अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas

Verse 1

उपमन्युरुवाच । आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः । अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम्

উপমন্যুৱে ক’লে—আলস্য, তীব্ৰ ব্যাধি, প্ৰমাদ, স্থান (আৰু বিধি) সম্পৰ্কে সংশয়, চিত্তৰ অস্থিৰতা, অশ্ৰদ্ধা আৰু ভ্ৰান্ত দৰ্শন—এইবোৰ শিৱপূজা-যোগমাৰ্গত সাধকৰ বিঘ্ন।

Verse 2

दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता । दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः

দুখ, মনৰ বিষণ্ণতা আৰু বিষয়ৰ প্ৰতি লোলতা—এইবোৰ আৰু আনবোৰ মিলাই দহটা—যোগত নিয়োজিত পুৰুষৰ অন্তৰায় বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 3

आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः । धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः

যোগীৰ দেহ আৰু চেতনাত আলস্য আৰু মলিন জড়তা প্ৰভাৱ পেলায়। ধাতুৰ বৈষম্যৰ পৰা দেহদোষ জন্মে, আৰু কৰ্মদোষৰ পৰা ব্যাধি উৎপন্ন হয়।

Verse 4

प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना । इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः

যোগত প্ৰমাদক মহাদোষ বুলি কোৱা হয়, আৰু সাধনাৰ নাম ‘ভাবনা’ (নিয়মিত ধ্যান)। কিন্তু ‘ইয়া’ ‘সেয়া’—এই দুয়ো ধাৰণাই আচ্ছন্ন কৰা যি বিজ্ঞান, সি সত্য আধাৰস্থান সম্পৰ্কে সংশয়যুক্ত, অনিশ্চিত জ্ঞান হৈ থাকে।

Verse 5

अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते । अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि

‘অপ্ৰতিষ্ঠা’ বুলিলে মনৰ অনৱস্থিতি, অৰ্থাৎ অস্থিৰতা বুজায়। যোগপথত শ্ৰদ্ধাহীন আৰু অন্তৰ্ভক্তিভাৱশূন্য চিত্তবৃত্তিও নিশ্চয় তেনে অস্থিৰতাই।

Verse 6

विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते । दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः

যি মতি বিপৰীত হয়, তাকেই ‘ভ্ৰান্তি’ (ভ্ৰম) বুলি কোৱা হয়। অজ্ঞানৰ পৰা জন্মা মানুহৰ দুখক জ্ঞানীসকলে চিত্তৰ আধ্যাত্মিক ক্লেশ বুলি জানে।

Verse 7

आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः । आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्

দেহ আৰু ভৌতিক অৱস্থাৰ পৰা—পূৰ্বকৃত কৰ্মফলত—যি দুখ উঠে, তাক ‘আধিভৌতিক’ বোলা হয়। আৰু বজ্ৰপাত, অস্ত্ৰ, বিষ আদি দেৱীয়-জাগতিক শক্তিজনিত ক্লেশক ‘আধিদৈৱিক’ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 8

इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते । विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता

ইচ্ছাভংগত জন্মা ‘মোক্ষ’ বুলি যাক কোৱা হয়, সেয়া আচলতে মনৰ দৌৰ্মনস্য (বিষাদ)। নানা ধৰণৰ বিষয়ত ভ্ৰম উঠে, আৰু তাতেই চিত্ত চঞ্চল আৰু অস্থিৰ হয়।

Verse 9

शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः । उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः

এই সকলো বিঘ্ন শান্ত হ’লে, যোগত দৃঢ়ভাৱে আসক্ত যোগীৰ ভিতৰত দিব্য উপসৰ্গসমূহ উদ্ভৱ হয়; সেয়া সিদ্ধি-প্ৰাপ্তিৰ সূচক।

Verse 10

प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः । उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः

প্ৰতিভা, দিব্য শ্ৰৱণ, দূৰৰ বাৰ্তাৰ জ্ঞান, দিব্য দর্শন, দিব্য আস্বাদ আৰু সূক্ষ্ম স্পৰ্শবেদনা—এই ছয় উপসৰ্গ; ইহঁত উদয় হ’লে সত্য যোগৰ ক্ষয় সূচিত হয় (শিৱ-ঐক্যৰ পৰা বিচলিত কৰিব পাৰে)।

Verse 11

सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते । प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्

বস্তু সূক্ষ্ম, আৱৃত, অতীত, দূৰস্থ বা অনাগত হ’লে—যি জ্ঞানে তাক গ্ৰহণ কৰা যায় তাক ‘প্ৰতিভা’ কোৱা হয়; আৰু চেতনাত তাৰ যথাতথ প্ৰকাশ ‘প্ৰতিভাস’।

Verse 12

श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः । वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

সকলো দেহধাৰী প্ৰাণীৰ ভিতৰত সকলো শব্দ শুনাৰ শক্তি স্বাভাৱিকভাৱে আছে আৰু তেওঁলোকে বিশেষ প্ৰয়াস নকৰাকৈয়ে শুনে; তেনেদৰে বাৰ্তা-আলাপত সাধাৰণ বোধো সকলোৰে হয়।

Verse 13

दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः । तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते

‘দৰ্শন’ বুলিলে দিব্য সত্তাসকলক অপ্রয়াসে দেখা বুজায়; আৰু ‘আস্বাদ’ বুলিলে দিব্য ৰসসমূহৰ আস্বাদন বুজায়।

Verse 14

स्पर्शनाधिगमस्तद्वद्वेदना नाम विश्रुता । गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः

সেইদৰে স্পৰ্শৰ জ্ঞান ‘বেদনা’ নামে প্ৰসিদ্ধ। গন্ধ আদি দিব্য বিষয়ৰ অনুভৱ ব্রহ্মলোকৰ অধিপতি পৰ্যন্ত সকলো লোকাধিপতিয়ে কৰে।

Verse 15

संतिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छंति बहूनि च । स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधास्यात्प्रवर्तते

তাত ৰত্নসমূহ সদায় স্থিত থাকে আৰু বহুলভাৱে দান হয়। আৰু স্বচ্ছন্দ, মধুৰ বাণী নানাভাৱে প্ৰবাহিত হয়।

Verse 16

रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा । सिध्यंति प्रणिपत्यैनं दिशंति सुरयोषितः

সকলো ৰসায়ন আৰু দিব্য ঔষধিও তেওঁক প্ৰণাম কৰিলে সিদ্ধ হয়। আৰু দেৱপত্নীসকলে ভক্তিভাৱে তেওঁৰ ওচৰলৈ যোৱাৰ পথ দেখুৱায়।

Verse 17

योगसिद्ध्यैकदेशे ऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः । दृष्टमेतन्मया यद्वत्तद्वन्मोक्षो भवेदिति

যোগসিদ্ধিৰ অলপ অংশো যদি প্ৰত্যক্ষ দেখা যায়, তেন্তে মোক্ষ সম্পৰ্কে দৃঢ় বিশ্বাস জাগে—“যেনেকৈ মই এইটো নিজে দেখিলোঁ, তেনেকৈ মোক্ষো নিশ্চয় হ’ব।”

Verse 18

कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम् । नानाचातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्

কৃশতা, স্থূলতা, বাল্য, বাৰ্ধক্য আৰু যৌৱন—আৰু নানাবিধ ভিন্ন অৱস্থা—এইবোৰেই চতুৰ্বিধ দেহধাৰণৰ ৰূপ।

Verse 19

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः । एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्

পাৰ্থিৱ অংশ বাদ দি ‘সুৰভি’ অৰ্থাৎ গন্ধসমূহৰ সঞ্চয় সদায় বিদ্যমান। এইদৰে মুনিসকলে ‘পৈশাচ’ (স্থূল-তামস) পাৰ্থিৱ পদক অষ্টগুণযুক্ত বুলি কয়।

Verse 20

जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः । इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

তেওঁ জলেৰ ভিতৰতো বাস কৰিব পাৰে আৰু তেনেদৰে ভূমিতো প্ৰকাশ পাব পাৰে। ইচ্ছাশক্তিসম্পন্ন হোৱা বাবে তেওঁ ব্যাকুল নহয়; তেওঁ নিজেই সাগৰ পৰ্যন্ত পান কৰিব পাৰে।

Verse 21

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् । विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्

এই জগতত তেওঁ য’তে ইচ্ছা কৰে, তাতেই জল দেখা যায়। কুম্ভ আদি পাত্ৰ নথকাকৈও তেওঁ নিজৰ হাততে জল সঞ্চয় কৰি ধৰি ৰাখিব পাৰে।

Verse 22

यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् । रसादिकं भवेच्चान्यत्त्रयाणां देहधारणम्

যি বস্তু স্বভাৱতে নিৰস, তাক ভোগ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে সেই ক্ষণতে সি ৰস আদি গুণেৰে সমৃদ্ধ হয়। আৰু তাৰ পৰা আন ফলও হয়—ত্রিদোষে দেহধাৰণ।

Verse 23

निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् । तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्

দেহ ক্ষত আৰু ৰোগৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু পাৰ্থিৱ গুণেৰেো সমন্বিত হয়। এইটো জলতত্ত্বৰ দ্বাৰা লাভ্য বিস্ময়কৰ ঐশ্বৰ্যসিদ্ধি, যি ষোড়শগুণে প্ৰাপ্য।

Verse 24

शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः

তেওঁ নিজৰ দেহৰ পৰা অগ্নি সৃষ্টি কৰিব পাৰে, তথাপি তাৰ তাপৰ ভয় তেওঁক স্পৰ্শ নকৰে। আৰু যদি তেওঁ ইচ্ছা কৰি প্ৰয়াস কৰে, তেন্তে এই সমগ্ৰ জগত দগ্ধ কৰাৰ শক্তিও তেওঁৰ আছে।

Verse 25

द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम् । एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते

দুই তত্ত্বৰ পৰা দেহ নিৰ্মাণ হয়, যি আপ্য (জলতত্ত্ব) ঐশ্বৰ্যৰে সমন্বিত। ইয়াক ‘তৈজস’ বুলি কোৱা হয়, আৰু ই চতুৰ্বিংশতিধা—চব্বিশ প্ৰকাৰ ৰূপে বৰ্ণিত।

Verse 26

मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तःप्रवेशनम् । पर्वतादिमहाभारधारणञ्चाप्रयत्नतः

ভূতসকলৰ মনোজৱ—মনসম বেগ, ক্ষণতে অন্তঃপ্ৰৱেশ কৰাৰ সামৰ্থ্য, আৰু পৰ্বত আদি মহাভাৰো অপ্রয়াসে ধাৰণ কৰাৰ শক্তি থাকে।

Verse 27

गुरुत्वञ्च लघुत्वञ्च पाणावनिलधारणम् । अंगुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम्

তেওঁ গুৰুভাৱ আৰু লঘুভাৱ প্ৰকাশ কৰে; হাতৰ তালুতেই প্ৰাণবায়ুক ধৰি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে। আঙুলিৰ আগৰ পতন বা আঘাতমাত্ৰতেই পৃথিৱীও কঁপি উঠে।

Verse 28

एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तैजसैः । द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः

এই সাধনাৰ এক (মাত্ৰা) দ্বাৰা দেহ-নিষ্পত্তি হয় আৰু তেজোময় (সূক্ষ্ম-দীপ্ত) ভোগো লাভ হয়। কবি-ঋষিসকলে ‘মাৰুত’ ঐশ্বৰ্যক বত্রিশগুণ প্ৰভুত্ব বুলি জানে।

Verse 29

छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम् । खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः

এনে সিদ্ধি হয় যে দেহৰ ছাঁয়া প্ৰকাশ নাপায়; ইন্দ্ৰিয়সমূহ অদৃশ্য হয়; ইচ্ছামতে আকাশগমন (খেচৰত্ব) লাভ হয়; আৰু ইন্দ্ৰিয়-বিষয়ৰ পূৰ্ণ সমন্বয় আৰু বশীকৰণ ঘটে।

Verse 30

आकाशलंघनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम् । आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च

সেয়ে আকাশ-লঙ্ঘন, সেই (সূক্ষ্ম তত্ত্ব) স্বদেহত নিৱেশ কৰোৱা, আকাশ-তত্ত্বৰ পিণ্ডীকৰণ, আৰু অশৰীৰত্বলৈকে—এই যোগসিদ্ধিসমূহো লাভ কৰে।

Verse 31

अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत् । ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते

বায়ুৰ ঈশ্বৰ্য-শক্তিৰ সৈতে যুক্ত সেই মহৎ ঐশ্বৰ্য চল্লিশগুণ উৎকৃষ্ট বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াক ইন্দ্ৰৰ মহিমাময় ঐশ্বৰ্য বুলি ঘোষণা কৰা হয় আৰু ই আকাশীয় (অম্বৰ) লোকৰ অন্তৰ্গত বুলি বৰ্ণিত।

Verse 32

यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः । सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम्

তেওঁ ইচ্ছানুসাৰে প্ৰাপ্তি দান কৰে আৰু ইচ্ছানুসাৰে নিৰ্গমন (মুক্তি)ও ঘটায়। তেওঁ সকলোকে অভিভৱ কৰে আৰু সকলো বিষয়ৰ পৰম গূঢ় অৰ্থৰ দৰ্শন প্ৰদান কৰে।

Verse 33

कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् । संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैस्समन्वितम्

নিজৰ কৰ্মানুসাৰে দেহ-নিৰ্মাণ হয়; লগতে বশিত্ব (আধিপত্য) আৰু মনোহৰ ৰূপ লাভ হয়। ইন্দ্ৰসদৃশ ভোগে সমন্বিত হৈ সংসাৰৰ দৰ্শনো ঘটে।

Verse 34

एतच्चांद्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतो ऽधिकम् । छेदनं ताडनं चैव बंधनं मोचनं तथा

এই চন্দ্ৰময় ঐশ্বৰ্য—মানস স্বভাৱৰ—গুণত অধিক শ্ৰেষ্ঠ। ইয়াত ছেদন, তাড়ন, বন্ধন আৰু তদ্ৰূপ মোচনৰ শক্তিও অন্তৰ্ভুক্ত।

Verse 35

ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम् । प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा

সংসাৰৰ বশত থকা সকলো জীৱক তেওঁ নিজৰ অধীন কৰে। তেওঁ সকলোলৈ প্ৰসাদ-কৃপা দান কৰে আৰু নিৰ্ধাৰিত মৃত্যুকালকো জয় কৰে।

Verse 36

आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते । एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत्

যি ঐশ্বৰ্যক ‘আভিমানিক’ বুলি কোৱা হয়, তাক প্ৰাজাপত্য (প্ৰজাপতি-স্তৰৰ) অধিপত্য বুলি ঘোষণা কৰা হয়; আৰু এই মহিমা চন্দ্ৰমণ্ডলীয় ভোগতকৈ ছাপ্পান্ন গুণ অধিক মহান।

Verse 37

सर्गः संकल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा । स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम्

তেওঁৰ কেৱল সংকল্পমাত্ৰে সৃষ্টিৰ উদ্ভৱ হয়; তেনেদৰে পালন আৰু সংহাৰো। তেওঁ সকলো জীৱৰ অন্তঃশাসক, যিয়ে ভূতসমূহৰ চিত্তক স্বভাৱ অনুসাৰে প্ৰৱৰ্তিত কৰে।

Verse 38

असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक् । शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम्

তেওঁ সকলো সত্তাৰ মাজত বহুবিধ বৈচিত্ৰ্য জন্মায় আৰু জগতক পৃথক পৃথক ৰূপে গঢ়ে। সৃষ্টিৰ প্ৰজাপতি-শক্তিৰ সংযোগে তেওঁ শుభ-অশুভ ফলৰ কাৰণো হয়।

Verse 39

चतुष्षष्ठिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते । बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः

তেওঁলোকে কয় যে ব্ৰহ্মাৰ ঐশ্বৰ্য চৌষট্টিগুণ। বৌদ্ধিক শক্তিতকৈও ওপৰৰ যি উচ্চ, গৌণ (দ্বিতীয়) আধিপত্য, তাক তেওঁলোকে ‘প্ৰাকৃত’—প্ৰকৃতি-উদ্ভূত—বুলি জানে।

Verse 40

वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः । ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते

তাক ‘বৈষ্ণৱ’ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে; তাতেই সকলো লোক স্থিত। সেই পদৰ সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা ব্ৰহ্মাই কৰিব পাৰে; আনসকলে ক’ব নোৱাৰে।

Verse 41

तत्पौरुषं च गौणं च गणेशं पदमैश्वरम् । विष्णुना तत्पदं किंचिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते

সেই ঐশ্বৰ্যময় পৰম পদ—মুখ্য আৰু গৌণ উভয় অৰ্থতে—গণেশৰেই। সেই অৱস্থাক বিষ্ণুৱেও কেৱল আংশিকভাৱে জানিব পাৰে; আন কাকো সেয়া একেবাৰে জানিব নোৱাৰি।

Verse 42

विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः । निरोद्धव्या प्रयत्नेन वर्राग्येण परेण तु

যোগবিজ্ঞানৰ পৰা জন্ম লোৱা সকলো সিদ্ধি আচলতে উপসৰ্গ—বাধা। সেয়ে সিহঁতক দঢ় প্ৰচেষ্টাৰে, বিশেষকৈ পৰম বৈৰাগ্যৰ দ্বাৰা, সংযত কৰিব লাগে—যাতে শিৱানুগ্ৰহৰ মুক্তিপথত স্থিৰ থাকিব পাৰি।

Verse 43

प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः । न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम्

যাৰ চিত্ত অশুদ্ধ গুণ আৰু কেৱল আভাসত আসক্ত, তাৰ পৰম ঐশ্বৰ্য সিদ্ধ নহয়; সৰ্বকাম-প্ৰদ নিৰ্ভয় পদো লাভ নহয়।

Verse 44

तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् । तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत्

সেয়ে, দেৱ, অসুৰ আৰু পৃথিৱীৰ ৰজাসকলেও যি গুণ-ভোগ কামনা কৰে, তাক তৃণসম জ্ঞান কৰি যিয়ে ত্যাগ কৰে, সেই যোগীৰ পৰম যোগসিদ্ধি হয়।

Verse 45

अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः । यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति

নচেৎ শিৱৰ অনুগ্ৰহ-ইচ্ছাৰে মুনি জগতত বিচৰণ কৰে; গুণজাত ভোগ ইচ্ছামতে ভোগ কৰিও আসক্তিহীন হৈ শেষত মুক্তি লাভ কৰে।

Verse 46

विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते । सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते

নিৰ্জন, প্ৰাণীৰহিত, নিঃশব্দ আৰু বাধাহীন ঠাইত—পৰিষ্কাৰকৈ সাজি থোৱা সৌম্য ভূমিত, সুগন্ধ আৰু ধূপ আদিৰে সুবাসিত কৰি—শিৱপূজা আৰু ধ্যান আৰম্ভ কৰা উচিত।

Verse 47

मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादि विचित्रिते । कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते

সেই স্থান মুক্তাসদৃশ পুষ্পে আচ্ছাদিত আছিল, বিতান আদি অলংকাৰে বিচিত্ৰভাৱে শোভিত আছিল; আৰু কুশ, পুষ্প, সমিধা, জল, ফল আৰু মূলসহ—পূজা-વિધিৰ বাবে সম্পূৰ্ণ সাজু আছিল।

Verse 48

नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचये ऽपि वा । न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले

অগ্নিৰ ওচৰত, জলেৰ ওচৰত, বা শুকান পাতৰ ঢিপিৰ ওপৰতও বহা উচিত নহয়; আৰু দংশনকাৰী কীট-পতংগ আৰু মহেৰে ভৰা, বা সাপ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰে সংকুল ঠাইত (ধ্যান/পূজা) কৰা উচিত নহয়।

Verse 49

न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते । श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे

দুষ্ট মৃগেৰে ভৰা ঠাইত, ভয়ৰ মাজত দুৰ্জনেৰে আৱৃত ঠাইত—শ্মশানত, চৈত্য বা উইঢিবিৰ ওচৰত, জীৰ্ণ ঘৰত, বা চতুষ্পথত—(সাধক) বিচলিত নহ’ব। শিৱনিষ্ঠ ভক্তৰ বাবে প্ৰভু পতি অন্তৰৰ আশ্ৰয়, যিয়ে ভয়-বন্ধন ছেদন কৰে।

Verse 50

नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यांतरे ऽपि वा । न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निंदिते

নদী-নালা আৰু সাগৰৰ তীৰত, বা পথৰ মাজত শিৱব্ৰত/পূজা কৰা উচিত নহয়। জীৰ্ণ উদ্যান, গোহাল আদি ঠাইতো নহয়; অশুভ বা নিন্দিত স্থানত কেতিয়াও নহয়।

Verse 51

नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते । नच्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते

অজীর্ণৰ বাবে টেঙা ঢেঁকুৰ উঠিলে, বা দেহ মল-মূত্ৰে দুষিত হলে, বমি বা অতিসাৰ হলে—শিৱব্ৰত কৰা উচিত নহয়। অধিক ভোজনৰ পাছত বা পৰিশ্ৰমে ক্লান্ত অৱস্থাতো নহয়।

Verse 52

न चातिचिंताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः । नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत्

অতিচিন্তাত ব্যাকুল হৈ, বা অতিভোক-পিপাসাত কাতৰ হৈ যোগ আচৰণ কৰা উচিত নহয়। নিজৰ গম্ভীৰ কৰ্তব্য-কর্মত অতিমাত্ৰা আসক্ত হৈও যোগ নকৰিব; সমত্ব আৰু স্থৈৰ্যৰে যোগ আচৰণ কৰিব লাগে।

Verse 53

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु । युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः

যি আহাৰ-ৱিহাৰত সংযমী, কৰ্মত যথোচিত চেষ্টা কৰে, আৰু নিদ্ৰা-জাগৰণতো মিত—সেইজন সকলো ক্লেশ আৰু অস্থিৰতাৰ পৰা মুক্ত থাকে।

Verse 54

आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि । पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च

আসনখন কোমল, মনোৰম, প্ৰশস্ত, সম আৰু শুচি কৰি ল’ব লাগে; আৰু সেই আসনত পদ্মক, স্বস্তিক আদি আসনৰ অনুশীলন কৰিব লাগে।

Verse 55

अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात् । ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः

নিজ গুৰুবৃন্দক প্ৰণাম কৰি, তাৰ পিছত ক্ৰমে অন্য পূজ্য জ্যেষ্ঠসকলকো অভিবাদন কৰি; গ্ৰীৱা, মূৰ আৰু বক্ষ সোজা ৰাখি, দৃষ্টিক সংযত আৰু বিনীত কৰি স্থিত হ’ব লাগে।

Verse 56

किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च

মূৰটো অলপ উঁচু কৰি দাঁতক দাঁতৰ সৈতে নাছোঁৱাব; আৰু দাঁতৰ আগভাগত জিহ্বাক স্থিৰ কৰি অচল কৰি ৰাখিব লাগে।

Verse 57

पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः । ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः

গোৰালিৰে অণ্ডকোষ আৰু জননেন্দ্ৰিয় ৰক্ষা কৰি, তাৰ পিছত উৰুৰ ওপৰত অনায়াসে বাহুদ্বয় আড়াআড়ি স্থাপন কৰি—এইদৰে দেহ স্থিৰ কৰিব লাগে।

Verse 58

दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि । उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः

সোঁহাতৰ পিঠি বাঁও হাতৰ তালুৰ ওপৰত থৈ, ধীৰে ধীৰে পিঠি উঠাই, আগফালে বুকখন দৃঢ়কৈ স্থিৰ কৰি থাকিব লাগে।

Verse 59

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः

নিজ নাসিকাৰ আগত দৃষ্টি স্থিৰ কৰি, কোনো দিশলৈ নাচাই, প্ৰাণৰ গতি সংযত কৰি সি পাথৰৰ দৰে নিশ্চল হৈ থাকিল।

Verse 60

स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया । हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत्

নিজ দেহ-মন্দিৰৰ অন্তৰত অম্বাসহ শিৱক চিন্তা কৰি, হৃদয়-পদ্মৰ পীঠিকাৰ মাজত ধ্যান-যজ্ঞেৰে তেওঁৰ পূজা কৰিব লাগে।

Verse 61

मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः । भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत्

মূলাধাৰত, অথবা নাসিকাৰ আগত, অথবা নাভিত; অথবা কণ্ঠত, অথবা তালুৰ ৰন্ধ্ৰদ্বয়ত; অথবা ভ্ৰূমধ্যত, অথবা দ্বাৰ-দেশত; অথবা ললাটত, অথবা মূৰ্ধ্নিত (শিৱক) স্মৰণ কৰিব লাগে।

Verse 62

परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम् । तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा

বিধি অনুসাৰে শিৱ আৰু দেৱীৰ বাবে পৰম আসন সাজি, তাত সেই আসন আৱৰণসহো স্থাপন কৰিব পাৰি, অথবা সম্পূৰ্ণ নিৰাৱৰণ—সৰল আৰু নিৰ্বিঘ্নভাৱেও স্থাপন কৰিব পাৰি।

Verse 63

द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि । दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत्

দুই পাঁপৰি আৰু ষোড়শ-অৰযুক্ত পদ্মত, অথবা বিধি অনুসাৰে দ্বাদশ-অৰযুক্ত পদ্মত—অথবা দশ-অৰযুক্তত, বা ষট্কোণত, বা চতুৰস্ৰত—ভগৱান শিৱৰ স্মৰণ-ধ্যান কৰিব লাগে।

Verse 64

भ्रुवोरंतरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम् । भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे

দুটা ভ্ৰূৰ মাজৰ অন্তৰালত বিদ্যুৎসম উজ্জ্বল দ্বিদল পদ্ম আছে। ভ্ৰূমধ্যস্থিত সেই অৰবিন্দত ক্ৰমে সোঁ-বাৱেই দক্ষিণ-উত্তৰ ৰূপে বিন্যস্ত।

Verse 65

विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके । षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै

বিদ্যুৎসম বৰ্ণৰ পাঁপৰিত, য’ত বৰ্ণসমূহ যথাক্ৰমে স্থাপিত, ষোড়শ-অৰযুক্ত ৰূপৰ ষোড়শ পত্রই প্ৰকৃততে ষোড়শ স্বৰ।

Verse 66

पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः । ककारादिटकारांता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात्

কন্দৰ মূলৰ পৰা এই পদ্ম পূৰ্ব আদি দিশাৰ ক্ৰমে বিন্যস্ত; আৰু ইয়াৰ পাঁপৰিসমূহ ক্ৰমে ‘ক’ৰ পৰা ‘ট’লৈ বৰ্ণ।

Verse 67

भानुवर्णस्य पद्मस्य ध्येयं तद्१ हृदयान्तरे । गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम्

হৃদয়দেশত সূৰ্যবৰ্ণ দীপ্ত সেই পদ্মৰ ধ্যান কৰিব। ই গোমাতাৰ দুধৰ দৰে ধৱল বুলি কোৱা হৈছে, আৰু বৰ্ণসমূহ ‘ড’ৰ পৰা ‘ফ’লৈ ক্ৰমে নিৰ্দেশিত।

Verse 68

अधो दलस्याम्बुजस्य एतस्य २ च दलानि षट् । विधूमांगारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः

ইয়াৰ তলত থকা অধঃপদ্মত এই দুটাৰ উপৰিও ছয়টা পাঁপৰি আছে। সিহঁতৰ বৰ্ণ ধোঁৱাহীন অঙ্গাৰৰ দৰে, আৰু তদনুৰূপ নাদ (স্পন্দনধ্বনি)ও তেনেকৈ বৰ্ণিত।

Verse 69

मूलाधारारविंदस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् । वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः

সোণালী দীপ্তিৰে উজ্জ্বল মূলাধাৰ-অৰবিন্দত, ক্ৰম অনুসাৰে ‘ৱ’ৰ পৰা ‘স’লৈ বৰ্ণসমূহ পাঁপৰিত স্থিত।

Verse 70

एतेष्वथारविंदेषु यत्रैवाभिरतं मनः । तत्रैव देवं देवीं च चिंतयेद्धीरया धिया

এই অৰবিন্দসমূহৰ মাজত য’ত মন সঁচাকৈ লীন হয়, তাতেই স্থিৰবুদ্ধি সাধকে শান্ত আৰু বিবেকী বুদ্ধিৰে দেৱ শিৱ আৰু দেৱী শক্তি—উভয়ৰ ধ্যান কৰিব।

Verse 71

अंगुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समंततः । शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्

সেয়া নিৰ্মল, অঙ্গুষ্ঠ-প্ৰমাণ মাত্র, আৰু চাৰিওফালে দীপ্তিমান—শুদ্ধ দীপশিখাৰ আকৃতি সদৃশ, স্বশক্তিৰে সম্পূৰ্ণভাৱে অলংকৃত।

Verse 72

इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा । नीवारशूकस्सदृशं बिससुत्राभमेव वा

সেয়া কেতিয়াবা চন্দ্ৰকলাৰ ৰেখাৰ দৰে, কেতিয়াবা তৰাৰূপেও দেখা যায়। কেতিয়াবা বনৰ ধানৰ শুঁড়ৰ দৰে, আৰু কেতিয়াবা পদ্মতন্তুৰ সূক্ষ্ম সূতাৰ দৰে বোধ হয়।

Verse 73

कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् । क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति

ধ্যাতা যদি পৃথিৱী আদি তত্ত্বসমূহ জয় কৰি অতিক্ৰম কৰিব খোজে, তথাপি তেওঁ তত্ত্বাতীত সত্যক কদম্বফলৰ গোলকৰ দৰে আৰু তুষাৰকণাৰ দৰে অতি সূক্ষ্ম বুলি ধৰি ধ্যান কৰিব।

Verse 74

तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिंतयेत् । सदाशिवांता ब्रह्माद्यभवाद्याश्चाष्टमूर्तयः

প্ৰত্যেক তত্ত্বৰ অধিপতি সেই স্থূল মূৰ্তিকেই চিন্তন কৰা উচিত। সদাশিৱৰ পৰা ব্ৰহ্মালৈকে, আৰু ভৱ আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা—এইবোৰ প্ৰভুৰ অষ্টমূৰ্তি।

Verse 75

शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः । घोरा मिश्रा प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः

শিৱশাস্ত্ৰত শিৱৰ স্থূল মূৰ্তিসমূহ স্পষ্টকৈ নিৰ্ণীত। মুনীশ্বৰসকলে কৈছে—এই মূৰ্তিসমূহ তিন প্ৰকাৰ: ঘোৰ, মিশ্ৰ আৰু প্ৰশান্ত।

Verse 76

फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः । घोराश्चेच्चिंतिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्

ফললাভৰ আকাঙ্ক্ষাহীন, স্থিৰ ধ্যানত নিপুণ সাধকে যেতিয়া শিৱৰ ঘোৰ ৰূপ বা মন্ত্ৰ চিন্তন কৰে, তেতিয়া পাপ আৰু পাপজনিত ৰোগ সম্পূৰ্ণৰূপে ক্ষয় হয়।

Verse 77

चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि । सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शांतिः प्रज्ञा प्रसिध्यति

মিশ্ৰ আৰু সৌম্য পথত ফল ন তৎক্ষণাৎ সিদ্ধ হয়, ন অতি সোনকালে। কিন্তু সৌম্য পথত বিশেষকৈ মোক্ষ স্থিৰ হয়, আৰু শান্তি আৰু প্ৰজ্ঞা প্ৰস্ফুটিত হয়।

Verse 78

सिध्यंति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः

ইয়াত সিদ্ধিসমূহ ক্ৰমে ক্ৰমে সিদ্ধ হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।