भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
শিৱে দেৱীক কয় যে তেওঁ বৰ্ণধৰ্ম আৰু যোগ্য ভক্ত তথা বিদ্বান দ্বিজ সাধকৰ আচার-নিয়ম সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰিব। ত্ৰিকাল স্নান, অগ্নিকাৰ্য, ক্ৰমে লিঙ্গপূজা, দান-দয়া-ঈশ্বৰভাব আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি অহিংসা-সত্যাদি সংযম উল্লেখ কৰা হৈছে। অধ্যয়ন-অধ্যাপন-ব্যাখ্যা, ব্ৰহ্মচৰ্য, শ্ৰৱণ, তপ, ক্ষমা আৰু শৌচৰ বিধান আছে; শিখা, উপবীত, উষ্ণীষ, উত্তৰীয় ধাৰণ, ভস্ম-ৰুদ্ৰাক্ষ ধাৰণ আৰু পৰ্বদিনত বিশেষকৈ চতুৰ্দশীত বিশেষ পূজাৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। আহাৰশুদ্ধিত ব্ৰহ্মকূৰ্চ আদি নিয়ত সেৱন আৰু বাসি/অশুদ্ধ খাদ্য, কিছুমান ধান্য, মদ্য আৰু তাৰ গন্ধ পৰ্যন্ত বর্জনৰ কথা কোৱা হৈছে। পাছত যোগীৰ লক্ষণ হিচাপে ক্ষমা, শান্তি, সন্তোষ, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য, শিৱজ্ঞান, বৈৰাগ্য, ভস্মসেৱন আৰু সৰ্বাসক্তি-নিবৃত্তি, লগতে দিনে ভিক্ষাভোজনৰ দৰে কঠোৰ আচাৰ সংক্ষেপে বৰ্ণিত; এইদৰে অধ্যায়ে বাহ্য আচৰণ, নৈতিক শুদ্ধি আৰু যোগিক বৈৰাগ্য একেলগে শৈৱ আচারসংহিতা ৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰে।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम् । विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः
ঈশ্বৰে ক’লে—হে দেবেশি! এতিয়া মই সংক্ষেপে ভক্তসকলৰ যোগ্যতা আৰু কৰ্তব্য, আৰু বিশেষকৈ বিদ্বান দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলৰ, বৰ্ণ-ধৰ্মৰ নীতি অনুসাৰে ক’ম।
Verse 2
त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम् । दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा
দিনত তিনিবাৰ স্নান, অগ্নিকাৰ্য, আৰু ক্ৰম অনুসাৰে শিৱলিঙ্গৰ আৰাধনা; দান, ঈশ্বৰভক্তিৰ ভাব, আৰু সৰ্বত্ৰ সৰ্বদা দয়া—এইবোৰ পালনীয়।
Verse 3
सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु । ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च
সত্য, সন্তোষ, আস্তিক্য আৰু সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি অহিংসা; লজ্জা, শ্ৰদ্ধা, শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন, যোগ-অনুশাসন, আৰু সদা অধ্যাপন—এইবোৰেই প্ৰশংসিত গুণ।
Verse 4
व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा । शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्
শাস্ত্ৰ-ব্যাখ্যান, ব্ৰহ্মচৰ্য, শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ, তপস্যা আৰু ক্ষমা; শৌচ, শিখা আৰু যজ্ঞোপবীত, উষ্ণীষ আৰু উত্তৰীয়—এইবোৰ শৈৱ সাধকৰ নিৰ্দিষ্ট লক্ষণ আৰু আচাৰ।
Verse 5
निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् । पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः
হে দেৱী! নিষিদ্ধ আচৰণ ত্যাগ কৰি, বিধিপূৰ্বক ভস্ম আৰু ৰুদ্ৰাক্ষ ধাৰণ কৰা। পৰ্ব-তিথিত—বিশেষকৈ চতুৰ্দশীত—(শিৱৰ) পূজা কৰা।
Verse 6
पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि । अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये
আৰু মাহে মাহে বিধিপূৰ্বক ব্ৰহ্মকূৰ্চৰ পান কৰা। তাৰ পিছত বিশেষ ভক্তিৰে মোৰ পূজা কৰা, আৰু হে প্ৰিয়ে, সেই (পবিত্ৰ দ্ৰব্য) দিয়েই মোৰ অভিষেক কৰা।
Verse 7
सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम् । तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः
যি অন্ন সকলো ধৰ্মক্ৰিয়াৰ আধাৰ, তাক ত্যাগ নকৰিব; আৰু শ্ৰদ্ধাৰে অৰ্পিত অন্নো বর্জন নকৰিব। তদ্ৰূপ বাসি অন্ন—বিশেষকৈ যাৱক (যৱ-আধাৰিত) অন্ন—পৰিহাৰ কৰিব লাগে।
Verse 8
मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् । सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः
মদ্য, মদ্যৰ গন্ধ, আৰু তাৰে দুষিত নৈবেদ্য বর্জন কৰা—এই বিধি সকলো বৰ্ণৰ বাবে সাধাৰণ; কিন্তু ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে বিশেষকৈ কঠোৰ।
Verse 9
क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च । ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्
ক্ষমা, শান্তি আৰু সন্তোষ; সত্য আৰু অস্তেয়; ব্ৰহ্মচৰ্য, মোৰ (শিৱৰ) জ্ঞান, বৈৰাগ্য আৰু ভস্মসেৱন—এইবোৰেই মোৰ গুণ-ব্ৰত, যিয়ে বন্ধ জীৱক শিৱানুগ্রহলৈ লৈ যায়।
Verse 10
सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः । लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा
সকলো আসক্তিৰ পৰা সম্পূৰ্ণ নিবৃত্তি—এই দহটা বিশেষকৈ যোগীৰ লক্ষণ। তদুপৰি তেওঁলোকে কেৱল দিনতেই ভিক্ষান্ন ভোজন কৰে।
Verse 11
वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते । रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्
বানপ্ৰস্থ আশ্ৰমত স্থিত লোকসকলৰ বাবেও এই একে বিধান নিৰ্ধাৰিত। সকলো ব্ৰহ্মচাৰীয়ে ৰাতি ভোজন নকৰিব।
Verse 12
अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः । वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते
ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে ইয়াত বেদাধ্যাপন আৰু যাজন (পুৰোহিত-কর্ম) বিধেয় নহয়; তাৰ বাবে দান গ্ৰহণ নকৰা (অপ্ৰতিগ্ৰহ) নিৰ্দিষ্ট। বৈশ্যৰ ক্ষেত্ৰতো বিশেষকৈ এই পুৰোহিত-কর্মসমূহ ইয়াত মই বিধান নকৰোঁ।
Verse 13
रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा । दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्
তাৰ কৰ্তব্য—সকলো বৰ্ণৰ ৰক্ষা কৰা আৰু যুদ্ধত শত্ৰুবধ কৰা। তদ্ৰূপ দুষ্ট পক্ষী-মৃগৰ বিনাশ, আৰু দুষ্ট মানুহক দণ্ড দি দমন কৰা।
Verse 14
अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु । स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च
সৰ্বত্ৰ অবিশ্বাস থাকক; কিন্তু মোৰ যোগীসকলৰ প্ৰতি বিশ্বাস থাকক। স্ত্ৰী-সংসৰ্গ কেৱল যথোচিত কালত হওক, আৰু সেনাৰ ৰক্ষণেই মুখ্য কৰ্তব্য হওক।
Verse 15
सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् । सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्
সদায় চলমান গুপ্তচৰৰ দ্বাৰা লোকবৃত্তান্তৰ নিৰন্তৰ জ্ঞান থাকিছিল; আৰু সদায় অস্ত্ৰধাৰণ আৰু ভস্ম-কঞ্চুক পবিত্ৰ আৱৰণ ধাৰণ কৰা হৈছিল।
Verse 16
राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः । गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते
ৰাজা আৰু মোৰ আশ্ৰমধৰ্মত স্থিত লোকসকলৰ বাবে এইটো ধৰ্মৰ সংক্ষিপ্ত সাৰ। বৈশ্যৰ কৰ্তব্য—গোৰক্ষা, বাণিজ্য আৰু কৃষি—বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 17
शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते । उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः
অন্য বৰ্ণৰ লোকক সেৱা কৰাই শূদ্ৰৰ ধৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে। লগতে উদ্যান নিৰ্মাণ আৰু মোৰ ক্ষেত্ৰ—পবিত্ৰ ধাম/দেৱালয়ভূমি—আশ্ৰয় কৰাও শ্ৰেয়।
Verse 18
धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते । ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
গৃহস্থৰ বাবে ধৰ্মপত্নীৰ সৈতে দাম্পত্য-গমন বিধেয়; কিন্তু বনস্থ, যতি আৰু ব্ৰহ্মচাৰীৰ বাবে ব্ৰহ্মচৰ্য নিৰ্দিষ্ট।
Verse 19
स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः । ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्
স্ত্ৰীসকলৰ বাবে স্বামীৰ শুশ্ৰূষা-সেৱাই সনাতন ধৰ্ম; ইয়াৰ বাহিৰে আন একো নাই। হে কল্যাণী, স্বামীৰ আদেশ বা অনুমতি থাকিলে মোৰ আৰাধনাও তোমাৰ কৰ্তব্য হয়।
Verse 20
या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा । सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा
যি নাৰী স্বামীৰ শুশ্ৰূষা ত্যাগ কৰি কেৱল ব্ৰত-নিয়মত আসক্ত হয়, সেই নাৰী নৰকলৈ যায়; ইয়াত আৰু বিচাৰ নাই।
Verse 21
अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् । व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्
এতিয়া স্বামী-বিহীনা নাৰীৰ বাবে সনাতন ধৰ্ম ক’ম—ব্ৰত, দান, তপ, শৌচ, মাটিত শোৱা আৰু ৰাতি একবাৰ আহাৰ; ইয়াৰে মন স্থিৰ হৈ মোক্ষদাতা শিৱপ্ৰভুৰ দিশে নিবিষ্ট হয়।
Verse 22
ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा । शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि
ব্ৰহ্মচৰ্য সদা পালন, নিত্য স্নান—ভস্মে বা জলে—আৰু অন্তঃশান্তি, মৌন, নিৰন্তৰ ক্ষমা তথা শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে যথাবিধি দান-বিভাগ—এই সকলো সদায় আচৰণীয়।
Verse 23
अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः । एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्
অষ্টমী, চতুৰ্দশী আৰু বিশেষকৈ পূৰ্ণিমাত, লগতে একাদশীতেও—বিধিপূৰ্বক উপবাস কৰি মোৰ (শিৱৰ) পূজা-অৰ্চনা কৰা উচিত।
Verse 24
इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् । ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
এইদৰে, হে দেৱী, আশ্ৰমধৰ্ম অনুশীলনকাৰীসকলৰ—ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য—আৰু যতি (সন্ন্যাসী) তথা ব্ৰহ্মচাৰী শিক্ষাৰ্থীৰ বিধি-নিয়ম মই সংক্ষেপে ক’লোঁ।
Verse 25
तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि । शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः
সেইদৰে, হে সুন্দৰী, বনপ্ৰস্থ আৰু গৃহস্থসকলৰ বাবেও এই সনাতন ধৰ্ম; আৰু শূদ্ৰ আৰু নাৰীসকলৰ বাবেও এই একেই।
Verse 26
ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः । वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः
হে দেৱেশি! তুমি সদায় মোৰ ধ্যান কৰা আৰু ষড়ক্ষৰ মন্ত্ৰ নিত্য জপ কৰা। বেদোক্ত সমগ্ৰ ধৰ্ম—ইয়েই ধৰ্মাৰ্থৰ সাৰসংগ্ৰহ।
Verse 27
अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः । भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः
এতিয়া এই লোকত যিসকল মানুহে স্বইচ্ছাৰে দেহ ধাৰণ কৰে, ভাবৰ তীব্ৰতাৰে সমৃদ্ধ আৰু পূৰ্বসংস্কাৰে যুক্ত—তেওঁলোকক এইদৰে বুজিব লাগে।
Verse 28
विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि । पापैर्न ते विलिंपंते १ पद्मपत्रमिवांभसा
বিৰক্ত হওক বা স্ত্ৰী আদি বিষয়ত অনুৰক্ত হওক, পাপ তেনে জনক লিপ্ত নকৰে—যেনেকৈ পদ্মপাতত জল নলাগে।
Verse 29
तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् । मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्
সেই বিশুদ্ধ বিবেকীসকলৰ ভিতৰত মোৰ আত্মস্বৰূপজ্ঞান উদয় হয়; তথাপি মোৰ প্ৰসাদে শুদ্ধ হোৱা লোকসকলৰো আশ্ৰম ৰক্ষা-পালনৰ পৰা কিছু দুখ থাকে।
Verse 30
नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् । न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा
তেওঁলোকৰ বাবে ‘কৰ্তব্য’ বা ‘অকৰ্তব্য’ একো নাই; সমাধিও তেওঁলোকৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয় নহয়। তেওঁলোকৰ বাবে বিধি নাই, নিষেধো নাই—মোৰ বাবে যেনেকৈ তেনেকৈ।
Verse 31
तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते । तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः
সেইদৰে ইয়াত যি পৰিপূৰ্ণ সিদ্ধ, তাৰ বাবে মোৰ পক্ষতো একো সাধ্য নাথাকে। সেইদৰে কৃতকৃত্য হোৱা লোকসকলৰ ক্ষেত্ৰতো ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 32
मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः । रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः
মোৰ ভক্তসকলৰ হিতাৰ্থে তেওঁলোকে মানৱ-ভাব আশ্ৰয় কৰিছে। ৰুদ্ৰলোকৰ পৰা অৱতৰি তেওঁলোক নিঃসন্দেহে ৰুদ্ৰই—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 33
ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् । तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः
মোৰ অনুশাসন যেনেকৈ ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলকো কৰ্মত প্ৰবৃত্ত কৰে, তেনেকৈ মানুহ আৰু আন সকলোৰে ক্ষেত্ৰতো সেই একে নিয়োগেই তেওঁলোকৰ ক্ৰিয়াৰ প্ৰেৰক।
Verse 34
ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च । तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
মোৰ আজ্ঞাৰ আশ্ৰয়ে আৰু সত্য ভক্তিৰ অতিশয়তাৰে বলৱান হৈ, কেৱল তাৰ দৰ্শনমাত্ৰেই সকলো পাপৰ ক্ষয় হয়।
Verse 35
प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः । मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः
যিসকল পুৰুষ মোৰ প্ৰতি ভাবভক্তিত পূৰ্ণ, তেওঁলোকৰ ভিতৰত শুভ ফলৰ সূচক দৃঢ় প্ৰত্যয় জাগে; আৰু যি অৰ্থ আগতে অদৃষ্ট আছিল, সেয়াও প্ৰত্যক্ষ অনুভৱৰ গম্য হয়।
Verse 36
कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया । आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः
কঁপনি, ঘাম, চকুপানী পৰি যোৱা, কণ্ঠত স্বৰৰ বিকাৰ—আৰু বাৰে বাৰে আনন্দ আদি অকাৰণ আকস্মিক অনুভৱ—ভক্তৰ ভিতৰত স্বতঃস্ফূর্তে উদয় হয়।
Verse 37
स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः । मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः
এই অব্যভিচাৰী লক্ষণসমূহে—এটা এটা কৰি বা সকলো একেলগে—সেই নৰোত্তমসকল চিনাক্ত হয়; আৰু তেওঁলোকৰ ভাব মন্দ, মধ্যম, উত্তম—এই তিন স্তৰত প্ৰকাশ পায়।
Verse 38
यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् । स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः
যেনেকৈ অগ্নিৰ সমাৱেশত লোহা কেৱল লোহা হৈ নাথাকে, তেনেকৈ মোৰ সান্নিধ্যত তোমালোক কেৱল মানুহমাত্ৰ নহয়।
Verse 39
हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् । प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः
হাত-পা আদি সাদৃশ্যৰ বাবে যিসকল ৰুদ্ৰে মর্ত্যদেহ ধাৰণ কৰে, তেওঁলোকক সাধাৰণ লোক বুলি ভাবি কোনো পণ্ডিতে কেতিয়াও অবজ্ঞা নকৰিব।
Verse 40
अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः । आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्
বিভ্ৰান্তচিত্ত মানুহে যদি তেওঁলোকক অবজ্ঞা কৰে, তেন্তে তেওঁলোকে আয়ু, শ্ৰী, কুলমৰ্যাদা আৰু শীল হেৰুৱাই নিজৰ বাবে নৰকপতন আনে।
Verse 41
ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् । मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्
ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু দেৱেশসকলৰ পদো তূলাত তোলা হ’লে, মোৰ দ্বাৰা উদ্ধৃত সেই মহাত্মাসকলৰ অৱস্থাৰ তুলনাত তুচ্ছ হয়—যিসকলে মোৰ বাহিৰে আন কাকো আশ্ৰয় নকৰে।
Verse 42
अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा । गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्
অশুদ্ধ ‘বৌদ্ধ’ উপায়ে কাম্য ঐশ্বৰ্য, আৰু প্ৰাকৃত তথা পৌৰুষ (মানৱ-প্ৰয়াসজনিত) লোকিক সিদ্ধি—এইবোৰ গুণৰ অধীন অধিপত্য; সেয়ে গুণাতীত পদ কামনাকাৰীসকলে ইয়াক ত্যাগ কৰিব লাগে।
Verse 43
अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् । मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना
বেছি ক’লে কি লাভ? পৰম শ্ৰেয় লাভৰ একমাত্ৰ উপায়—যি কোনো কাৰণতেই হওক, মন যেন মোৰ, শিৱৰ, প্ৰতি দৃঢ় আসক্ত হয়।
Verse 44
उपमन्युरुवाच । इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना । हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः
উপমন্যুৱে ক’লে—এইদৰে পৰমাত্মা শ্ৰীকণ্ঠনাথ শিৱে জগতৰ হিতাৰ্থে আধ্যাত্মিক জ্ঞানসাৰৰ অৰ্থ-সংগ্ৰহ ঘোষণা কৰিলে।
Verse 45
विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः । सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः
এই বিজ্ঞান-সংগ্ৰহত বেদ-শাস্ত্ৰসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিপাদিত; ইতিহাস-পুৰাণসহ—ই বিদ্যাৰ বিস্তৃত ব্যাখ্যান-বিস্তাৰ।
Verse 46
ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् । साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः
জ্ঞান, জ্ঞেয় তত্ত্ব, অনুষ্ঠেয় আচৰণ, অধিকাৰী, সাধন আৰু সাধ্য—এই ছয় বিষয়; এই উপদেশ সিহঁতৰ সংক্ষিপ্ত সংগ্ৰহ।
Verse 47
गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः । लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः
গুৰুৰ দ্বাৰা অধিকৃত জ্ঞানেই সত্য উপদেশ—যাৰ জ্ঞেয় ত্ৰয়: পাশ, পশু আৰু পতি (পৰমেশ্বৰ শিৱ)ৰ বোধ। আৰু যি ভক্ত যথাবিধি অধিকাৰী, সি শিৱলিঙ্গ-অর্চনা আদি অনুষ্ঠান নিশ্চয় পালন কৰিব।
Verse 48
साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता । षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते
সাধন শিৱমন্ত্ৰৰ পৰা আৰম্ভ হয়, আৰু সাধ্য হৈছে শিৱ-সদৃশতা। এই ষড়ৰ্থ-সংগ্ৰহৰ জ্ঞান লাভে সাধকক সৰ্বজ্ঞ বুলি কোৱা হয়।
Verse 49
प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः । बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्
প্ৰথমে ভক্তিসহ যজ্ঞাদি কৰ্ম নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে কৰা উচিত। বাহ্য বিধিৰে শিৱক অৰ্চনা কৰি পাছত অন্তৰ্যাগ—অন্তৰৰ যজ্ঞ—ত মনোনিবেশী হ’ব লাগে।
Verse 50
रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् । न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः
যিজন মহাত্মাৰ ৰতি অন্তৰত, বাহ্য আচাৰত নহয়—অন্তঃশুদ্ধিৰ পুণ্যগৌৰৱৰ প্ৰতি আদৰৰ বাবে—তেওঁৰ বাবে বাহিৰৰ কৰ্ম বাধ্যতামূলক নহয়।
Verse 51
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः । नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन
হে কৃষ্ণ, যিজন জ্ঞানামৃতৰে তৃপ্ত আৰু ভক্তিৰে শৈৱ—শিৱস্বৰূপ—হৈ উঠিছে, তেওঁৰ বাবে অন্তৰতে বা বাহিৰতে কেতিয়াও বাধ্য কৰ্তব্য নাথাকে।
Verse 52
तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा । ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्
সেয়ে ক্ৰমে বাহ্য আৰু আভ্যন্তৰ—দুয়ো আসক্তি—ত্যাগ কৰি, জ্ঞানৰে জ্ঞেয় তত্ত্ব (পৰম পতি) দৰ্শন কৰি অজ্ঞানকো পৰিত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 53
नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा । एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा
যদি চিত্ত শিৱত একাগ্ৰ নহয়, তেন্তে কৰা কৰ্মৰো কি প্ৰয়োজন? আৰু যদি চিত্ত সঁচাকৈ একাগ্ৰ হয়, তেন্তে কৰা কৰ্মৰো কি আৱশ্যক?
Verse 54
तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् । येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्
সেয়ে কৰ্ম নকৰিলেও কৰক—বাহ্য আচাৰ হওক বা অন্তঃসাধনা—যি কোনো উপায়ে, চিত্তক দৃঢ়ভাৱে শিৱত স্থাপন কৰা উচিত।
Verse 55
शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् । परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्
যিসকল সৎ-সাধুৰ চিত্ত শিৱত নিবিষ্ট আৰু বুদ্ধি দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত, তেওঁলোকৰ বাবে ইহলোকে আৰু পৰলোকে—সৰ্বত্ৰ—পৰম শান্তি আৰু পৰিতৃপ্তি হয়।
Verse 56
इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः । स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये
ইহলোকে ‘ॐ নমঃ শিৱায়’ এই মন্ত্ৰে সিদ্ধিসমূহ উদ্ভৱ হয়। সেয়ে পৰা-অপৰা বিভূতিৰ পৰম পূৰ্ণতাৰ বাবে এই মন্ত্ৰৰ দ্বাৰাই ভগৱান শিৱক উপলব্ধি কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
The chapter is primarily prescriptive rather than narrative: it records Śiva’s instruction to Devī on conduct, observances, and yogic markers for devotees and dvijas, not a distinct mythic episode.
It frames ‘signs’ (liṅgas) of yogins as inner-realization validated by outer discipline: detachment (saṅga-nivṛtti), Śiva-jñāna, and purity are expressed through regulated worship, diet, and Śaiva markers (bhasma/rudrākṣa).
Rather than avatāras, the chapter highlights manifestations of Śaiva identity in practice—liṅga worship, bhasma-sevana, rudrākṣa-dhāraṇa, and vrata-timing (parvan/caturdaśī)—as embodied forms of devotion.