शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । भगवान्मंत्रमाहात्म्यं भवता कथितं प्रभो । तत्प्रयोगविधानं च साक्षाच्छ्रुतिसमं यथा

শ্ৰীকৃষ্ণ ক’লে—হে প্ৰভো! আপুনি ভগৱান্ মন্ত্ৰৰ মাহাত্ম্য কৈছে; এতিয়া কৃপা কৰি তাৰ প্ৰয়োগবিধানও কওক, যি শ্রুতিসম—বেদসমান প্ৰমাণ।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम् । मंत्रसंग्रहणे किंचित्सूचितन्न तु विस्मृतम्

এতিয়া মই শিৱৰ উত্তম সংস্কাৰবিধান শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; মন্ত্ৰসংগ্ৰহত যি অলপকৈ সূচিত হৈছিল, সেয়া মোৰ সম্যক স্মৰণত নাই।

Verse 3

उपमन्युरुवाच । हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम् । संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिभाषितम्

উপমন্যুৱে ক’লে—আহা, মই তোমাক সকলো পাপ শোধন কৰা সেই সংস্কাৰ ক’ম; পৰম পুণ্যদায়ক সেই বিধান স্বয়ং পতি-স্বৰূপ ভগৱান শিৱে কৈছে।

Verse 4

सम्यक्कृताधिकारः स्यात्पूजादिषु नरो यतः । संस्कारः कथ्यते तेन षडध्वपरिशोधनम्

এই সংস্কাৰৰ দ্বাৰা মানুহ পূজা আদি কৰ্মত সম্যক অধিকাৰী হয়; সেয়ে ইয়াক ষড়ধ্ব-পরিশোধন—ছয় অধ্বৰ শুদ্ধিকৰণ—বুলি কোৱা হয়।

Verse 5

दीयते येन विज्ञानं क्षीयते पाशबंधनम् । तस्मात्संस्कार एवायं दीक्षेत्यपि च कथ्यते

যাৰ দ্বাৰা সত্য আধ্যাত্মিক বিজ্ঞান দিয়া হয় আৰু পাশ-বন্ধন ক্ষয় হয়, সেয়ে এই পবিত্ৰ সংস্কাৰক ‘দীক্ষা’ বুলিও কোৱা হয়।

Verse 6

शांभवी चैव शाक्ती च मांत्री चैव शिवागमे । दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना

শিৱ-আগমত পৰমাত্মা শিৱে দীক্ষা ত্ৰিবিধভাৱে উপদেশ কৰিছে—শাম্ভৱী, শাক্তী আৰু মান্ত্ৰী (মন্ত্ৰাশ্ৰিত) দীক্ষা।

Verse 7

गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात्संभाषणादपि । सद्यस्संज्ञा भवेज्जंतोः पाशोपक्षयकारिणी

গুৰুৰ কেৱল দৃষ্টিমাত্ৰে—অথবা স্পৰ্শে বা কথোপকথনতো—দেহধাৰী জীৱত তৎক্ষণাৎ সত্য চেতনা জাগে, যি পাশৰ ক্ষয় সাধন কৰে।

Verse 8

सा दीक्षा शांभवी प्रोक्ता सा पुनर्भिद्यते द्विधा । तीव्रा तीव्रतरा चेति पाशो पक्षयभेदतः

এই দীক্ষা শাম্ভৱী বুলি কোৱা হৈছে। পাশ (বন্ধন) ক্ষয়‑ভেদ অনুসৰি ই পুনৰ দুটা প্ৰকাৰ—‘তীব্ৰা’ আৰু ‘তীব্ৰতৰা’—হয়।

Verse 9

यया स्यान्निर्वृतिः सद्यस्सैव तीव्रतरा मता । तीव्रा तु जीवतोत्यंतं पुंसः पापविशोधिका

যাৰ দ্বাৰা তৎক্ষণাৎ নিৰ্বৃতি/মোক্ষশান্তি লাভ হয়, সেয়াই ‘তীব্ৰতৰা’ বুলি মানা হয়। ‘তীব্ৰা’ দীক্ষা ত জীৱিত অৱস্থাতেই পুৰুষৰ পাপ সম্পূৰ্ণৰূপে শোধন কৰে।

Verse 10

शक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु । गुरुणा योगमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा

শক্তিসম্পন্ন আৰু জ্ঞানদায়িনী দীক্ষা শিষ্যৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰে। তাৰ পাছত গুৰু যোগমাৰ্গে জ্ঞানচক্ষুৰে তাক সম্পন্ন কৰে।

Verse 11

मांत्री क्रियावती दीक्षा कुंडमंडलपूर्विका । मंदमंदतरोद्देशात्कर्तव्या गुरुणा बहिः

মন্ত্ৰাধিষ্ঠিত আৰু ক্ৰিয়াসহ দীক্ষা কুণ্ড আৰু মণ্ডল আগতে সাজি প্ৰথমে আয়োজন কৰিব লাগে। মন্দ আৰু অতিমন্দ শিষ্যৰ বাবে গুৰুৱে বাহ্য আচাৰে তাক সম্পন্ন কৰিব।

Verse 12

शक्तिपातानुसारेण शिष्यो ऽनुग्रहमर्हति । शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात्समासतः

শক্তিপাতৰ অনুসাৰে শিষ্য অনুগ্ৰহৰ যোগ্য হয়। সংক্ষেপে, শৈৱধৰ্ম অনুসৰণকাৰীৰ বাবে ইয়ে মূল আৰু আধাৰ।

Verse 13

यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते । न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः

য’ত শক্তি পতিত নহয়, ত’ত শুদ্ধি জন্মে নাহে। ত’ত ন বিদ্যা, ন শিৱাচাৰ; ন মুক্তি, ন সিদ্ধি।

Verse 14

तस्माल्लिंगानि संवीक्ष्य शक्तिपातस्य भूयसः । ज्ञानेन क्रियया वाथ गुरुश्शिष्यं विशोधयेत्

সেয়ে শক্তিপাতৰ প্ৰবল লক্ষণসমূহ ভালদৰে পৰ্যবেক্ষণ কৰি গুৰুৱে শিষ্যক তত্ত্বজ্ঞান দান কৰি বা বিধিপূৰ্বক ক্ৰিয়া‑অনুষ্ঠানৰ দ্বাৰা শুদ্ধ কৰিব।

Verse 15

यो ऽन्यथा कुरुते मोहात्स विनश्यति दुर्मतिः । तस्मात्सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्

যি মোহবশত গুৰু-আজ্ঞা আৰু বিধিমাৰ্গৰ বিপৰীতে কৰে, সেই দুৰ্মতি বিনষ্ট হয়। সেয়ে গুৰুৱে সকলো প্ৰকাৰেই শিষ্যক পৰীক্ষা কৰিব লাগে।

Verse 16

लक्षणं शक्तिपातस्य प्रबोधानंदसंभवः । सा यस्मात्परमा शक्तिः प्रबोधानंदरूपिणी

শক্তিপাতৰ লক্ষণ হৈছে প্ৰবোধৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা আনন্দৰ উদয়। কিয়নো সেই পৰমা শক্তি স্বয়ং প্ৰবোধ-আনন্দস্বৰূপিণী।

Verse 17

आनंदबोधयोर्लिंगमंतःकरणविक्रियाः । यथा स्यात्कंपरोमांचस्वरनेत्रांगविक्रियाः

আনন্দ আৰু বোধৰ লক্ষণ হৈছে অন্তঃকৰণৰ বিক্ৰিয়া; যেনে কঁপনি, ৰোমাঞ্চ, স্বৰৰ পৰিবর্তন, চকুত অশ্ৰু আৰু অন্যান্য দেহগত বিকাৰ।

Verse 18

शिष्योपि लक्षणैरेभिः कुर्याद्गुरुपरीक्षणम् । तत्संपर्कैः शिवार्चादौ संगतैर्वाथ तद्गतैः

শিষ্যেও এই লক্ষণসমূহৰ দ্বাৰাই গুৰুৰ পৰীক্ষা কৰিব। গুৰুৰ সঙ্গ‑সম্পৰ্ক লক্ষ্য কৰিব—যিসকল তেওঁৰ সৈতে থাকে, যিসকল তেওঁৰ সৈতে জড়িত, আৰু যিসকল তেওঁৰ প্ৰভাৱত শিৱ‑অৰ্চনা আদি সাধনাত নিয়োজিত।

Verse 19

शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरोर्गौरवकारणात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्

শিষ্য শিক্ষণীয়; আৰু গুৰুৱেই গৌৰৱৰ কাৰণ। সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে নিজৰ গুৰুৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা‑গৌৰৱ আচৰণ কৰা উচিত।

Verse 20

यो गुरुस्स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः । गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः

যাক গুৰু বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে সেয়াই শিৱ; আৰু যি শিৱ সেয়াই গুৰু বুলি স্মৃত। সত্যতে গুৰু স্বয়ং শিৱ, বিদ্যা-ৰূপে প্রতিষ্ঠিত।

Verse 21

यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः । शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्

যেনে শিৱ তেনে বিদ্যা; যেনে বিদ্যা তেনে গুৰু। শিৱ-বিদ্যা আৰু গুৰুসকলৰ পূজাৰ ফল একে সদৃশ।

Verse 22

सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमंत्रमयो गुरुः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्

সেই গুৰু সৰ্বদেৱাত্মক আৰু সৰ্বমন্ত্ৰময়। সেয়ে সৰ্ব প্ৰচেষ্টাৰে তেওঁৰ আজ্ঞা শিৰোধাৰ্য কৰা উচিত।

Verse 23

श्रेयो ऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लंघयेत् । गुर्वाज्ञापालको यस्माज्ज्ञानसंपत्तिमश्नुते

যদি কোনোবাই পৰম মঙ্গল বিচাৰে, তেন্তে মনতেও গুৰুৰ আজ্ঞা লংঘন নকৰিব। কিয়নো গুৰু-আজ্ঞাপালকে জ্ঞান-সম্পদ লাভ কৰে।

Verse 24

गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुंजन्नान्यत्कर्म समाचरेत् । समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः

চলা, থিয় হোৱা, শোৱা বা ভোজন কৰাৰ সময়তো স্বইচ্ছাৰে আন কোনো কাম নকৰিব। গুৰুৰ সন্মুখত কিবা কৰিব লাগিলেও সকলো গুৰুৰ অনুমতিতেই কৰিব।

Verse 25

गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् । गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्

গুৰুৰ গৃহত বা তেওঁৰ সন্মুখত ইচ্ছামতে আসনত বহা উচিত নহয়। কিয়নো গুৰু সাক্ষাৎ দেৱ; সেয়ে তেওঁৰ গৃহ দেৱমন্দিৰসদৃশ।

Verse 26

पापिनां च यथा संगात्तत्पापात्पतितो भवेत् । यथेह वह्निसंपर्कान्मलं त्यजति कांचनम्

যেনেকৈ পাপীৰ সঙ্গত মানুহ সেই পাপতেই পতিত হয়, তেনেকৈ ইয়াত অগ্নিস্পৰ্শে সোণ নিজৰ মলিনতা ত্যাগ কৰে।

Verse 27

तथैव गुरुसंपर्कात्पापं त्यजति मानवः । यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते

তেনেকৈ গুৰুৰ সান্নিধ্যত মানুহে পাপ ত্যাগ কৰে—যেনেকৈ অগ্নিৰ ওচৰত থোৱা ঘিউৰ কলহ গলি যায়।

Verse 28

तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः । यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्

তেনেকৈ সত্য আচার্যৰ সান্নিধ্যত থাকিলে পাপ গলি যায়—যেনেকৈ প্ৰজ্বলিত অগ্নিয়ে শুকান আৰু ভিজা দুয়োটাই দহি পেলায়।

Verse 29

तथायमपि संतुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

তেনেকৈ সন্তুষ্ট গুৰুৱে ক্ষণতে পাপ দহি পেলাব পাৰে। সেয়ে মন, কৰ্ম আৰু বাক্যৰে গুৰুৰ ক্ৰোধ কেতিয়াও উদ্ৰেক নকৰিবা।

Verse 30

तस्य क्रोधेन दह्यंते ह्यायुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः । तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः

তাঁৰ ক্ৰোধে আয়ু, শ্ৰী, জ্ঞান আৰু সৎক্ৰিয়া নিশ্চয়েই দগ্ধ হয়। আৰু যিসকলে সেই ক্ৰোধৰ কাৰণ হয়, তেওঁলোকৰ যজ্ঞো নিষ্ফল হয়।

Verse 31

यमश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा । गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः

যম-নিয়মৰ বিষয়ে ইয়াত বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই—সেয়া অৱশ্য পালনীয়। কিন্তু গুৰুৰ বিৰোধী কোনো বাক্য মানুহে কেতিয়াও ক’ব নালাগে।

Verse 32

वदेद्यदि महामोहाद्रौरवं नरकं व्रजेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः

মহামোহত যদি কোনোবাই (গুৰুৰ বিৰোধে) কথা কয়, তেন্তে সি ৰৌৰৱ নৰকলৈ যায়। সেয়ে মন, কৰ্ম আৰু বাক্যৰে যত্নসহ গুৰুক উদ্দেশ্য কৰি সেৱাত নিবিষ্ট হওক।

Verse 33

श्रेयोर्थी चेन्नरो धीमान्न मिथ्याचारमाचरेत् । गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा

যি বুদ্ধিমান মানুহে পৰম শ্ৰেয় বিচাৰে, সি মিথ্যা বা কপট আচৰণ নকৰিব। আদেশ দিয়া হওক বা নহওক, সি সদায় গুৰুৰ হিত আৰু প্ৰিয় কাৰ্যই কৰিব।

Verse 34

असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत् । इत्थमाचारवान्भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः

তেওঁ সন্মুখত থাকক বা নাথাকক, তেওঁৰ বাবে যি কৰ্তব্য সেয়া বিধিপূৰ্বক পালন কৰিব লাগে। এইদৰে সদাচাৰী ভক্তৰ মন সদায় উদ্যমী থাকে।

Verse 35

गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मांस्ततो ऽर्हति । गुरुश्चेद्गुणवान्प्राज्ञः परमानंदभासकः

যি শিষ্য গুৰুক প্ৰিয় লাগে তেনে আচৰণ কৰে, সেয়েই শৈৱধৰ্মৰ অনুশাসন লাভৰ যোগ্য হয়। আৰু গুৰুযদি গুণবান, প্ৰাজ্ঞ আৰু পৰমানন্দ প্ৰকাশক হন, তেন্তে সেই উপদেশ সত্যই ফলপ্ৰসূ হয়।

Verse 36

तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः । संवित्संजननं तत्त्वं परमानंदसंभवम्

তত্ত্বজ্ঞানী, যি শিৱত সম্পূৰ্ণ আসক্ত, সেয়েই মুক্তিদাতা—আন কোনো নহয়। সেই তত্ত্বই শুদ্ধ সংবিত জাগ্ৰত কৰে; ই পৰমানন্দৰ উৎসৰূপে উদ্ভৱ হয়।

Verse 37

तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानंददर्शकः । न पुनर्नाममात्रेण संविदारहितस्तु यः

যিজনে সেই তত্ত্বক যথাৰ্থভাবে জানিছে, সেয়েই আনন্দদৰ্শক; কেৱল নামমাত্ৰে নহয়—যি সংবিতশূন্য, সি তেনে নহয়।

Verse 38

अन्योन्यं तारयेन्नौका किं शिला तारयेच्छिलाम् । एतस्या नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका

নাওকাই আনক পাৰ কৰাব পাৰে; কিন্তু শিলা শিলাক কেনেকৈ পাৰ কৰাব? তথাপি, তেওঁৰ নামমাত্ৰ উচ্চাৰণতেই মুক্তি হয়—নামমাত্ৰিক মুক্তি।

Verse 39

यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि । तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः

যিসকলে তত্ত্বক যথাৰ্থভাৱে উপলব্ধি কৰিছে, সেই মুক্তজন আনকো মুক্ত কৰিব পাৰে। কিন্তু তত্ত্বহীন জনৰ সত্য বোধ ক’ত, আৰু আত্মাৰ অন্তৰগ্ৰহণ ক’ত?

Verse 40

परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते । पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते

যি পৰিগ্ৰহ আৰু মমতা-গ্ৰহণৰ পৰা মুক্ত, তাক ‘পশু’ (বদ্ধ জীৱ) বুলি কোৱা হয়; কিন্তু আন পশুবোৰৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি চলিলে সি পশুত্ব—বন্ধন—অতিক্ৰম নকৰে।

Verse 41

तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते । सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्

সেয়ে এই জগতত তত্ত্ববিদক মুক্ত আৰু আনকো মুক্তিদাতা (মোচক) বুলি মানা হয়। তেওঁ সকলো সাধনা-লক্ষণেৰে যুক্ত আৰু সকলো শাস্ত্ৰৰো জ্ঞাতা।

Verse 42

सर्वोपायविधिज्ञो ऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः । यस्यानुभवपर्यंता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते

সকলো উপায়-વિધি জানিলেও তত্ত্বহীন ব্যক্তি নিষ্ফল। যাৰ বুদ্ধি অভিজ্ঞতাৰ সীমালৈকে তত্ত্বত প্ৰবৃত্ত হয়, সেয়াই প্ৰকৃততে তত্ত্বত স্থিত।

Verse 43

तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दो ऽभिजायते । तस्माद्यस्यैव संपर्कात्प्रबोधानंदसंभवः

তেওঁক কেৱল দৰ্শন কৰিলেই আৰু এনেধৰণৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্য লাভে পৰমানন্দ উদ্ভৱ হয়। সেয়ে তেওঁৰেই সংস্পৰ্শ-সংযোগৰ পৰা প্ৰবোধ-আনন্দ, অৰ্থাৎ আত্মপ্ৰকাশৰ সুখ, জন্মে।

Verse 44

गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः । स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः

বিবেকী মানুহে সেই গুৰুকেই বৰণ কৰিব, আন কাকো নহয়। তেনে গুৰুক বিনয় আৰু নিয়মিত আচৰণত নিপুণ শিষ্যসকলে যথোচিতভাৱে সেৱা কৰে।

Verse 45

यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः । ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्

যেতিয়ালৈকে তত্ত্বৰ সম্যক্ জ্ঞান নহয়, তেতিয়ালৈকে মুমুক্ষুৱে শিৱসেৱাত নিয়ত থাকিব লাগে। আৰু তত্ত্ব জ্ঞাত হ’লেও, পৰম তত্ত্বত দৃঢ়ভাবে স্থিত নহোৱালৈকে স্থিৰ ভক্তি অবিচল থাকে।

Verse 46

न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथंचन । यत्रानंदः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते

তত্ত্বক কেতিয়াও ত্যাগ নকৰিবা আৰু কোনো ধৰণে অৱহেলা নকৰিবা; বিশেষকৈ সেই অৱস্থাত, য’ত আনন্দ বা প্ৰবোধৰ লেশমাত্ৰও লাভ নহয়।

Verse 47

गुरोर्भ्रात्ःंस्तथा पुत्रान्बोधकान्प्रेरकानपि । तत्रादावुपसंगम्य ब्राह्मणं वेदपारगम्

প্ৰথমে গুৰুৰ ভ্ৰাতৃসকল, তেওঁৰ পুত্ৰসকল আৰু যিসকলে বোধ দিয়ে প্ৰেৰণা জগায়—তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ গৈ যথাযথ সাক্ষাৎ কৰিব লাগে; আৰু আৰম্ভণিতে তাতেই বেদ-পাৰগ ব্ৰাহ্মণৰ নিকট শ্ৰদ্ধাৰে উপনীত হ’ব লাগে।

Verse 48

गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम् । सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रांतमानसम्

প্ৰাজ্ঞ, শుభময় আৰু প্ৰিয়দৰ্শন গুৰুক ভক্তিৰে আৰাধনা কৰিব লাগে—যিজনে সকলো ধৰণৰ অভয় দান কৰে আৰু যাঁৰ মন কৰুণাৰে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 49

तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा । तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोसौ भवेद्यथा

মন, কৰ্ম আৰু বাক্যৰে প্ৰচেষ্টাপূৰ্বক তেওঁক সন্তুষ্ট কৰিব লাগে। গুৰু/ঈশ্বৰ প্ৰসন্ন নোহোৱালৈকে শিষ্যই সেৱা আৰু আৰাধনা অব্যাহত ৰাখিব লাগে।

Verse 50

तस्मिन्प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत् । तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च

তেওঁ প্ৰসন্ন হ’লে শিষ্যৰ পাপ তৎক্ষণাৎ ক্ষয় হয়। সেয়ে ভক্তিসেৱাত ধন, ৰত্ন, ক্ষেত্ৰ-ভূমি আৰু গৃহ আদি অৰ্পণ কৰা উচিত।

Verse 51

भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च । एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः

অলংকাৰ, বস্ত্ৰ, যান, শয্যা আৰু আসন—এই সকলো নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসৰি ভক্তিৰে গুৰুক দান কৰিব লাগে।

Verse 52

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम् । स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम्

যদি পৰম গতি (মোক্ষ) বিচাৰে, তেন্তে ধনৰ বিষয়ে ছলনা নকৰিব। সেই পৰমপতি শিৱেই পিতা, মাতা, স্বামী, বান্ধৱ, ধন আৰু সুখ।

Verse 53

सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत् । निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम्

সেৱেই সত্য সখা আৰু মিত্ৰ; সেয়ে সকলো বস্তু তেওঁৰ ওচৰত নিবেদন কৰা উচিত। সকলো নিবেদন কৰি পাছত নিজৰ আত্মাকো—পৰিয়াল-সম্পৰ্ক আৰু সকলো পৰিগ্ৰহসহ—সেই প্ৰভুৰ চৰণত সমৰ্পণ কৰা।

Verse 54

समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत् । यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने

সেই গুৰুলৈ জলসহ অৰ্ঘ্য সমৰ্পণ কৰি নিত্য তেওঁৰ অধীন শাসন-নিয়মত থাকিব লাগে; কিয়নো যেতিয়া দেশিক-ৰূপ শিৱলৈ নিজৰ আত্মা সমৰ্পণ কৰা হয়।

Verse 55

तदा शैवो भवेद्देही न ततो ऽस्ति पुनर्भवः । गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत्

তেতিয়া দেহধাৰী জীৱ সত্য শৈৱ হয়; সেই অৱস্থাৰ পৰা পুনৰ জন্ম নাই। আৰু গুৰুৱে নিজৰ আশ্ৰিত শিষ্যক এক বছৰ পৰীক্ষা কৰিব লাগে।

Verse 56

ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम् । प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः

গুৰুৱে ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য—আৰু দুবছৰ পূৰ্ণ কৰা আৰু তিনিবছৰ পূৰ্ণ কৰা জনকো—প্ৰাণধাৰণৰ দ্ৰব্যদান আদি সংক্ষিপ্ত আদেশেৰে আহ্বান কৰিব লাগে।

Verse 57

उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि । आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि

যিসকলে বিকৃত দৃষ্টিৰে উত্তমক অধম কৰে আৰু নীচক উত্তম কৰ্মৰ যোগ্য বুলি মানে; আৰু গালি-প্ৰহাৰ সহিও বিষাদত নপৰে—তেওঁলোকৰ চিত্ত অচল থাকে।

Verse 58

ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि । अहिंसका दयावंतो नित्यमुद्युक्तचेतसः

তেওঁলোকেই যোগ্য—সংযত আৰু শুদ্ধ—শিৱ-সংস্কাৰকৰ্মত; অহিংসক, দয়াবন্ত আৰু নিত্য উদ্যমী চিত্তৰ।

Verse 59

अमानिनो बुद्धिमंतस्त्यक्तस्पर्धाः प्रियंवदाः । ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः

যিসকল অহংকাৰহীন, বিবেকী, স্পৰ্ধা ত্যাগী, মধুৰভাষী; সৰল, মৃদু, নিৰ্মল, বিনীত আৰু স্থিৰচিত্ত—তেওঁলোকেই শৈৱপথৰ যোগ্য।

Verse 60

शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः । एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः

শৌচ আৰু সদাচাৰে যুক্ত শিৱভক্ত দ্বিজসকল—বাক্য, মন আৰু দেহৰ কৰ্মত নিয়ম ৰাখি, এনে শৃঙ্খলিত আচৰণত স্থিৰ হওক।

Verse 61

शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः । नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि

শাস্ত্ৰত স্থিৰ সিদ্ধান্ত—বিধি অনুসাৰে শুদ্ধি আৰু বোধ গ্ৰহণীয়। স্বতঃ নাৰীৰ শিৱ-সংস্কাৰকৰ্মত স্বাধীন অধিকাৰ নাই।

Verse 62

नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे । तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया

স্বামীৰ নিয়োগে ঈশ্বৰত ভক্তিযুক্তি নিশ্চয় স্থাপিত হয়; আৰু স্বামীহীনা নাৰীৰ বাবে পুত্ৰ আদি জ্যেষ্ঠৰ অনুমতিতেও তদ্ৰূপ হয়।

Verse 63

अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया । शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः

কন্যাৰ অধিকাৰ পিতাৰ আজ্ঞাৰেৱে হয়—বিশেষকৈ শূদ্ৰ, মর্ত্যজাতি আৰু অতি বিশেষকৈ পতিতসকলৰ ক্ষেত্ৰত।

Verse 64

तथा संकरजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते । तैप्यकृत्रिमभावश्चेच्छिवे परमकारणे

তদ্ৰূপ সংকৰজাতিত জন্ম লোৱা লোকসকলৰ বাবে অধ্ব-শুদ্ধিৰ নিৰ্দিষ্ট পথসমূহত কঠোৰ নিষেধ নাই। তেওঁলোকৰো যদি পৰমকাৰণ শিৱৰ প্ৰতি অকৃত্ৰিম, স্বাভাৱিক ভক্তি থাকে, তেন্তে শুদ্ধি নিশ্চিতভাৱে সিদ্ধ হয়।

Verse 65

पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् । अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु

পাদোদক প্ৰদান আদি আচৰণেৰে তেওঁলোকে পাপবিশোধন কৰিব। ইয়াত অনুলোমজাত যিসকল বিধিপূৰ্বক দ্বিজসকলৰ মাজত অন্তৰ্ভুক্ত, তেওঁলোক নিশ্চয়েই এই কৰ্তব্যৰ যোগ্য।

Verse 66

तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् । या तु कन्या स्वपित्राद्यैश्शिवधर्मे नियोजिता

তেওঁলোকৰ বাবে অধ্ববিশুদ্ধি আদি ক্ৰিয়া মাতৃকুলৰ উপযোগী ৰীতিত কৰা উচিত। কিন্তু যি কন্যা নিজ পিতা আদি অভিভাৱকৰ দ্বাৰা শিৱধৰ্মত বিধিপূৰ্বক নিয়োজিতা—

Verse 67

सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने । दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्

তাক কেৱল ভক্তকেই দিব লাগে, বিৰোধী আনক নহয়। যদি অসাৱধানতাবশত প্ৰতিকূলক দিয়া হয়, তেন্তে শীঘ্ৰে পতিকে (শিৱক) জনাব লাগে।

Verse 68

अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् । यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता

যদি কোনোবাই সেই কৰ্তব্য কৰ্মৰূপে পালন কৰিবলৈ অক্ষম হয়, তেন্তে তাক ত্যাগ কৰি অন্তৰত অন্ততঃ ধৰ্ম আচৰণ কৰিব; যেনেকৈ পতিব্ৰতা স্ত্ৰীয়ে মুনিবৰক আসক্তিৰ বিষয়ৰূপে পৰিত্যাগ কৰি স্বামী অত্রি মুনিৰ প্ৰতি অচল নিষ্ঠা ৰাখিছিল।

Verse 69

कृतकृत्या ऽभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् । यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पांडवान्

পূৰ্বে তাই তপস্যাৰে শংকৰক আৰাধনা কৰি কৃতাৰ্থ হৈছিল—যেনেদৰে দেব নাৰায়ণ তপস্যাৰে প্ৰসন্ন হৈ পাণ্ডৱসকলক অনুগ্ৰহ কৰিছিল।

Verse 70

पतींल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता । अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः

ধৰ্ম অনুসাৰে স্বামী লাভ কৰিছে, আৰু গুৰুজন বা বয়োজ্যেষ্ঠে বাধ্য কৰা নাই; সেয়ে পৰমাৰ্থত ইয়াত অস্ৱাতন্ত্ৰ্যজনিত কোনো দোষ নাই।

Verse 71

शिवधर्मे नियुक्तायाश्शिवशासनगौरवात् । बहुनात्र किमुक्तेन यो ऽपि को ऽपि शिवाश्रयः

শিৱশাসনৰ গৌৰৱৰ বলত তাই শিৱধৰ্মৰ পথত নিযুক্ত। ইয়াত বেছি ক’বলৈ কি আছে? যি কোনো শিৱৰ শৰণ লয়, সি তেওঁৰ পথত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

Verse 72

संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते । गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्संभाषणादपि

দীক্ষাযোগ্য শিষ্য যদি গুৰুৰ অনুশাসনত থাকে, তেন্তে সংস্কাৰ-কৰ্ম ভংগ নহয়। গুৰুৰ দৰ্শনমাত্ৰে, তেওঁৰ স্পৰ্শে আৰু তেওঁৰ সৈতে সম্ভাষণ কৰিলেও সেই ক্ৰিয়া স্থিৰ হৈ নিৰ্বিঘ্নে আগবাঢ়ে।

Verse 73

यस्य संजायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः । मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना

যাৰ ভিতৰত সত্য প্ৰজ্ঞা উদয় হয়, তাৰ পৰাজয় নাই। যোগপথত মনৰ দ্বাৰা যি অন্তঃসংস্কাৰ কৰা হয়, সেয়াই আচৰণৰ নিৰ্ণায়ক পবিত্ৰ সংস্কাৰ হৈ উঠে।

Verse 74

स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

সেই উপদেশ সংক্ষেপে কোৱা হ’ব; কিয়নো তাৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা সম্পূৰ্ণকৈ কোৱা সম্ভৱ নহয়।