विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
অধ্যায় ১ শিৱবন্দনাৰে আৰম্ভ হয়—গৌৰীৰ স্তনৰ কেশৰচিহ্ন শিৱৰ বক্ষস্থলত অংকিত বুলি দিৱ্য প্ৰতিমা ভক্তি আৰু তত্ত্বকেন্দ্ৰিকতাক স্থাপন কৰে। সূত ক’লে, উপমন্যুৱে শিৱানুগ্রহ লাভ কৰাৰ পাছত মধ্যাহ্ন-ব্ৰত সমাপ্ত কৰি বায়ুদেৱ নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসভালৈ আহে। নিত্যকৰ্ম শেষ কৰা ঋষিসকলে তেওঁক দেখি সভামধ্যত প্ৰস্তুত আসনত বহুৱায়। লোকপূজিত বায়ু স্বচ্ছন্দে বহি প্ৰভুৰ মহিমা স্মৰণ কৰি, সৰ্বজ্ঞ আৰু অজেয় মহাদেৱৰ শৰণ লয় আৰু কয়—চৰাচৰ সমগ্ৰ জগতেই শিৱৰ বিভূতি। এই মঙ্গলবাণী শুনি শুদ্ধ ঋষিসকলে ‘বিভূতি-বিস্তাৰ’ অধিক বিস্তাৰে শুনিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু প্ৰশ্নটোক উপমন্যুৰ তপস্যা, পাশুপত ব্ৰতসিদ্ধি তথা বাসুদেৱ কৃষ্ণ আদি দৃষ্টান্তৰ সৈতে সংযোগ কৰে। এইদৰে অধ্যায়টো কাহিনিৰ ভূমিকা পৰা শিৱৰ প্ৰকাশৰূপ আৰু সেয়া লাভৰ উপায়সমূহৰ সুসংগঠিত বৰ্ণনা বিচৰা শাস্ত্ৰীয় অনুৰোধলৈ সেতু হয়।
Shlokas
Verse 1
ॐ । नमस्समस्तसंसारचक्रभ्रमणहेतवे । गौरीकुचतटद्वन्द्वकुंकुमांकितवक्षसे
ওঁ। সমগ্ৰ সংসাৰচক্ৰৰ ভ্ৰমণৰ হেতু ভগৱান শিৱক নমস্কাৰ; গৌৰীৰ স্তন-তটদ্বয়ৰ কুমকুমে অঙ্কিত বিস্তৃত বক্ষস্থল যাঁৰ।
Verse 2
सूत उवाच । उक्त्वा भगवतो लब्धप्रसादादुपमन्युना । नियमादुत्थितो वायुर्मध्ये प्राप्ते दिवाकरे
সূত ক’লে—উপমন্যুৱে ভগৱানৰ প্ৰসাদ লাভ কৰি এইদৰে কৈ শেষ কৰোঁতেই, নিয়মানুসাৰে উঠা বায়ুদেৱ, সূৰ্য মধ্যাহ্নত উপস্থিত হোৱাত প্ৰকট হ’ল।
Verse 3
ऋषयश्चापि ते सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । अथायमर्थः प्रष्टव्य इति कृत्वा विनिश्चयम्
নৈমিষাৰণ্যবাসী সেই সকলো ঋষিয়ে—“এই বিষয় এতিয়া নিশ্চয় সুধিব লাগিব”—এনে দৃঢ় সিদ্ধান্ত কৰি, পুনৰ প্ৰশ্ন কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 4
कृत्वा यथा स्वकं कृत्यं प्रत्यहं ते यथा पुरा । भगवंतमुपायांतं समीक्ष्य समुपाविशन्
তেওঁলোকে প্ৰতিদিন আগৰ দৰে নিজৰ নিজৰ কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰি, ভগৱানক ওচৰলৈ আহি থকা দেখি, তাৰ পাছত ভক্তিভাৱে বহিল।
Verse 5
अथासौ नियमस्यांते भगवानम्बरोद्भवः । मध्ये मुनिसभायास्तु भेजे कॢप्तं वरासनम्
তাৰ পাছত নিয়মৰ অন্তত, আকাশোদ্ভৱ সেই ভগৱান, মুনিসভাৰ মাজত সাজি থোৱা শ্ৰেষ্ঠ আসনত উপবিষ্ট হ’ল।
Verse 6
सुखासनोपविष्टश्च वायुर्लोकनमस्कृतः । श्रीमद्विभूतिमीशस्य हृदि कृत्वेदमब्रवीत्
সুখাসনত বহি, লোকসমূহে নমস্কৃত বায়ুয়ে, ঈশৰদেৱৰ শ্ৰীময় বিভূতি হৃদয়ত স্থাপন কৰি, এই বাক্য ক’লে।
Verse 7
तं प्रपद्ये महादेवं सर्वज्ञमपराजितम् । विभूतिस्सकलं यस्य चराचरमिदं जगत्
মই সেই সৰ্বজ্ঞ, অপৰাজিত মহাদেৱৰ শৰণ লওঁ; যাঁৰ বিভূতিয়েই এই সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত।
Verse 8
इत्याकर्ण्य शुभां वाणीमृषयः क्षीणकल्मषाः । विभूतिविस्तरं श्रोतुमूचुस्ते परमं वचः
এই শুভ বাণী শুনি, যাঁদের কল্মষ ক্ষয় হৈছিল সেই ঋষিসকলে বিভূতি-বিস্তাৰ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰি পৰম নিবেদন কৰিলে।
Verse 9
ऋषय ऊचुः । उक्तं भगवता वृत्तमुपमन्योर्महात्मनः । क्षीरार्थेनापि तपसा यत्प्राप्तं परमेश्वरात्
ঋষিসকলে ক’লে—হে ভগৱন! আপুনি মহাত্মা উপমন্যুৰ বৃত্তান্ত কৈছে যে ক্ষীৰাৰ্থে কৰা তপস্যাৰ দ্বাৰাও তেওঁ পৰমেশ্বৰ শিৱৰ পৰা পৰম বৰ লাভ কৰিছিল।
Verse 10
दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । धौम्याग्रजस्ततस्तेन कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
অক্লিষ্টকৰ্মা বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণে তেওঁক দৰ্শন কৰিলে। তাৰ পাছত ধৌম্যৰ অগ্ৰজে পাশুপত ব্ৰত পালন কৰি (তদনুযায়ী আগবাঢ়িল)।
Verse 11
प्राप्तं च परमं ज्ञानमिति प्रागेव शुश्रुम । कथं स लब्धवान् कृष्णो ज्ञानं पाशुपतं परम्
আমি আগতেই শুনিছোঁ যে তেওঁ পৰম জ্ঞান লাভ কৰিছিল। তেন্তে শ্ৰীকৃষ্ণে সেই সৰ্বোচ্চ পাশুপত জ্ঞান কেনেকৈ লাভ কৰিলে?
Verse 12
वायुरुवाच । स्वेच्छया ह्यवतीर्णोपि वासुदेवस्सनातनः । निंदयन्निव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः
বায়ুৱে ক’লে—সনাতন বাসুদেৱ স্বইচ্ছাৰে অৱতীৰ্ণ হৈও যেন মানৱ অৱস্থাক নিন্দা কৰিছে তেনেদৰে দেহশুদ্ধিৰ আচৰণ কৰিলে।
Verse 13
पुत्रार्थं हि तपस्तप्तुं गतस्तस्य महामुनेः । आश्रमं मुनिभिर्दृष्टं दृष्टवांस्तत्र वै मुनिम्
পুত্ৰলাভৰ উদ্দেশ্যে তপস্যা কৰিবলৈ তেওঁ সেই মহামুনিৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল। ঋষিসকলে আশ্ৰমটো দেখি তাতেই সেই মুনিক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 14
भस्मावदातसर्वांगं त्रिपुंड्रांकितमस्तकम् । रुद्राक्षमालाभरणं जटामंडलमंडितम्
তেওঁৰ সমগ্ৰ দেহ পবিত্ৰ ভস্মে দীপ্ত; মস্তকত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ অংকিত। ৰুদ্ৰাক্ষমালা অলংকাৰৰূপে ধৰি, জটামণ্ডলে তেওঁ শোভিত আছিল।
Verse 15
तच्छिष्यभूतैर्मुनिभिश्शास्त्रैर्वेदमिवावृतम् । शिवध्यानरतं शांतमुपमन्युं महाद्युतिम्
শিষ্যৰূপ মুনিসকলে তেওঁক শাস্ত্ৰসমূহে বেদক আৱৃত কৰাৰ দৰে ঘেৰি ৰাখিছিল। মহাদ্যুতিমান উপমনু তাত শান্ত, প্ৰশান্ত, আৰু শিৱধ্যানত সম্পূৰ্ণ লীন আছিল।
Verse 16
नमश्चकार तं दृष्ट्वा हृष्टसर्वतनूरुहः । बहुमानेन कृष्णो ऽसौ त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम्
তেওঁক দেখি কৃষ্ণৰ সৰ্বাঙ্গ হৰ্ষে ৰোমাঞ্চিত হ’ল; তেওঁ প্ৰণাম কৰিলে আৰু গভীৰ মানেৰে তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিলে।
Verse 17
नष्टमासीन्मलं सर्वं मायाजं कार्ममेव च । तपःक्षीणमलं कृष्णमुपमन्युर्यथाविधिः
তেতিয়া সকলো মল নষ্ট হ’ল—মায়াজাতো আৰু কৰ্মজাতো। তপস্যাৰে সেই ‘কৃষ্ণ’ (বন্ধনকাৰী) কলুষ ক্ষয় হ’ল, আৰু উপমন্যু বিধি অনুসাৰে শুদ্ধ হ’ল।
Verse 18
भस्मनोद्धूल्य तं मन्त्रैरग्निरित्यादिभिः क्रमात् । अथ पाशुपतं साक्षाद्व्रतं द्वादशमासिकम्
তাৰ পাছত ‘অগ্নি…’ আদি মন্ত্ৰসমূহ ক্ৰমে জপ কৰি তেওঁক পবিত্ৰ ভস্মেৰে লেপন কৰা হ’ল। তাৰপিছত সাক্ষাৎ প্ৰভুৰ পাশুপত ব্ৰত—দ্বাদশ মাহ—আচৰণীয়।
Verse 19
कारयित्वा मुनिस्तस्मै प्रददौ ज्ञानमुत्तमम् । तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयश्शंसितव्रताः
বিধিমতে সাধনা কৰাই মুনিয়ে তেওঁক উত্তম জ্ঞান দান কৰিলে। তেতিয়াৰ পৰা প্ৰশংসিত ব্ৰতত স্থিৰ মুনিসকলে সেই কৃষ্ণক স্বীকৃতি দি স্তৱ কৰিলে।
Verse 20
दिव्याः पाशुपताः सर्वे परिवृत्योपतस्थिरे । ततो गुरुनियोगाद्वै कृष्णः परमशक्तिमान्
সকলো দিব্য পাশুপত ভক্তে তেওঁক ঘেৰি ভক্তিভাৱে সেৱাত উপস্থিত থাকিল। তাৰপিছত গুৰুৰ আদেশ অনুসাৰে পৰমশক্তিমান কৃষ্ণ কাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 21
तपश्चकार पुत्रार्थं सांबमुद्दिश्य शंकरम् । तपसो तेन वर्षांते दृष्टो ऽसौ परमेश्वरः
পুত্ৰলাভৰ উদ্দেশ্যে তেওঁ অম্বাসহিত শংকৰক লক্ষ্য কৰি তপস্যা কৰিলে। সেই তপস্যাৰ এক বছৰৰ অন্তত তেওঁ সেই পৰমেশ্বৰক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 22
श्रिया परमया युक्तस्सांबश्च सगणश्शिवः । वरार्थमाविर्भूतस्य हरस्य सुभगाकृतेः
অম্বাসহ আৰু গণসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত শিৱ পৰম শ্ৰীৰে বিভূষিত আছিল। বৰ দান কৰিবলৈ হৰ সেই মঙ্গলময় সুন্দৰ ৰূপে আৱিৰ্ভূত হৈছিল।
Verse 23
स्तुतिं चकार नत्वासौ कृष्णः सम्यक्कृतांजलिः । सांबं समगणव्यग्रो लब्धवान्पुत्रमात्मनः
প্ৰণাম কৰি, যথাযথভাৱে অঞ্জলি বদ্ধ কৰি কৃষ্ণে স্তৱ কৰিলে। আৰু সমবেত গণসমূহৰ মাজত অগ্ৰ সাঁবক তেওঁ নিজৰ পুত্ৰৰূপে লাভ কৰিলে।
Verse 24
तपसा तुष्टचित्तेन दत्तं विष्णोश्शिवेन वै । यस्मात्सांबो महादेवः प्रददौ पुत्रमात्मनः
বিষ্ণুৰ তপস্যাত চিত্ত প্ৰসন্ন হৈ শিৱে নিশ্চয়েই বৰ দান কৰিলে; কিয়নো তেতিয়াই সাঁব মহাদেৱে নিজৰেই অংশৰ পৰা পুত্ৰ প্ৰদান কৰিছিল।
Verse 25
तस्माज्जांबवतीसूनुं सांबं चक्रे स नामतः । तदेतत्कथितं सर्वं कृष्णस्यामितकर्मणः
সেয়েহে তেওঁ জাম্বৱতীৰ পুত্ৰক ‘সাম্ব’ বুলি নাম দিলে। এইদৰে অমিতকৰ্মা শ্ৰীকৃষ্ণৰ সমগ্ৰ কাহিনী কোৱা হ’ল।
Verse 26
महर्षेर्ज्ञानलाभश्च पुत्रलाभश्च शंकरात् । य इदं कीर्तयेन्नित्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा
শংকৰৰ কৃপাৰে মহর্ষিয়ে জ্ঞানলাভ আৰু পুত্ৰলাভ—দুয়োটাই পালে। যিয়ে ইয়াক নিত্য কীৰ্তন কৰে, যিয়ে শুনে, বা আনক শুনুৱায়—সেয়ো সেই পুণ্যফলৰ অংশী হয়।
Verse 27
स विष्णोर्ज्ञानमासाद्य तेनैव सह मोदते
সেয়ে বিষ্ণু-তত্ত্বৰ জ্ঞান লাভ কৰি, কেৱল তেওঁৰ সঙ্গতেই আনন্দ কৰে।
Frequently Asked Questions
Vāyu, having completed his observance, arrives at the Naimiṣāraṇya sages’ assembly; the sages then formally request a detailed exposition of Śiva’s vibhūti, linked to Upamanyu’s Śiva-grace narrative.
It frames reality (carācaram) as Śiva’s manifestation, shifting devotion from a localized deity-image to a metaphysical vision in which knowledge and worship converge in recognizing Śiva as the ground and expression of all phenomena.
Śiva’s omniscience and invincibility, the cosmos as His vibhūti, and the efficacy of niyama/vrata (notably Pāśupata observance) as the disciplined pathway to receiving Śiva’s prasāda.