काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
অধ্যায় ২৯ত শ্ৰীকৃষ্ণে উপমন্যুক সোধে—শিৱধৰ্মৰ অধিকাৰীসকলৰ নিত্য‑নৈমিত্তিক কৰ্তব্যৰ উপৰিও কাম্যকৰ্ম আছে নে? উপমন্যুৱে ফলক ঐহিক, আমুষ্মিক আৰু উভয়ফলদায়ক বুলি ভাগ কৰি সাধনাৰ ধৰণ কয়—ক্ৰিয়াময়, তপোময়, জপ‑ধ্যানময় আৰু সৰ্বময়; লগতে ক্ৰিয়াত হোম, দান, অৰ্চনা আদি ক্ৰমো উল্লেখ কৰে। তেওঁ বুজায় যে ক্ৰিয়াকৰ্মৰ পূৰ্ণ ফল মূলত শক্তিসম্পন্নৰেই হয়, কিয়নো শক্তি পৰমাত্মা শিৱৰ আজ্ঞা/অনুমতি স্বৰূপ; সেয়ে শিৱাজ্ঞাধাৰী কাম্যবিধি পালন কৰিব লাগে। পাছত শৈৱ আৰু মাহেশ্বৰসকলে অন্তঃ‑বহিঃ ক্ৰমে কৰা, ইহলোক‑পৰলোক দুয়ো ফল দিয়া কৰ্মৰ কথা কৈ ‘শিৱ’ আৰু ‘মাহেশ্বৰ’ তত্ত্বত অভিন্ন বুলি স্পষ্ট কৰে; শৈৱ জ্ঞানযজ্ঞপৰ, মাহেশ্বৰ কৰ্মযজ্ঞপৰ—অতএব ভিতৰ‑বাহিৰৰ জোৰ বেলেগ, কিন্তু বিধি মূলত একেই।
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । भगवंस्त्वन्मुखादेव श्रुतं श्रुतिसमं मया । स्वाश्रितानां शिवप्रोक्तं नित्यनैमित्तिकं तथा
শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে— হে ভগৱন্, আপোনাৰ মুখৰ পৰাই মই বেদতুল্য, শ্ৰুতিসম উপদেশ শুনিলোঁ। শিৱে নিজৰ শৰণাগতসকলৰ বাবে যি নিত্য আৰু নৈমিত্তিক কৰ্ম বিধান কৰিছে, সেয়া মই শুনিলোঁ।
Verse 2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवधर्माधिकारिणाम् । काम्यमप्यस्ति चेत्कर्म वक्तुमर्हसि साम्प्रतम्
এতিয়া মই শিৱধৰ্মৰ অধিকাৰীসকলৰ বিষয়ে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। যদি তেওঁলোকৰ বাবে কাম্য (ইচ্ছাপ্ৰেৰিত) কৰ্মো নিৰ্দিষ্ট থাকে, তেন্তে এই সময়তে সেয়া ব্যাখ্যা কৰিবলৈ অনুগ্ৰহ কৰক।
Verse 3
उपमन्युरुवाच । अस्त्यैहिकफलं किञ्चिदामुष्मिकफलं तथा । ऐहिकामुष्मिकञ्चापि तच्च पञ्चविधं पुनः
উপমন্যুৱে ক’লে—কিছুমান ফল ঐহিক (এই লোকৰ) আৰু কিছুমান ফল আমুষ্মিক (পৰলোকৰ)। কিছুমান ফল ঐহিক-আমুষ্মিক দুয়োটাই; আৰু সেয়া পুনৰ পাঁচ প্ৰকাৰ।
Verse 4
किंचित्क्रियामयं कर्म किंचित्कर्म तपो मयम् । जपध्यानमयं किंचित्किंचित्सर्वमयं तथा
কিছুমান কৰ্ম ক্ৰিয়াময়, কিছুমান কৰ্ম তপোময়। কিছুমান জপ-ধ্যানময়, আৰু কিছুমান সৰ্বময়—সকলো সাধনাৰূপক সামৰি লোৱা।
Verse 5
क्रियामयं तथा भिन्नं होमदानार्चनक्रमात् । सर्वशक्तिमतामेव नान्येषां सफलं भवेत्
ক্ৰিয়াময় উপাসনা—হোম, দান আৰু অৰ্চনাৰ ক্ৰমবদ্ধ আচৰণৰূপে ভিন্ন—কেৱল সৰ্বশক্তিসম্পন্ন সাধকৰেই ফল দিয়ে; অন্যসকলৰ বাবে সেয়া সত্যতে সফল নহয়।
Verse 6
शक्तिश्चाज्ञा मदेशस्य शिवस्य परमात्मनः । तस्मात्काम्यानि कर्माणि कुर्यादाज्ञाधरोद्विजः
শক্তি আৰু আজ্ঞা—এইবোৰ মোৰ, পৰমাত্মা শিৱৰেই বিধান। সেয়ে হে দ্বিজ, যিয়ে সেই দিব্য আজ্ঞা ধাৰণ কৰে, সি তদনুসাৰে কাম্য কৰ্ম সম্পাদন কৰক।
Verse 7
अथ वक्ष्यामि काम्यं हि चेहामुत्र फलप्रदम् । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव कार्यमंतर्बहिः क्रमात्
এতিয়া মই ইহলোক আৰু পৰলোক—দুয়োতে ফলদায়িনী কাম্য সাধনাৰ বৰ্ণনা কৰিম। শৈৱ আৰু মাহেশ্বৰসকলে ক্ৰমে অন্তৰত আৰু বাহিৰত ইয়াক আচৰণ কৰিব।
Verse 8
शिवो महेश्वरश्चेति नात्यंतमिह भिद्यते । यथा तथा न भिद्यंते शैवा माहेश्वरा अपि
'শিৱ' আৰু 'মহেশ্বৰ'ৰ মাজত প্ৰকৃততে কোনো ভেদ নাই। সেইদৰে, শৈৱ আৰু মাহেশ্বৰসকলৰ মাজতো কোনো পাৰ্থক্য নাই।
Verse 9
शिवाश्रिता हि ते शैवा ज्ञानयज्ञरता नराः । माहेश्वरास्समाख्याता कर्मयज्ञरता भुवि
যিসকল শিৱৰ আশ্ৰিত আৰু জ্ঞান-যজ্ঞত মগ্ন, তেওঁলোক শৈৱ। এই পৃথিৱীত যিসকল কৰ্ম-যজ্ঞত ৰত, তেওঁলোক মাহেশ্বৰ বুলি জনাজাত।
Verse 10
तस्मादाभ्यन्तरे कुर्युः शैवा माहेश्वरा वहिः । न तु प्रयोगो भिद्येत वक्ष्यमाणस्य कर्मणः
গতিকে, অন্তৰত শৈৱ আৰু বাহিৰত মাহেশ্বৰ হোৱা উচিত; কিন্তু ক’বলগীয়া কৰ্মৰ অনুষ্ঠানৰ পদ্ধতিত কোনো পাৰ্থক্য থাকিব নালাগে।
Verse 11
परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः । मनोभिलषिते तत्र वितानविततांबरे
গন্ধ, বৰ্ণ, ৰস আদি দ্বাৰা বিধিপূৰ্বক ভূমি পৰীক্ষা কৰি, মনোহৰ স্থানত তাত বিতান মেলি ওপৰত বিস্তৃত আৱৰণ স্থাপন কৰিব।
Verse 12
सुप्रलिप्ते महीपृष्ठे दर्पणोदरसंनिभे । प्राचीमुत्पादयेत्पूर्वं शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना
ভালদৰে লেপি সমান কৰা, দৰ্পণৰ ভিতৰৰ দৰে মসৃণ ভূমিপৃষ্ঠত, শাস্ত্ৰদৃষ্ট পথ অনুসৰি প্ৰথমে প্ৰাচী (পূব) দিশ স্থাপন কৰিব।
Verse 13
एकहस्तं द्विहस्तं वा मण्डलं परिकल्पयेत् । आलिखेद्विमलं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्
এটা হাত বা দুটা হাত পৰিমাণৰ মণ্ডল কল্পনা কৰা উচিত। তাৰ ভিতৰত কৰ্ণিকাসহ নিৰ্মল অষ্টদল পদ্ম আঁকিব উচিত।
Verse 14
रत्नहेमादिभिश्चूर्णैर्यथासंभवसंभृतैः । पञ्चावरणसंयुक्तं बहुशोभासमन्वितम्
ৰত্ন, হেম আদি চূৰ্ণ—নিজ সামৰ্থ্য অনুসাৰে সংগ্ৰহ কৰি—তাক পঞ্চ-আবৰণযুক্ত আৰু বহুশোভাসম্পন্ন কৰি সাজিব উচিত।
Verse 15
दलेषु सिद्धयः कल्प्याः केसरेषु सशक्तिकाः । रुद्रा वामादयस्त्वष्टौ पूर्वादिदलतः क्रमात्
দলসমূহত সিদ্ধিসকল কল্পনা কৰা উচিত আৰু কেশৰত সিহঁতৰ সৈতে শক্তিসকলকো। পূৰ্ব দলেৰে আৰম্ভ কৰি ক্ৰমে বাম আদি অষ্ট ৰুদ্ৰক ধ্যান কৰা উচিত।
Verse 16
कर्णिकायां च वैराग्यं बीजेषु नव शक्तयः । स्कन्दे शिवात्मको धर्मो नाले ज्ञानं शिवाश्रयम्
কৰ্ণিকাত বৈৰাগ্য স্থিত; বীজাক্ষৰত নৱ শক্তি। দণ্ডত শিৱাত্মক ধৰ্ম, আৰু নাড়ীত কেৱল শিৱাশ্ৰিত জ্ঞান।
Verse 17
कर्णिकोपरि चाग्नेयं मंडलं सौरमैन्दवम् । शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमतः परम्
কৰ্ণিকাৰ ওপৰত অগ্নি-মণ্ডল, লগতে সৌৰ আৰু চন্দ্ৰ-মণ্ডল। ইয়াৰ ওপৰে শিৱতত্ত্ব, বিদ্যাতত্ত্ব আৰু আত্মতত্ত্ব—এই তত্ত্বত্রয় নিম্ন স্তৰাতীত।
Verse 18
सर्वासनोपरि सुखं विचित्रकुसुमान्वितम् । पञ्चावरणसंयुक्तं पूजयेदंबया सह
সকলো আসনৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ, আৰামদায়ক আৰু বিচিত্ৰ পুষ্পে সুশোভিত আসনত, পঞ্চাৱৰণ বিধানসহ, অম্বিকাৰ সৈতে (শিৱৰ) পূজা কৰা উচিত।
Verse 19
शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम् । विद्युद्वलयसंकाशजटामुकुटभूषितम्
তেওঁ শুদ্ধ স্ফটিকৰ দৰে দীপ্ত, প্ৰসন্ন আৰু শীতল দ্যুতিত উজ্জ্বল আছিল; বিদ্যুৎ-ৱলয় সদৃশ দীপ্তিমান জটা-মুকুটে তেওঁ ভূষিত আছিল।
Verse 20
शार्दूलचर्मवसनं किञ्चित्स्मितमुखांबुजम् । रक्तपद्मदलप्रख्यपादपाणितलाधरम्
তেওঁ ব্যাঘ্ৰচৰ্মক বস্ত্ৰৰূপে ধাৰণ কৰিছিল; তেওঁৰ কমলমুখত অলপ হাঁহি ফুটিছিল। তেওঁৰ চৰণ, কৰতল আৰু অধৰ ৰক্তপদ্মদল সদৃশ দীপ্ত আছিল।
Verse 21
सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वाभरणभूषितम् । दिव्यायुधवरैर्युक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्
তেওঁ সকলো মঙ্গল লক্ষণে সম্পন্ন আৰু সকলো অলংকাৰৰে ভূষিত আছিল; শ্ৰেষ্ঠ দিব্য আয়ুধে সজ্জিত আৰু দিব্য সুগন্ধি অনুলেপনে লেপিত আছিল।
Verse 22
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रखण्डशिखामणिम् । अस्य पूर्वमुखं सौम्यं बालार्कसदृशप्रभम्
তেওঁ পঞ্চবক্ত্ৰ আৰু দশভুজ, শিৰত চন্দ্ৰখণ্ড-শিখামণি শোভিত। তেওঁৰ পূৰ্বমুখ সৌম্য আৰু মঙ্গলময়, নবোদিত সূৰ্যৰ দৰে প্ৰভাৰে দীপ্ত।
Verse 23
त्रिलोचनारविंदाढ्यं कृतबालेंदुशेखरम् । दक्षिणं नीलजीमूतसमानरुचिरप्रभम्
দক্ষিণ দিশে সি প্ৰভুক দেখিলে—পদ্মসদৃশ ত্ৰিনয়ন, শিৰত কোমল বালচন্দ্ৰ-শেখৰ, আৰু নীল বৰষুণ-মেঘসম মনোহৰ প্ৰভাৰে দীপ্ত।
Verse 24
भ्रुकुटीकुटिलं घोरं रक्तवृत्तेक्षणत्रयम् । दंष्ट्राकरालं दुर्धर्षं स्फुरिताधरपल्लवम्
ভয়ংকৰ—ভ্ৰূকুটি কুটিলকৈ কঁচি ধৰা; তিনিওটা চকু ৰক্তবৰ্ণ, গোল; দংশ্ট্ৰা বিকৰাল; অজেয়, দুর্ধর্ষ—অধৰ-পল্লৱ স্ফুৰিত হৈ কঁপিল।
Verse 25
उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् । सविलासं त्रिनयनं चन्द्राभरणशेखरम्
উত্তৰ মুখ বিদ্ৰুমসদৃশ অৰুণ দীপ্ত, নীল আলকৰে বিভূষিত; লীলাময় ত্ৰিনয়ন, আৰু শিৰত চন্দ্ৰাভৰণ-শেখৰ ধাৰণকাৰী।
Verse 26
पश्चिमं पूर्णचन्द्राभं लोचनत्रितयोज्ज्वलम् । चन्द्ररेखाधरं सौम्यं मंदस्मितमनोहरम्
তেওঁ পশ্চিমাভিমুখ, পূৰ্ণচন্দ্ৰসম দীপ্তিময়, ত্ৰিনয়নৰ জ্যোতিত উজ্জ্বল। চন্দ্ৰৰেখা ধাৰণ কৰা সৌম্য আৰু মঙ্গলময়; মৃদু মন্দ হাসিতে হৃদয় মোহিত কৰে।
Verse 27
पञ्चमं स्फटिकप्रख्यमिंदुरेखासमुज्ज्वलम् । अतीव सौम्यमुत्फुल्ललोचनत्रितयोज्ज्वलम्
পঞ্চম ৰূপটি স্ফটিকসম দীপ্ত, চন্দ্ৰৰেখাৰে অতি উজ্জ্বল। ই অতি সৌম্য আৰু মঙ্গলময়; প্ৰস্ফুটিত ত্ৰিনয়নৰ তেজে জ্বলি উঠিছিল।
Verse 28
दक्षिणे शूलपरशुवज्रखड्गानलोज्ज्वलम् । सव्ये च नागनाराचघण्टापाशांकुशोज्ज्वलम्
দক্ষিণ হাতে ত্ৰিশূল, পৰশু, বজ্ৰ, খড়্গ আৰু জ্বলি থকা অগ্নি দীপ্ত আছিল; বাম হাতে নাগ, নাৰাচ, ঘণ্টা, পাশ আৰু অঙ্কুশ উজ্জ্বল আছিল।
Verse 29
निवृत्त्याजानुसंबद्धमानाभेश्च प्रतिष्ठया । आकंठं विद्यया तद्वदाललाटं तु शांतया
হাঁটুৰ পৰা নাভিলৈ ‘নিবৃত্তি’ ভাৱে ভস্ম স্থাপন কৰিব; নাভিৰ ওপৰত ‘প্ৰতিষ্ঠা’ ভাৱে; কণ্ঠলৈ ‘বিদ্যা’ ভাৱে; আৰু ললাটত ‘শান্তি’ ভাৱে তদ্ৰূপে প্ৰয়োগ কৰিব।
Verse 30
तदूर्ध्वं शांत्यतीताख्यकलया परया तथा । पञ्चाध्वव्यापिनं साक्षात्कलापञ्चकविग्रहम्
তাৰ ওপৰত ‘শান্ত্যতীতা’ নামৰ পৰমাতীত কলাৰ দ্বাৰা, পঞ্চাধ্বত ব্যাপ্ত প্ৰভুক সাক্ষাৎ উপলব্ধি কৰা যায়—যাঁৰ স্বৰূপেই পঞ্চকলাৰ সমষ্টি।
Verse 31
ईशानमुकुटं देवं पुरुषाख्यं पुरातनम् । अघोरहृदयं तद्वद्वामगुह्यं महेश्वरम्
যাঁৰ মুকুট ঈশান, তেওঁ প্ৰাচীন ‘পুৰুষ’ নামে পৰিচিত দেৱ। তেওঁৰ হৃদয় অঘোৰ, আৰু বাম-গুহ্য ৰহস্য ‘বাম’—সেই মহেশ্বৰ।
Verse 32
सद्यपादं च तन्मूर्तिमष्टत्रिंशत्कलामयम् । मातृकामयमीशानं पञ्चब्रह्ममयं तथा
তেওঁ ‘সদ্যপাদ’ বুলিও কোৱা হয়; তেওঁৰ সেই মূর্তি অষ্টত্রিংশৎ কলাময়। তেওঁ মাতৃকাময় ঈশান আৰু পঞ্চব্ৰহ্মময়ো।
Verse 33
ओंकाराख्यमयं चैव हंसशक्त्या समन्वितम् । तथेच्छात्मिकया शक्त्या समारूढांकमंडलम्
তেওঁ ওঁকাৰ-স্বভাৱস্বরূপ আৰু হংস-শক্তিৰে সংযুক্ত; লগতে ইচ্ছা-শক্তিত আৰূঢ় হৈ কোলত দীপ্ত মণ্ডল ধাৰণ কৰে।
Verse 34
ज्ञानाख्यया दक्षिणतो वामतश्च क्रियाख्यया । तत्त्वत्रयमयं साक्षाद्विद्यामूर्तिं सदाशिवम्
তেওঁৰ সোঁফালে জ্ঞান-শক্তি আৰু বাঁফালে ক্রিয়া-শক্তি বিরাজমান। তেওঁ সাক্ষাৎ বিদ্যা-মূর্তি সদাশিৱ, যিয়ে পতি–পশু–পাশ এই তত্ত্বত্রয় ধাৰণ কৰে।
Verse 35
मूर्तिमूलेन संकल्प्य सकलीकृत्य च क्रमात् । संपूज्य च यथान्यायमर्घान्तं मूलविद्यया
মূৰ্তিৰ মূলৰ দ্বাৰা মনত সংকল্প কৰি, তাৰ পাছত ক্ৰমে সেই ধ্যান সম্পূৰ্ণ কৰি, বিধি অনুসাৰে মূল-বিদ্যা (মূল-মন্ত্ৰ)ৰে অৰ্ঘ্য পৰ্যন্ত পূজা কৰিব লাগে।
Verse 36
मूर्तिमन्तं शिवं साक्षाच्छक्त्या परमया सह । तत्रावाह्य महादेवं सदसद्व्यक्तिवर्जितम्
তাত পৰম-শক্তিসহ মূৰ্তিমান সাক্ষাৎ শিৱক আৱাহন কৰি, ব্যক্ত-অব্যক্তৰ অতীত আৰু সকলো সীমিত ভেদৰহিত মহাদেৱক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 37
पञ्चोपकरणं कृत्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । ब्रह्मभिश्च षडङ्गैश्च ततो मातृकया सह
পাঁচ উপকৰণ সাজি পৰমেশ্বৰক পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্ম-মন্ত্ৰ আৰু ষড়ঙ্গ-ন্যাসসহ, তাৰ পিছত মাতৃকা (অক্ষৰশক্তি) সহ পূজা সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 38
प्रणवेन शिवेनैव शक्तियुक्तेन च क्रमात् । शांतेन वा तथान्यैश्च वेदमन्त्रैश्च कृत्स्नशः
প্ৰণৱ ‘ওঁ’ আৰু শক্তিযুক্ত ‘শিৱ’ মন্ত্ৰে ক্ৰম অনুসাৰে বিধি সম্পাদন কৰা উচিত। অথবা শান্তি-মন্ত্ৰে, তদ্ৰূপ অন্য সকলো বৈদিক মন্ত্ৰেৰে সম্পূৰ্ণৰূপে অনুষ্ঠান কৰা উচিত।
Verse 39
पूजयेत्परमं देवं केवलेन शिवेन वा । पाद्यादिमुखवासांतं कृत्वा प्रस्थापनं विना
পৰম দেৱৰ পূজা কৰা উচিত—পৰতত্ত্বৰূপে বা কেৱল শিৱৰূপে। পাদ্যাদি উপচাৰৰে আৰম্ভ কৰি মুখবাস (সুগন্ধিত তাম্বুল/মুখ-পরিমল) পৰ্যন্ত অৰ্পণ কৰি, কিন্তু বিসৰ্জন (প্ৰস্থাপন) নকৰিব।
Verse 40
पञ्चावरणपूजां तु ह्यारभेत यथाक्रमम्
তাৰ পিছত নিৰ্দিষ্ট ক্ৰম অনুসাৰে পঞ্চাৱৰণ-পূজা আৰম্ভ কৰা উচিত।
Frequently Asked Questions
No standalone mythic episode dominates the sampled passage; the chapter is framed as a didactic dialogue where Kṛṣṇa questions Upamanyu about kāmya rites within Śiva-dharma.
The chapter correlates ritual efficacy with śakti understood as Śiva’s ājñā (authorization), implying that correct empowerment/qualification is the hidden condition behind successful kāmya practice.
Śiva and Maheśvara are treated as non-different at the level of ultimate reality; the ‘Śaiva’ and ‘Māheśvara’ identities are presented as functional emphases (inner jñāna-yajña vs. outer karma-yajña) rather than separate manifestations.