न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् । स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् । यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च । स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्

উপমন্যুৱে ক’লে— “ন্যাস স্থিতি, উৎপত্তি আৰু লয়ৰ ক্ৰমে তিনিধৰণৰ বুলি কোৱা হৈছে। গৃহস্থৰ বাবে স্থিতি-ন্যাস, ব্ৰহ্মচাৰীৰ বাবে উৎপত্তি-ন্যাস। যতিসকলৰ বাবে সংহৃতি (লয়)-ন্যাস, আৰু বনস্থসকলৰ বাবেও তেনেদৰে। সেই স্থিতি-ন্যাসেই স্বামীহীনা গৃহিণীৰ বাবেও উপযুক্ত।”

Verse 3

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् । अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः । दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च । उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः

এতিয়া মই কন্যা-শক্তিৰ পুনঃপ্ৰকাশৰ বাবে ন্যাসৰ লক্ষণ ক’ম। অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কনিষ্ঠালৈ যি স্থাপন, সেয়া স্থিতি-ন্যাস; সোঁ অঙ্গুষ্ঠৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বাঁ অঙ্গুষ্ঠলৈ যি স্থাপন, সেয়া উৎপত্তি-ন্যাস; আৰু বিপৰীত ক্ৰম সংহৃতি-ন্যাস।

Verse 5

सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् । अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः । अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः । निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः

বিন্দুসহ ‘ন’কাৰৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা বৰ্ণসমূহ ক্ৰমে ন্যাস কৰিব লাগে। তাৰ পাছত আঙুলিসমূহত শিৱৰ ন্যাস কৰিব আৰু দুয়োখন তালুতেও, নিৰাময়তাৰ বাবে। তাৰ পিছত অস্ত্ৰ-ন্যাস কৰি অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰেৰে তাক দশ দিশলৈ বিস্তাৰ কৰিব লাগে। (এদৰে) নিবৃত্তি আদি পাঁচ কলা পঞ্চমহাভূত-স্বরূপিণী।

Verse 7

पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः । हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः । तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् । तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

পঞ্চভূতৰ অধিপতিসকলৰ সৈতে তেওঁলোকৰ চিহ্নসহ হৃদয়, কণ্ঠ, তালু, ভ্ৰূমধ্য আৰু ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰত অৱস্থিত হৈ, বীজ মন্ত্ৰৰ জৰিয়তে গ্ৰন্থিসমূহ ধ্যান কৰিব লাগে আৰু শুদ্ধিৰ বাবে পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্ৰ জপ কৰিব লাগে।

Verse 9

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः । भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया । नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना । निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा

প্ৰাণবায়ু নিৰোধ কৰি, গুণৰ সংখ্যা অনুসৰি, অস্ত্ৰ-মুদ্ৰাৰ দ্বাৰা ভূত-গ্ৰন্থি ছেদন কৰিব লাগে। সুষুম্না নাড়ীৰ মাধ্যমেৰে ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰৰে নিৰ্গত আত্মাক শিৱৰ তেজত বিলীন কৰিব লাগে।

Verse 11

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् । ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना । देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना । प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्

বায়ুৰ দ্বাৰা শৰীৰ শোষিত কৰি কালাগ্নিৰ দ্বাৰা দহন কৰিব লাগে। তাৰ পিছত বায়ুৰ দ্বাৰা কলাসমূহ সংহৰণ কৰি, অমৃতৰ দ্বাৰা শৰীৰ প্লাবিত কৰি যথাস্থানত স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 13

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु । अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः । ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् । शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्

তাৰ পিছত সকলো ক্ৰিয়া সংহৃত কৰি, দেহাভিমান দগ্ধ কৰি, কলাসমূহৰ নতুন সৰ্গ নকৰাকৈ, ভস্মীভূত অৱস্থাত ‘অমৃত-প্লাৱন’ কৰিব। তাৰপিছত সেই বিদ্যাময় দেহত, দীপশিখাৰূপে শিৱৰ পৰা নিৰ্গত আত্মাক ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰেৰে যোগ কৰিব।

Verse 15

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे । पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः । ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् । देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्

দেহৰ অন্তৰত, হৃদয়-পদ্মত প্ৰৱিষ্ট সেই পৰম শিৱক ধ্যান কৰি, পুনৰ অমৃতবৃষ্টিৰে মন্ত্ৰময় দেহক সিঞ্চন/অভিষেক কৰিব। তাৰ পাছত হাত শোধন কৰি কৰ-ন্যাস, আৰু তাৰ পিছত দেহ-ন্যাস কৰি মহামুদ্ৰা আচৰণ কৰিব।

Verse 17

अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना । वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु । षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च । दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्

তাৰ পাছত শিৱে কোৱা পদ্ধতি অনুসাৰে অঙ্গ-ন্যাস কৰিব। তাৰ পিছত হাত-পা আদি অঙ্গৰ সন্ধিস্থানত বৰ্ণ-ন্যাস কৰিব। তাৰ পাছত ষড়ঙ্গ আৰু শব্দৰ ষট্ জাতিসহ ন্যস্ত কৰি, আগ্নেয় দিশৰ পৰা ক্ৰমে দিগ্বন্ধন আচৰণ কৰিব।

Verse 19

यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् । तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना । एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् । शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्

নাইবা মূৰ্ধা আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা পঞ্চাঙ্গ-ন্যাস মাত্ৰ কৰিব; আৰু ভূতশুদ্ধি আদি বিস্তাৰ নকৰাকৈ ষড়ঙ্গ-ন্যাসো কৰিব। এইদৰে সংক্ষেপে দেহ-আত্মা শোধন কৰি, শিৱভাব লাভ কৰি পৰমেশ্বৰক পূজা কৰিব।

Verse 21

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत् । तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः । तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

এতিয়া যাৰ সময়/অৱসৰ নাই, বা মনত বিভ্ৰম আছে, সি বিস্তৃত বিধিৰে ন্যাসকৰ্ম আচৰণ কৰিব। তাত প্ৰথম মাতৃকা-ন্যাস, তাৰ পিছত ব্ৰহ্ম-ন্যাস; তৃতীয় প্ৰণৱ-ন্যাস, আৰু তাৰ পাছত হংস-ন্যাস।

Verse 22

अध्याय

অধ্যায়—ই শাস্ত্ৰৰ সেই বিভাগ, য’ত শিৱ-উপদেশক ক্ৰমবদ্ধ অধ্যয়ন আৰু মননৰ বাবে বিন্যস্ত কৰা হৈছে।

Verse 23

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः । एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु । अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके । इं ईं च नेत्रयोस्तद्वतुं ऊं श्रवणयोस्तथा

পঞ্চম পদ্ধতি, সৎলোকৰ দ্বাৰা প্ৰশংসিত, পঞ্চাক্ষৰাত্মক ন্যাস বুলি কোৱা হয়। পূজা আদি কৰ্মত ইয়াৰ ভিতৰত এটা বা একাধিক ন্যাস কৰিব পাৰি। ‘অ’ মূৰ্ধ্নিত আৰু ‘আ’ ললাটত; ‘ই’ ‘ঈ’ দুয়ো নয়নত, আৰু ‘উ’ ‘ঊ’ দুয়ো কৰ্ণত যথাবিধি বিন্যাস কৰিব।

Verse 25

ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌअं ॡं नासापुटद्वये । एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात् । अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् । कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु

‘ঋং’ আৰু ‘ঃং’ দুয়ো কপোলত, আৰু ‘ঌঅং’ ‘ॡং’ দুয়ো নাসাপুটত বিন্যাস কৰা। ক্ৰমে ‘এ’ আৰু ‘মে’ দুয়ো ওষ্ঠত, আৰু ‘ওমৌং’ দাঁতৰ দুয়ো শাৰীত স্থাপন কৰা। তাৰ পিছত ‘অং’ জিহ্বাত আৰু ‘যঃ’ তালুত যথাক্ৰমে প্ৰয়োগ কৰা। তাৰপিছত সোঁ হাতৰ পাঁচ সন্ধিত ‘ক’-বৰ্গৰ অক্ষৰ ন্যাস কৰা।

Verse 27

चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् । टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि । पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः । न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्

চ-বৰ্গৰ অক্ষৰ বাওঁ হাতৰ সন্ধিসমূহত বিন্যাস কৰা। ট-বৰ্গ আৰু ত-বৰ্গ দুয়ো পাদত স্থাপন কৰা। ‘প’ ‘ফ’ দুয়ো পাৰ্শ্বত, তাৰ পিছত ‘ব’ ‘ভ’ পিঠিত আৰু নাভিতো ৰাখা। তাৰপিছত ‘ম’কাৰ হৃদয়ত ন্যাস কৰি, ত্বক আদি অঙ্গত বাকী বিন্যাস যথাক্ৰমে কৰা—এইদৰে শিৱপূজাৰ বাবে দেহ পবিত্ৰ হয়।

Verse 29

यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु । हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे । एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना । अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्

‘য’ৰ পৰা ‘স’লৈ অক্ষৰসমূহ সপ್ತ ধাতুত ন্যাস কৰা। ‘হং’কাৰ হৃদয়ৰ অন্তৰত আৰু ‘ক্ষ’কাৰ দুয়ো ভ্ৰূৰ মাজত স্থাপন কৰা। এইদৰে পঞ্চাশ বৰ্ণৰ ৰুদ্রপথত অক্ষৰসমূহ সঠিকভাৱে প্রবিন্যাস কৰি, অঙ্গ-ভেদ, বক্ত্ৰ-ভেদ আৰু কলা-ভেদ অনুসাৰে পঞ্চব্ৰহ্মকো বিন্যাস কৰা।

Verse 31

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् । शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत् । ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् । ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्

সেই মন্ত্ৰসমূহেৰে কৰন্যাস আদি পূৰ্বক্ৰিয়া কৰি—ক্ৰমে বা অক্ৰমে—ইয়াক শিৰ, মুখ, হৃদয়, গুহ্য-দেশ আৰু পদত বিন্যস্ত কৰিব। তাৰ পাছত ঊৰ্ধ্ব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পশ্চিমান্তলৈ মুখসমূহ ধ্যান কৰিব। এই পাঁচ স্থানত ঈশানৰ পাঁচ কলা ক্ৰমে স্থাপন কৰিব।

Verse 33

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि । चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः । हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि । अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः

তাৰ পাছত চাৰিটা মুখত পুৰুষ-তত্ত্বৰ চাৰিটা কলাও পূৰ্বাদি ক্ৰমে স্থাপন কৰিব লাগে। সেয়া হৃদয়, কণ্ঠ, অংস, নাভি, কুক্ষি, পৃষ্ঠ আৰু বক্ষস্থলত বিন্যস্ত হ’ব। তদ্ৰূপ অঘোৰৰ আঠ কলা পদযুগলত আৰু হস্তযুগলতও স্থাপনীয়।

Verse 35

पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु । जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् । घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः । अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः

তাৰ পিছত বিধিজ্ঞানী সাধকে ক্ৰমে তেৰটা কলাৰ ন্যাস কৰিব—গুদ, উপস্থ, উৰু আৰু হাঁটুতে। জঙ্ঘা, নিতম্ব, কটি আৰু পাৰ্শ্বত বামদেৱ-ভাব ধ্যান কৰিব। তাৰ পাছত নাসিকা, শিৰ আৰু দুয়ো বাহুতেও কলাৰ স্থাপন কৰিব। এইদৰে আটত্ৰিশ কলাৰ ন্যাস অনুক্ৰমে কৰি সি পদে পদে আগবাঢ়ে।

Verse 37

पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् । बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः । पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा । इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः

তাৰ পিছত প্ৰণৱবিদ্যাত সুদক্ষ জ্ঞানী সাধকে প্ৰণৱ-ন্যাস আচৰণ কৰিব। দুয়ো বাহুত, কঁহুনিত আৰু কব্জিত; পাৰ্শ্ব আৰু উদৰত, উৰু আৰু জঙ্ঘাত, পাদত আৰু পিঠিতো। এইদৰে প্ৰণৱৰ বিন্যাস কৰি ন্যাস-নিপুণ সাধক আগবাঢ়ে।

Verse 39

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् । बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि । विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि । कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा

শৈৱশাস্ত্ৰত যিদৰে কোৱা হৈছে, তেনেদৰেই হংস-ন্যাস কৰিব লাগে। ‘হংস’ বীজক বিভাজন কৰি চকুত আৰু নাসাৰন্ধ্ৰত স্থাপন কৰিব। তদ্ৰূপ বাহুত, চকুত, মুখত, ললাটত আৰু নাসিকাতো বিন্যাস কৰিব। তাৰ পাছত কক্ষত, স্কন্ধত, পাৰ্শ্বত আৰু স্তনতও স্থাপন কৰিব।

Verse 41

कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना । हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः । यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते । नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्

কটি, হাত আৰু গুল্ফ (গোৰালি)ত—অথবা পঞ্চাঙ্গ-মাৰ্গ অনুসাৰে—এই ‘হংস-ন্যাস’ সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্রৰ ন্যাস কৰিব। পূৰ্বোক্ত পথেদি যাৰ দ্বাৰা শিৱত্ব জন্মে—যি শিৱভাবপ্ৰাপ্ত নহয়, সি শিৱসাধনা নকৰিব, শিৱাৰ্চনাও নকৰিব।

Verse 43

नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् । तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् । शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् । कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः

যি শিৱভাবহীন, সি শিৱক ধ্যান নকৰিব; আৰু যি শিৱপৰায়ণ নহয়, সি শিৱক লাভ কৰিব নোৱাৰে। সেয়ে নিজৰ দেহ-মন শৈৱময় কৰি, পশুভাৱনা (বন্ধ জীৱৰ পশুত্ব) ত্যাগ কৰি ‘মই শিৱৰ/শিৱময়’ বুলি চিন্তা কৰি শৈৱ আচাৰ পালন কৰিব। কৰ্মযজ্ঞ, তপোযজ্ঞ আৰু তাতকৈ উত্তম জপযজ্ঞ উপদেশিত।

Verse 44

ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः । कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे । जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा

ধ্যানযজ্ঞ আৰু জ্ঞানযজ্ঞ—এইদৰে পাঁচ যজ্ঞ প্ৰখ্যাত। কিছুমান কৰ্মযজ্ঞত ৰত, কিছুমান তপোযজ্ঞত; আন কিছুমান জপযজ্ঞত ৰত, তেনেদৰে ধ্যানযজ্ঞতো ৰত থাকে।

Verse 46

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् । क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः । कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् । अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः

আন কিছুমান জ্ঞানযজ্ঞত ৰত হৈ ক্ৰমে ক্ৰমে উত্তৰোত্তৰ অধিক বিশিষ্ট হয়। ক্ৰমযজ্ঞ দুবিধ—কামসহিত আৰু অকাম। কামী সাধকে কাম্য ভোগ ভোগ কৰি কামাসক্ত হৈ পুনৰ জন্ম লয়। কিন্তু অকাম পথত ৰুদ্ৰভৱন লাভ কৰি তাত দিৱ্য ভোগ অনুভৱ কৰিলেও সি পুনৰ পতিত নহয়।

Verse 48

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः । तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः । जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः । जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह

তপোযজ্ঞত ৰত হ’লে সি তপস্বী ৰূপে জন্ম লয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। কিন্তু সেই তপস্বীয়েও তাত ভোগ ভোগি সেই অৱস্থাৰ পৰা চ্যুত হয়। কিন্তু যি জপ আৰু ধ্যানত ৰত, সি পৃথিৱীত মানৱ ৰূপে জন্ম লয়; আৰু জপ-ধ্যানৰতে সেই মর্ত্য, সেই সাধনাৰ বিশেষ শক্তিৰে এই লোকতেই বিশিষ্ট হয়।

Verse 50

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् । तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम् । अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति । तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्

যথাৰ্থ জ্ঞান লাভ কৰিলে সাধক অচিৰেই শিৱ-সাযুজ্য পায়। সেয়ে দেহধাৰীৰ বাবে শিৱাজ্ঞাৰে বিধিত কৰ্মযজ্ঞো মুক্তজনৰ বাবে বাধ্যতামূলক বন্ধন নহয়। কিন্তু নিষ্কাম হৈও যি কামনাৰ সৈতে যুক্ত হয়, সি নিশ্চয় বন্ধনত পৰে। অতএব পঞ্চযজ্ঞৰ মাজত ধ্যান আৰু জ্ঞানত পৰায়ণ হোৱা উচিত।

Verse 52

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः । ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः । बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः

যাৰ ধ্যান আৰু যথাৰ্থ জ্ঞান আছে, সি ভৱসাগৰ পাৰ হয়। হিংসা আদি দোষৰ পৰা মুক্ত হৈ সি চিত্তশুদ্ধিৰ বিশুদ্ধ সাধন হয়। সেয়ে ধ্যানযজ্ঞ শ্ৰেষ্ঠ, কিয়নো ই অপৱৰ্গ অৰ্থাৎ মোক্ষফল প্ৰদান কৰে। বাহ্য কৰ্ম যেন কেৱল সেৱক; পৰম ফলত সিহঁতৰ ডাঙৰ অংশ নাই।

Verse 54

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् । यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्

ৰাজভৱনত (এই নীতি) যেনেকৈ দেখা যায়, তেনেকৈ ইয়াতো কৰ্মকাণ্ডীসকলে তদ্ৰূপ কৰে। ধ্যানীৰ ৰূপ সূক্ষ্ম হয় আৰু সি প্ৰত্যক্ষ ঐশ্বৰ্যৰূপে প্ৰকাশ পায়। কিন্তু এই জগতত কৰ্মৰ বাবে স্থূল আকাৰ মাটি, কাঠ আদি দিয়ে গঢ়া হয়; সেয়ে ধ্যানযজ্ঞত ৰত লোকেও উপাসনাৰ আধাৰ হিচাপে পাথৰ বা মাটিৰ দেৱমূৰ্তি ব্যৱহাৰ কৰে।

Verse 56

नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् । आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः । हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः । ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते

শিৱৰ যথাৰ্থ স্বৰূপ নাজানিলে মানুহে পৰম পদ সম্পূৰ্ণকৈ নাপায়। যি ব্যক্তি আত্মস্থ শিৱক ত্যাগ কৰি কেৱল বাহ্য বস্তুতেই পূজা কৰে, সি যেন হাতে থকা ফল পেলাই নিজৰ কনুই চাটে। জ্ঞানৰ পৰা ধ্যান জন্মে, আৰু ধ্যানৰ পৰা জ্ঞান পুনৰ অধিক বৃদ্ধি পায়।

Verse 58

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् । द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे । नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा । नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा

সেই দুয়োটাই—সাধনা আৰু জ্ঞান—দ্বাৰা মুক্তি হয়; সেয়ে ধ্যানত ৰত হোৱা উচিত। শ্ৰদ্ধাৰে বিদ্ধ চিত্তে দ্বাদশান্তত, অথবা মূৰ্ধ্নিত, ললাটত, ভ্ৰূমধ্যত, নাসাগ্ৰত, মুখত, কণ্ঠত, হৃদয়ত, অথবা নাভিত—সেই শাশ্বত স্থানে—ধ্যান স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 60

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् । अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा । वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः । अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् । अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा

বাহ্য যাগ-উপচাৰে দেৱ আৰু দেৱীৰ পূজা কৰিব লাগে। অথবা নিত্য লিঙ্গত বা নিৰ্মিত প্ৰতিমাত, বা পবিত্ৰ অগ্নিত, বা প্ৰতিষ্ঠিত স্থণ্ডিলত—নিজ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ভক্তিসহ—পূজা কৰিব। অথবা অন্তৰ আৰু বাহিৰ উভয়ভাৱে পৰমেশ্বৰক আৰাধনা কৰিব। যি অন্তৰ্যাগত ৰত, সি বাহ্য পূজা কৰিবও পাৰে, নকৰিলেও হয়।