते
মহেশ্বৰক তেওঁলোকৰ কাৰণ, নেতা, অধিপতি আৰু ধাতা (ধাৰক-পালক) বুলি কোৱা হৈছে। কিছুমানে ঈশক বিরাট আৰু হিৰণ্যগৰ্ভৰ অন্তৰাত্মা বুলিও বৰ্ণনা কৰে।
Verse 22
हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट् । अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः
কবিসকলে শিৱক—লোকসমূহৰ কাৰণ হিৰণ্যগৰ্ভ, বিশ্বাত্মা বিরাট, সকলোৰে ভিতৰত অধিষ্ঠিত অন্তৰ্যামী, আৰু সৰ্বাতীত পৰম—বুলি কয়।
Verse 23
प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
কিছুমানে তেওঁক প্ৰাজ্ঞ, তাইজস আৰু বিশ্বাত্মা বুলি কয়; কিছুমানে তেওঁক তুৰীয় (চতুৰ্থ) বুলি ঘোষণা কৰে; আৰু কিছুমানে তেওঁকেই সৌম্য—শান্ত, মঙ্গলময় পৰতত্ত্ব—বুলি জানে।
Verse 24
माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे । कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे
কিছুমানে তেওঁক মাতা, মান (প্ৰমাণ), মেয় (জ্ঞেয়) আৰু মতি (বুদ্ধি) বুলি কয়; আন কিছুমানে তেওঁক কৰ্তা, ক্ৰিয়া, কাৰ্য, কৰণ আৰু কাৰণ—সকলো ৰূপে ঘোষণা কৰে।
Verse 25
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे
কিছুমানে আত্মাক জাগ্ৰত্, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তিত অৱস্থিত বুলি কয়। কিছুমানে তুৰীয়—চতুৰ্থ অৱস্থা—ঘোষণা কৰে; আৰু কিছুমানে তুৰীয়াতীত, সকলো অৱস্থাৰ অতীত পৰম তত্ত্ব বুলি বৰ্ণনা কৰে।
Verse 26
तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः । केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे
কিছুমানে তেওঁক নিৰ্গুণ বুলি কয়, আন কিছুমানে সগুণ বুলি জানে। কিছুমানে তেওঁক সংসাৰী বুলি কয়, আৰু আন কিছুমানে শিৱক সংসাৰাতীত নিত্যমুক্ত বুলি ঘোষণা কৰে।
Verse 27
स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः । घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
কিছুমানে তেওঁক সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ বুলি কয়, আন কিছুমানে পৰতন্ত্ৰ বুলি ভাবে। কিছুমানে তেওঁক ঘোৰ বুলি কয়, আৰু আন কিছুমানে তেওঁক সৌম্য আৰু মঙ্গলময় বুলি জানে।
Verse 28
रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे । निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः
কিছুমানে তেওঁক ৰাগৱন্ত বুলি কয়, আন কিছুমানে তেওঁক বীতৰাগ বুলি কয়। কিছুমানে কয় তেওঁ নিষ্ক্ৰিয়, আৰু আন লোকে কয় তেওঁ সক্ৰিয়।
Verse 29
निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे । ध्रुवमित्यपरे प्राहुस्तमध्रुवामितीरते
কিছুমানে তেওঁক নিৰিন্দ্ৰিয় বুলি কয়, আন কিছুমানে সেন্দ্ৰিয় বুলি কয়। কিছুমানে তেওঁক ধ্ৰুৱ—অচল—বুলি কয়, আৰু কিছুমানে তেওঁক অধ্ৰুৱ—নিয়ত নহয়—বুলি কৈ পৰমক নানা ধৰণে বৰ্ণনা কৰে।
Verse 30
अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवंतं परे विदुः । अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः
কিছুমানে নিশ্চয় তেওঁক অৰুপ বুলি কয়, আৰু কিছুমানে তেওঁক ৰূপৱন্ত বুলি জানে। কিছুমানে তেওঁ অদৃশ্য বুলি কয়, আন কিছুমানে তেওঁ দৃশ্য বুলি মানে—পৰমেশ্বৰ সম্বন্ধে এনেদৰে নানা ধাৰণা আছে।
Verse 31
वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे । शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे
কিছুমানে কয় তেওঁ বাক্যে প্ৰকাশ্য, আন কিছুমানে কয় তেওঁ অবাচ্য। কিছুমানে তেওঁক শব্দ-স্বৰূপ বুলে, আন কিছুমানে তেওঁক সকলো শব্দৰ অতীত শিৱ বুলে।
Verse 32
केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे । ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे
কিছুমানে তেওঁক চিন্তাময় বুলে, আন কিছুমানে তেওঁক চিন্তাৰহিত বুলে জানে। কিছুমানে তেওঁক জ্ঞান-স্বৰূপ বুলে, আন কিছুমানে তেওঁক বিজ্ঞান—বিবেকসহ উপলব্ধ জ্ঞান—বুলে কয়।
Verse 33
केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन । परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे
কিছুমানে তেওঁক জ্ঞেয় বুলে, আন কিছুমানে তেওঁক অজ্ঞেয় বুলে। কিছুমানে তেওঁকেই একমাত্ৰ পৰম তত্ত্ব বুলে, আন কিছুমানে তেওঁক অপৰ—প্ৰকাশিত তত্ত্ব—ৰূপেও বৰ্ণনা কৰে।
Verse 34
एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः । नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्
এইদৰে পৰমেষ্ঠিন (পৰমেশ্বৰ)ৰ যাথাৰ্থ্য স্বৰূপ নানাভাৱে বিকল্পিত হয়; কিন্তু নানান প্ৰত্যয় আৰু ভিন্ন ভিন্ন বিশ্বাস-কাৰণৰ বাবে মুনিসকল চূড়ান্ত নিৰ্ণয়ত উপনীত নহয়।
Verse 35
ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् । ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्
যিসকলে সৰ্বভাবৰে পৰমেশ্বৰক শৰণ লয়, সেই ভক্তসকলে অনায়াসে জানে যে শিৱেই পৰম কাৰণ।
Verse 36
यावत्पशुर्नैव पश्यत्यनीशं १ पुराणं भुवनस्येशितारम् । तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण
যেতিয়ালৈকে বন্ধনযুক্ত পশু (জীৱ) অনাদি ঈশ্বৰ—পুৰাতন পুৰুষ, ভুৱনৰ অধিপতি—ক দৰ্শন নকৰে, তেতিয়ালৈকে সি পাশে আবদ্ধ হৈ দুখত থাকে আৰু এই সংসাৰত চক্ৰৰ নেমিৰ দৰে পুনঃপুনঃ ঘূৰি থাকে।
Verse 37
यदा २ पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्
যেতিয়া দ্ৰষ্টাই সোণালী বৰ্ণৰ প্ৰভু—সৰ্বকৰ্তা ঈশ্বৰ, পৰম পুৰুষ, ব্ৰহ্মাৰো মূল উৎস—ক দৰ্শন কৰে, তেতিয়া জ্ঞানীয়ে পুণ্য-পাপ দুয়োটাই ঝাৰি পেলাই নিৰ্মল হৈ তেওঁৰ সৈতে পৰম সাম্য (একত্ব) লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily doctrinal rather than event-driven: Upamanyu teaches metaphysical identity of Śiva and the cosmos, not a discrete mythic episode.
It encodes a non-dual theological claim: multiplicity (carācaram) is not outside Śiva but a manifestation-mode, while Śiva remains the transcendent, vikalpa-free reality.
Para/apara Brahman; vidyā/avidyā; yathārtha-saṃvitti/bhrānti; and sat/asat—each pair is subordinated to Śiva as their presiding ground.