पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
অধ্যায় ২৬ত উপমন্যুৱে উপদেশ দিয়ে কয় যে অন্য তপস্যা বা যজ্ঞপথতকৈ শিৱ-মন্ত্ৰভক্তি শ্ৰেষ্ঠ। আৰম্ভণিতে ব্ৰহ্মহত্যা, সুৰাপান, চৌৰ্য, গুৰুশয্যা-অপৰাধ, মাতৃ-পিতৃবধ, বীৰ বা ভ্ৰূণহত্যা আদি ঘোৰ পাপৰ উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত কোৱা হৈছে—পৰমকাৰণ শিৱক বিশেষকৈ পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্ৰে আৰাধনা কৰিলে এই পাপসমূহ ক্ৰমে ক্ষয় হয় আৰু বাৰ বছৰ ধাপে ধাপে শুদ্ধিৰে মুক্তিৰ পথ মুকলি হয়। একান্ত শিৱভক্তি, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ আৰু ভিক্ষাৱৃত্তিৰ দৰে নিয়মিত সৰল জীৱন—ই ‘পতিত’ বুলি গণ্য লোকৰ বাবেও যথেষ্ট। কেৱল জলব্ৰত, বায়ুভক্ষণ আদি কঠোৰ তপস্যাই শিৱলোক নিশ্চিত নকৰে; কিন্তু পঞ্চাক্ষৰীভক্তিৰে একবাৰ কৰা পূজাও মন্ত্ৰগৌৰৱৰ বলত শিৱধামলৈ নিবলৈ সক্ষম। তপ আৰু যজ্ঞ, সৰ্বধন দক্ষিণা দিলেও, শিৱমূৰ্তিপূজাৰ সমান নহয়; পঞ্চাক্ষৰে পূজা কৰা ভক্ত বন্ধনত থাকক বা পিছত মুক্ত হওক—নিঃসন্দেহে মুক্তি পায়। ৰুদ্ৰ/অৰুদ্ৰ স্তোত্ৰ, ষড়ক্ষৰ, সূক্তমন্ত্ৰ আদি ভিন্ন ৰূপৰ কথা থাকিলেও, নিৰ্ণায়ক তত্ত্ব শিৱভক্তিয়েই।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयीवा गुरुतल्पगः । मातृहा पितृहा वापि वीरहा भ्रूणहापि वा
উপমন্যুৱে ক’লে—যদি কোনোবাই ব্ৰাহ্মণহন্তা হয়, সুৰাপায়ী হয়, চোৰ হয় বা গুৰুতল্পগ (গুৰুশয্যা লংঘনকাৰী) হয়; লগতে মাতৃহন্তা, পিতৃহন্তা, বীৰহন্তা বা ভ্ৰূণহন্তাও হয়।
Verse 2
संपूज्यामन्त्रकं भक्त्या शिवं परमकारणम् । तैस्तैः पापैः प्रमुच्येत वर्षैर्द्वादशभिः क्रमात्
নিৰ্দিষ্ট মন্ত্ৰসহ পৰমকাৰণ শিৱক ভক্তিভাৱে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে, মানুহ সেই সেই পাপৰ পৰা বাৰ বছৰত ক্ৰমে ক্ৰমে মুক্ত হয়।
Verse 3
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पतितो ऽपि यजेच्छिवम् । भक्तश्चेन्नापरः कश्चिद्भिक्षाहारो जितेंद्रियः
সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে পতিত হলেও শিৱৰ পূজা কৰা উচিত; যদি সি ভক্ত হয়, শিৱৰ বাহিৰে আন কোনো আশ্ৰয় নাথাকে, ভিক্ষাহাৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰে আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী হয়।
Verse 4
कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या पञ्चाक्षरेण तु । पूजयेद्यदि देवेशं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते
অতি মহাপাপ কৰিলেও, যি ভক্তিভাৱে পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্রে দেৱেশ্বৰক পূজা কৰে, সি সেই পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 5
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः । तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति शिवलोकसमागमः
যিসকলে কেৱল জলাহাৰী, যিসকলে কেৱল বায়ুভক্ষী, আৰু আন যিসকল কঠোৰ ব্ৰতে কৃশ হৈছে—মাত্ৰ এই ব্ৰতসমূহে শিৱলোক-সমাগম নহয়।
Verse 6
भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यः शिवं सकृदर्चयेत् । सोपि गच्छेच्छिवस्थानं शिवमन्त्रस्य गौरवात्
যি ভক্তিভাৱে পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্রে একবাৰো শিৱক অৰ্চনা কৰে, সিও শিৱমন্ত্রৰ গৌৰৱৰ বলত শিৱস্থানলৈ গমন কৰে।
Verse 7
तस्मात्तपांसि यज्ञांश्च सर्वे सर्वस्वदक्षिणाः । शिवमूर्त्यर्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समाः
সেয়ে সকলো তপস্যা আৰু সকলো যজ্ঞ—দক্ষিণা হিচাপে সৰ্বস্ব দান কৰিলেও—শিৱমূৰ্তিৰ অৰ্চনাৰ কোটি অংশৰ এক অংশৰো সমান নহয়।
Verse 8
बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पश्चात्पञ्चाक्षरेण चेत् । पूजयन्मुच्यते भक्तो नात्र कार्या विचारणा
কোনো বদ্ধ হওক বা মুক্ত হওক, পাছত যদি পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্ৰে শিৱক পূজা কৰে, তেন্তে সেই ভক্ত মুক্ত হয়; ইয়াত বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 9
अरुद्रो वा सरुद्रो वा सूक्तेन शिवमर्चयेत् । यः सकृत्पतितो वापिमूढो वा मुच्यते नरः
ৰুদ্ৰ-আচাৰবিহীন হওক বা ৰুদ্ৰশক্তিযুক্ত হওক, এই সূক্তেৰে শিৱক অৰ্চনা কৰা উচিত; কাৰণ একবাৰ পতিত হোৱা বা মোহগ্ৰস্ত নৰো মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 10
षडक्षरेण वा देवं सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । शिवभक्तो जितक्रोधो ह्यलब्धो लब्ध एव च
ষড়ক্ষৰ মন্ত্রে বা সূক্তমন্ত্রে দেৱৰ পূজা কৰা উচিত। শিৱভক্ত ক্রোধজয়ী; একো নাপালেও বা বহুত পালেও, সি সমভাৱতে স্থিৰ থাকে।
Verse 11
अलब्धाल्लब्ध एवात्र विशिष्टो नात्र संशयः । स ब्रह्मांगेन वा तेन सहंसेन विमुच्यते
ইয়াত যিয়ে পূৰ্বে অলব্ধক লাভ কৰে, সেয়েই শ্ৰেষ্ঠ সাধক—ইয়াত সন্দেহ নাই। সেই লাভে সি ব্ৰহ্মস্বৰূপত লীন হৈ বা হংস (অন্তৰাত্মা) সহিতে মুক্ত হয়।
Verse 12
तस्मान्नित्यं शिवं भक्त्या सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा
সেয়ে ভক্তিসহ সুক্ত-স্তৱ আৰু মন্ত্ৰেৰে নিত্য শিৱক পূজা কৰিব লাগে। এই পূজা একবাৰ, দুবাৰ, তিনবাৰ বা নিত্যব্ৰতৰূপে অবিৰতও কৰিব পাৰি।
Verse 13
ये ऽर्चयंति महादेवं विज्ञेयास्ते महेश्वराः । ज्ञानेनात्मसहायेन नार्चितो भगवाञ्छिवः
যিসকলে মহাদেৱক অৰ্চনা কৰে, তেওঁলোক ‘মহেশ্বৰ’ বুলি জ্ঞেয়। কিন্তু ভক্তি আৰু আচৰণ নথকা অৱস্থাত, কেৱল আত্মাশ্ৰিত স্বকেন্দ্ৰিক জ্ঞানেৰে ভগৱান শিৱৰ যথাৰ্থ পূজা নহয়।
Verse 14
स चिरं संसरत्यस्मिन्संसारे दुःखसागरे । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं मूढो नार्चयते शिवम्
সেই এই দুখ-সাগৰসম সংসাৰত বহুদিন ধৰি ঘূৰি ফুৰে; আৰু দুষ্প্ৰাপ্য মানৱজন্ম পাইও মোহগ্ৰস্ত জন শিৱৰ আৰাধনা নকৰে।
Verse 15
निष्फलं तस्य तज्जन्म मोक्षाय न भवेद्यतः । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं ये ऽर्चयन्ति पिनाकिनम्
তাৰ সেই জন্ম নিষ্ফল, কিয়নো সেয়া মোক্ষৰ হেতু নহয়—দুষ্প্ৰাপ্য মানৱ অৱস্থা পাইও যি পিনাকী (শিৱ)ৰ আৰাধনা নকৰে।
Verse 16
तेषां हि सफलं जन्म कृतार्थास्ते नरोत्तमाः । भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः
নিশ্চয় তেওঁলোকৰ জন্ম সাৰ্থক; তেওঁলোক নৰোত্তম, কৃতাৰ্থ—যিসকল ভব (শিৱ) ভক্তিত পৰায়ণ আৰু যাৰ চিত্ত ভবৰ আগত নত।
Verse 17
भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भागिनः । भवनानि मनोज्ञानि विभ्रमाभरणाः स्त्रियः
যিসকল ভব (শিৱ) স্মৰণত নিয়োজিত, তেওঁলোক দুখৰ ভাগী নহয়; তেওঁলোকৰ বাবে ঘৰো মনোহৰ হয়, আৰু নাৰীসকল—সৌম্য লাৱণ্যৰে ভূষিতা—জীৱনৰ শুভ অলংকাৰৰ দৰে প্ৰতিভাত হয়।
Verse 18
धनं चातृप्तिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम् । ये वाञ्छन्ति महाभोगान्राज्यं च त्रिदशालये
শিৱপূজা-বিধিৰ ফল হ’ল অভাৱ নাশ কৰি তৃপ্তিৰ সীমালৈকে প্ৰচুৰ ধন; আৰু যিসকলে মহাভোগ কামনা কৰে, তেওঁলোকে ত্ৰিদশালয়ত (স্বৰ্গত) ৰাজ্যও লাভ কৰে।
Verse 19
ते वाञ्छन्ति सदाकालं हरस्य चरणाम्बुजम् । सौभाग्यं कान्तिमद्रूपं सत्त्वं त्यागार्द्रभावता
তেওঁলোকে সদাকাল হৰ (শিৱ)ৰ চৰণকমল কামনা কৰে। সেই ভক্তিৰ পৰা সৌভাগ্য, কান্তিময় সুন্দৰ ৰূপ, শুদ্ধ সত্ত্ব আৰু ত্যাগভাবত দ্ৰৱিত হৃদয় জন্মে।
Verse 20
शौर्यं वै जगति ख्यातिश्शिवमर्चयतो भवेत् । तस्मात्सर्वं परित्यज्य शिवैकाहितमानसः
যি শিৱৰ অৰ্চনা কৰে, তাৰ জগতত শৌৰ্য আৰু যশ লাভ হয়। সেয়ে সকলো ত্যাগ কৰি মনক কেৱল শিৱত স্থিৰ কৰা।
Verse 21
शिवपूजाविधिं कुर्याद्यदीच्छेच्छिवमात्मनः । त्वरितं जीवितं याति त्वरितं याति यौवनम्
যদি কোনোবাই নিজৰ আত্মাৰ বাবে—পতি-প্ৰভু শিৱৰ কৃপা—ইচ্ছা কৰে, তেন্তে শিৱপূজাৰ বিধি পালন কৰা উচিত। কিয়নো জীৱন সোনকালে পাৰ হয়, যৌৱনো সোনকালে ক্ষয় হয়।
Verse 22
त्वरितं व्याधिरभ्येति तस्मात्पूज्यः पिनाकधृक् । यावन्नायाति मरणं यावन्नाक्रमते जरा
ব্যাধি সোনকালে আহি পৰে; সেয়ে পিনাকধাৰী শিৱক পূজা কৰা উচিত—যেতিয়ালৈকে মৃত্যু নাহে আৰু যেতিয়ালৈকে জৰা আক্ৰমণ নকৰে।
Verse 23
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावत्पूजय शंकरम् । न शिवार्चनतुल्यो ऽस्ति धर्मो ऽन्यो भुवनत्रये
যেতিয়ালৈকে ইন্দ্ৰিয়ৰ বিকলতা নাহে, তেতিয়ালৈকে শংকৰক পূজা কৰা। ত্ৰিলোকত শিৱাৰ্চনাৰ সমান আন কোনো ধৰ্ম নাই।
Verse 24
इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयस्सदाशिवः । द्वारयागं जवनिकां परिवारबलिक्रियाम्
এইদৰে জানি যত্নসহকাৰে সদাশিৱৰ পূজা কৰিব লাগে—দ্বাৰযাগ কৰা, জৱনিকা (গৰ্ভগৃহৰ পৰ্দা) সজোৱা, আৰু তেওঁৰ পৰিৱাৰ দেৱতাসকললৈ বিধিমতে বলি-ক্ৰিয়া সম্পাদন কৰি।
Verse 25
नित्योत्सवं च कुर्वीत प्रसादे यदि पूजयेत् । हविर्निवेदनादूर्ध्वं स्वयं चानुचरो ऽपि वा
যদি কোনোবাই ভক্তিভাৱে পূজা কৰি প্ৰসাদ শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰে, তেন্তে নিত্যোৎসৱো পালন কৰিব লাগে। হৱি নিবেদন কৰাৰ পাছত, পূজক নিজে—অথবা তেওঁৰ অনুচৰেও—ক্ৰমমতে সেৱা আগবঢ়াব।
Verse 26
प्रसादपरिवारेभ्यो बलिं दद्याद्यथाक्रमम् । निर्गम्य सह वादित्रैस्तदाशाभिमुखः स्थितः
প্ৰসাদ-পরিয়ালৰ সেৱকসকলক যথাক্ৰমে বলি নিবেদন কৰিব। তাৰ পিছত বাদ্যধ্বনিসহ বাহিৰ ওলাই, নিৰ্দিষ্ট দিশাভিমুখে স্থিৰ হৈ থিয় হ’ব।
Verse 27
पुष्पं धूपं च दीपञ्च दद्यादन्नं जलैः सह । ततो दद्यान्महापीठे तिष्ठन्बलिमुदङ्मुखः
পুষ্প, ধূপ আৰু দীপ নিবেদন কৰি, জলেৰে সৈতে অন্নো দান কৰিব। তাৰ পিছত মহাপীঠত থিয় হৈ উত্তৰমুখে বলি অৰ্পণ কৰিব।
Verse 28
ततो निवेदितं देवे यत्तदन्नादिकं पुरा । तत्सर्वं सावशेषं वा चण्डाय विनिवेदयेत्
তাৰ পিছত আগতে দেৱক নিবেদন কৰা অন্নাদি—সকলো বা অৱশিষ্ট—চণ্ডলৈ পুনৰ নিবেদন কৰিব।
Verse 29
हुत्वा च विधिवत्पश्चात्पूजाशेषं समापयेत् । कृत्वा प्रयोगं विधिवद्यावन्मन्त्रं जपं ततः
বিধিপূৰ্বক আহুতি দি তাৰ পিছত পূজাৰ অৱশিষ্ট কৰ্মসমূহ যথাবিধি সমাপ্ত কৰিব। তাৰপিছত বিধিমতে প্ৰয়োগ কৰি, নিৰ্দেশ অনুসাৰে মন্ত্ৰজপ কৰিব।
Verse 30
नित्योत्सवं प्रकुर्वीत यथोक्तं शिवशासने । विपुले तैजसे पात्रे रक्तपद्मोपशोभिते
শিৱশাসনত যিদৰে কোৱা হৈছে, তেনেদৰেই নিত্যোৎসৱ (দৈনিক পূজা) সম্পাদন কৰিব লাগে। বৃহৎ দীপ্তিমান পাত্ৰত ৰক্তপদ্মে শোভিত কৰি নিবেদন-দ্ৰব্য সজাব লাগে।
Verse 31
अस्त्रं पाशुपतं दिव्यं तत्रावाह्य समर्चयेत् । शिवस्यारोप्यः तत्पात्रं द्विजस्यालंकृतस्य च
তাত দিৱ্য পাশুপত অস্ত্ৰক আহ্বান কৰি ভক্তিভাৱে পূজা কৰিব। তাৰ পাছত সেই পাত্ৰক শিৱ-সম্বন্ধীয় বুলি ধৰি, অলংকৃত (সন্মানিত) ব্ৰাহ্মণকো অৰ্পণ কৰিব।
Verse 32
न्यस्तास्त्रवपुषा तेन दीप्तयष्टिधरस्य च । प्रासादपरिवारेभ्यो बहिर्मंगलनिःस्वनैः
তাৰ পাছত অস্ত্ৰধাৰী দেহবিশিষ্ট সেইজন আৰু দীপ্ত দণ্ডধাৰীৰ সৈতে, প্ৰাসাদৰ পৰিয়ালবৰ্গ মঙ্গলধ্বনিৰে বাহিৰলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 33
नृत्यगेयादिभिश्चैव सह दीपध्वजादिभिः । प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा न द्रुतं चाविलम्बितम्
নৃত্য-গীত আদি আৰু দীপ-ধ্বজা আদি শুভ সামগ্ৰীৰ সৈতে তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণ কৰিব—না অতিদ্ৰুত, না অযথা বিলম্বে।
Verse 34
आदायाभ्यंतरं नीत्वा ह्यस्त्रमुद्वासयेत्ततः । प्रदक्षिणादिकं कृत्वा यथापूर्वोदितं क्रमात्
উপকৰণসমূহ লৈ ভিতৰলৈ আনি, তাৰ পিছত আহ্বান কৰা অস্ত্ৰশক্তিৰ উদ্বাসন কৰিব লাগে। তাৰ পাছত প্ৰদক্ষিণা আদি সমাপন-কর্ম কৰি, পূৰ্বে কোৱা ক্ৰম অনুসাৰেই আগবাঢ়িব।
Verse 35
आदाय चाष्टपुष्पाणि पूजामथ समापयेत्
আঠটা ফুল লৈ ভক্তিভাৱে শিৱলৈ অৰ্পণ কৰি বিধিমতে পূজাৰ সমাপ্তি কৰিব।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter is a prescriptive discourse: Upamanyu teaches the salvific efficacy of Śiva worship through mantra (especially pañcākṣarī), framed against the background of grave sins and their removal.
The pañcākṣarī is treated as a self-sufficient ritual technology whose inherent ‘gaurava’ enables purification and access to Śiva’s realm, even when other high-effort ascetic practices do not yield the same guaranteed result.
Śiva is approached as Deveśa and paramakāraṇa through arcana (worship) using pañcākṣara; the chapter also notes alternative mantra-forms (rudra/non-rudra hymn usage, ṣaḍakṣara, sūkta-mantra) while prioritizing devotion and worship of Śiva-mūrti.