शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
উপমন্যুৱে কৃষ্ণক উপদেশ দিয়ে কয় যে পৰমাত্মা মহেশ/শিৱে নিজৰ মূৰ্তিসমূহৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ চৰাচৰ জগতক ব্যাপি ধৰি ৰাখে। এই অধ্যায়ত বিশ্ব শিৱৰ অষ্টমূৰ্তিতেই স্থিত—সূতাত গাঁথা মণিৰ দৰে—বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত প্ৰধান শৈৱ ৰূপসমূহ আৰু বিশেষকৈ পঞ্চব্ৰহ্ম তনু—ঈশান, তৎপুৰুষ, অঘোৰ, বামদেৱ, সদ্যোজাত—ক সৰ্বব্যাপী বুলি কোৱা হয়; একোৱেই অব্যাপ্ত নাথাকে। ঈশান ক্ষেত্ৰজ্ঞ/ভোক্তৃ তত্ত্বৰ, তৎপুৰুষ অব্যক্ত আৰু গুণময় ভোগ্যৰ, অঘোৰ বুদ্ধিতত্ত্বৰ (ধৰ্মাদি সহ), বামদেৱ অহংকাৰৰ, আৰু সদ্যোজাত মনসৰ অধিষ্ঠাতা বুলি প্ৰতিপাদিত। ইন্দ্ৰিয়-কৰণ- বিষয়-ভূত সম্পৰ্কো দিয়া হৈছে—শ্ৰোত্ৰ–বাক্–শব্দ–ব্যোম, ত্বক্–পাণি–স্পৰ্শ–বায়ু, চক্ষু–চৰণ–ৰূপ–অগ্নি, ৰসনা–পায়ু–ৰস–আপঃ, ঘ্ৰাণ–উপস্থ–গন্ধ–ভূ। শেষত এই দিৱ্য মূৰ্তিসমূহৰ কীৰ্তি আৰু পূজ্যতা একমাত্ৰ শ্ৰেয়স-দায়ক মঙ্গলকাৰণ বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव । शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः
দেৱাদিদেৱ সেই পৰমেশ্বৰৰ অষ্টমূৰ্তিৰে এই জগত গঠিত। তেওঁ সৰ্বব্যাপী; সমগ্ৰ বিশ্ব তেওঁৰ ভিতৰত এনেদৰে স্থিত, যেন একে সূতাত গাঁথা মণিগুচ্ছ। তেওঁেই শৰ্ব, ভব, ৰুদ্ৰ, উগ্ৰ, ভীম আৰু পশুপতি—বদ্ধ জীৱসমূহৰ অধিপতি।
Verse 3
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् । अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते
ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ, মহেশান আৰু সদাশিৱ—এইবোৰ তেওঁৰ প্ৰকাশিত মূৰ্তি; যাৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ বিশ্ব ব্যাপ্ত। তদুপৰি ‘পঞ্চব্ৰহ্ম’ নামে খ্যাত তেওঁৰ আন পাঁচ তনুও আছে; সেই দেহসমূহেৰে ইয়াত ব্যাপ্ত নোহোৱা একোৱেই নাই।
Verse 5
ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ঈশান, পুৰুষ, অঘোৰ, বাম আৰু সদ্যোজাত—এইবোৰ দেৱৰ পাঁচ প্ৰসিদ্ধ ব্ৰহ্ম-ৰূপ মূৰ্তি। তাত ঈশানাখ্যা মূৰ্তি আদ্য আৰু সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ; সেয়াই প্ৰকৃতিত সাক্ষাৎ ভোক্তা ক্ষেত্ৰজ্ঞ চৈতন্যক অধিষ্ঠান কৰে।
Verse 7
स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति । धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता
স্থাণু-স্বৰূপ প্ৰভুৰ ‘তৎপুৰুষ’ নামৰ মূৰ্তি গুণাশ্ৰয়-স্বভাৱ ভোগ্য অব্যক্ত তত্ত্বক অধিষ্ঠান কৰে। আৰু পিনাকী শিৱৰ ধৰ্মাদি অষ্টাঙ্গ-সংযুক্ত বুদ্ধিতত্ত্বক অতি পূজিত ‘অঘোৰ’ মূৰ্তি অধিষ্ঠান কৰে।
Verse 9
वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते
আগমবিদে কয় যে মহাদেৱৰ ‘বামদেৱ’ নামৰ মূৰ্তি অহংকাৰ-তত্ত্বৰ অধিষ্ঠাত্রী। আৰু জ্ঞানীসকলে কয় যে অপাৰ তেজস্বী শম্ভুৰ ‘সদ্যোজাত’ মূৰ্তি মনসৰ সমধিষ্ঠাত্রী।
Verse 11
श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः । त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः
শ্ৰৱণ, বাক্, শব্দ আৰু সৰ্বব্যাপী আকাশৰ ওপৰত অধিষ্ঠিত প্ৰভুৰ ‘ঈশা’ নামক ঐশ্বৰ্যশক্তি বুলি বুধজন জানে। তদ্ৰূপ ত্বক্, হাত, স্পৰ্শ আৰু প্ৰাণবায়ুৰ ওপৰত অধিপতি হোৱা পৰমেশ্বৰৰ ঐশ্বৰী মূৰ্তিক পুৰাণাৰ্থবিশাৰদসকলে ‘পুৰুষ’ নামে চিনে।
Verse 13
चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः । रसनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः
চক্ষু আৰু চৰণ, লগতে ৰূপ (দৃশ্য আকাৰ) আৰু অগ্নিৰ অধিষ্ঠাত্রী যি দিব্য মূৰ্তি, মনীষীগণে তাক ‘অঘোৰা’ বুলি কয়। আৰু জিহ্বা আৰু পায়ু, লগতে ৰস (স্বাদ) আৰু জলৰ অধিষ্ঠাত্রী যি ঈশ্বৰী মূৰ্তি, তাক ‘বামদেৱী’ নামে জানে; তেওঁ সেই কাৰ্যতেই নিষ্ঠিত।
Verse 15
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते । मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
তেওঁলোকে ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিয়, উপস্থ, সুগন্ধ আৰু পৃথিৱীৰ অধিষ্ঠাত্রী ‘সদ্যোজাতা’ নামে ঈশ্বৰী-মূৰ্তিৰ কথা কয়। দেৱৰ পাঁচ মূৰ্তি প্ৰযত্নে বন্দনীয়; শ্ৰেয় কামনাকারী নৰসকলৰ বাবে সেয়াই সকলো মঙ্গলৰ একমাত্ৰ কাৰণ।
Verse 17
ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः
ঈশান—সেই মহাদেৱ—আঠটা প্ৰসিদ্ধ মূৰ্তিত বিখ্যাত।
Verse 19
भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः । चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका । शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः
পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ, ক্ষেত্ৰজ্ঞ (অন্তৰ্যামী চৈতন্য), সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰ—এই সকলো মহেশৰ শৰ্ব আদি অষ্টমূৰ্তিয়ে অধিষ্ঠিত। সেই বিশ্বম্ভৰা শক্তিয়ে চৰাচৰাত্মক সমগ্ৰ বিশ্ব ধাৰণ কৰে। শাস্ত্ৰৰ নিশ্চিত সিদ্ধান্ত—ই ‘শাৰ্বী’ মূৰ্তি, ‘শিৱ’ নামেও প্ৰসিদ্ধ।
Verse 21
संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः । बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी
সেয়ে সমগ্ৰ জগতৰ সংজীৱনী শক্তি, জল-স্বভাৱিণী। সেয়েহে ‘ভাবী’ বুলি গীত হয়—পৰমাত্মাৰ সেই প্ৰকাশিনী শক্তি যিয়ে ৰূপ ধাৰণ কৰায়। সেয়ে বাহিৰে-অন্তৰে সমগ্ৰ বিশ্বত ব্যাপ্ত, তেজোময়ী আৰু শুভা; ৰুদ্ৰৰ অব্যয়া ৰৌদ্ৰী মূৰ্তি হৈ ঘোৰ ৰূপে স্থিত।
Verse 23
स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः । सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका
সেয়ে প্ৰাণবায়ুক স্পন্দিত কৰে, তাক ধাৰণ কৰে, আৰু নিজেই সেই স্পন্দন ৰূপে কম্পিত হয়। সেয়েহে সৎজনসকলে তাক উগ্ৰ বিধাতাৰ ‘ঔগ্ৰী’ মূৰ্তি বুলি কয়। সেয়ে সৰ্বাৱকাশদাত্রী, সৰ্বব্যাপিনী, গগনস্বভাৱিণী; এইয়েই ভীমৰ ‘ভীমা’ নামে খ্যাত মূৰ্তি, যিয়ে ভূতবৃন্দৰ বন্ধন ভেদ কৰে।
Verse 25
सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी । दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति
তেওঁ সকলো দেহধাৰী আত্মাৰ অধিষ্ঠাত্ৰী শক্তি আৰু সকলো ক্ষেত্ৰত নিবাসিনী। তেওঁ পশুপতিৰ মূৰ্তি, যি পশুৰ পাশ-বন্ধন ছেদন কৰে। ‘দিবাকৰ’ নামে তেওঁ সমগ্ৰ জগত আলোকিত কৰে; আৰু মহেশ্বৰৰ ‘ঈশান’ নামক এই মূৰ্তি দিৱ্যত বিস্তাৰ হৈ দীপ্তিমান হয়।
Verse 27
आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्
অমৃতসম কিৰণধাৰী নিশাকৰ চন্দ্ৰই যি সমগ্ৰ বিশ্বক পোষণ কৰি বিকশিত কৰে, সেয়া মহাদেৱৰেই মূৰ্তি, ‘মহাদেৱ’ নামেই অভিহিত। সেয়া পৰমাত্মা শিৱৰ অষ্টম মূৰ্তি, তেওঁৰেই আত্মস্বৰূপ। সেয়ে তেওঁৰ ব্যাপক আৰু পৃথক (সীমিত) মূৰ্তিসমূহৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ বিশ্ব শিৱাত্মক।
Verse 29
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः
যেনেকৈ গছৰ মূলত জল সিঞ্চন কৰিলে শাখা-প্ৰশাখা পুষ্ট হয়, তেনেকৈ শিৱপূজাৰ দ্বাৰা—কাৰণ এই জগত শিৱৰেই বপু (প্ৰকট দেহ)—সমগ্ৰ বিশ্ব বিকশিত হয়। জ্ঞানীসকলে জানে, শিৱাৰাধনা সৰ্বজনক অভয় দিয়ে, সকলোলৈ অনুগ্ৰহ কৰে আৰু সকলো প্ৰকাৰ উপকাৰ সাধন কৰে।
Verse 31
यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः
যেনেকৈ পুত্ৰ-পৌত্ৰ আদি প্ৰতি স্নেহ দেখিলে পিতা প্ৰসন্ন হয়, তেনেকৈ সকলো জীৱৰ প্ৰতি সদ্ভাৱ আৰু প্ৰীতিয়ে শংকৰ প্ৰসন্ন হয়। যদি কোনো দেহধাৰী জীৱক অন্যায়ভাৱে দমন বা নিৰোধ কৰা হয়, তেন্তে সেই অনিষ্ট অষ্টমূৰ্তি প্ৰভুকেই কৰা হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 33
अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्
অষ্টমূৰ্তি-আত্মৰূপে যিয়ে বিশ্বক অধিষ্ঠান কৰি ধৰি আছে, সেই শিৱক সৰ্বভাবৰে ভজ; কাৰণ ৰুদ্ৰই পৰম কাৰণ, সকলোৰে পৰম পতি।
Frequently Asked Questions
No discrete narrative event dominates; the chapter is primarily a doctrinal instruction where Upamanyu teaches Kṛṣṇa Śiva’s cosmic pervasion and the structured scheme of His mūrtis (aṣṭamūrti and pañcabrahma).
They function as presiding principles (adhiṣṭhātṛs) over key tattvas of experience—kṣetrajña/bhoktṛ, avyakta, buddhi, ahaṃkāra, and manas—showing that cognition and embodiment are grounded in Śiva’s fivefold presence.
The chapter highlights Śiva’s aṣṭamūrti and especially the pañcabrahma (Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta), applying them to systematic correspondences with sense faculties, organs, their objects, and elements (e.g., śrotra–śabda–vyoman; cakṣus–rūpa–agni; rasanā–rasa–āpas).